George Crook (ur. 8 września 1828 w Taylorsville w stanie Ohio, zm. 21 marca 1890 w Chicago) – amerykański wojskowy, generał major Armii Stanów Zjednoczonych. Uczestnik wojny secesyjnej oraz licznych kampanii podczas wojen z Indianami. Dowodził wojskami amerykańskimi m.in. podczas walk z Lakotami, Szejenami, Yavapai i Apaczami. W latach 80. XIX wieku prowadził działania przeciwko grupie Geronimo.
Wczesne lata i początek kariery wojskowej George Crook urodził się 8 września 1828 roku w pobliżu Taylorsville w stanie Ohio. W 1852 ukończył Akademię Wojskową Stanów Zjednoczonych w West Point, zajmując 38. miejsce w liczącej 43 kadetów klasie.National Park Service, George Crook, dostęp 24 sierpnia 2026.
Po ukończeniu akademii otrzymał przydział do 4. Pułku Piechoty Armii Stanów Zjednoczonych. Służył przede wszystkim w północnej Kalifornii oraz na obszarze dzisiejszego Oregonu. W tym okresie brał udział w działaniach wojskowych przeciwko rdzennym mieszkańcom zachodniej części Stanów Zjednoczonych. Podczas jednej z potyczek został poważnie ranny strzałą.
W 1856 został awansowany na porucznika, a w 1860 na kapitana. Po rozpoczęciu wojny secesyjnej powrócił na wschód kraju. We wrześniu 1861 objął dowództwo 36. Ochotniczego Pułku Piechoty z Ohio.
Wojna secesyjna
Początek wojny Crook początkowo prowadził działania w zachodniej części Wirginii. W 1862 uczestniczył w kampanii marylandzkiej. Dowodził brygadą podczas bitwy pod South Mountain oraz bitwy nad Antietam. We wrześniu 1862 otrzymał stopień generała brygady w wojskach ochotniczych.National Park Service, George Crook, dostęp 24 sierpnia 2026.
Wśród podległych mu oficerów znajdował się Rutherford B. Hayes, późniejszy prezydent Stanów Zjednoczonych. Crook i Hayes utrzymywali przyjacielskie stosunki również po zakończeniu wojny.
Po kampanii marylandzkiej Crook objął dowództwo Dywizji Kanawha. Następnie służył na zachodnim teatrze działań wojennych, gdzie uczestniczył m.in. w bitwie nad Chickamaugą oraz kampanii pod Chattanoogą.
Kampania w południowo-zachodniej Wirginii Wiosną 1864 Crook otrzymał zadanie przeprowadzenia rajdu przeciwko konfederackiej infrastrukturze kolejowej w południowo-zachodniej Wirginii. Jego celem była m.in. linia kolejowa Virginia and Tennessee Railroad, mająca istotne znaczenie dla zaopatrzenia Konfederacji.
9 maja 1864 wojska Crooka starły się z siłami konfederackimi generała Alberta G. Jenkinsa w bitwie pod Cloyd's Mountain. Crook dysponował trzema brygadami liczącymi około 6100 żołnierzy. Bitwa zakończyła się zwycięstwem Unii; straty wyniosły około 688 żołnierzy po stronie Unii i 538 po stronie Konfederacji.National Park Service, Cloyd's Mountain – Battle Detail, dostęp 24 sierpnia 2026.
Po bitwie oddziały Unii kontynuowały niszczenie infrastruktury kolejowej, a następnie wycofały się na północny zachód, w kierunku Meadow Bluff w Wirginii Zachodniej.
Dolina Shenandoah i końcowy okres wojny Latem 1864 Crook uczestniczył w walkach w Dolinie Shenandoah. Jego oddziały zostały włączone do armii dowodzonej przez generała Philipa Sheridana. Crook brał udział m.in. w bitwach pod Opequon, Fisher's Hill oraz Cedar Creek.
W lutym 1865 został pojmany przez konfederackich kawalerzystów w Cumberland w stanie Maryland. Pozostawał jeńcem do marca 1865, kiedy został wymieniony.
Po odzyskaniu wolności objął dowództwo dywizji kawalerii w Armii Potomaku. Uczestniczył w końcowej kampanii przeciwko Armii Północnej Wirginii generała Roberta E. Lee, walcząc m.in. pod Five Forks, Sailor's Creek oraz Appomattox Court House.National Park Service, George Crook, dostęp 24 sierpnia 2026.
Wojny z Indianami Po zakończeniu wojny secesyjnej Crook pozostał w armii. Służył na zachodnich rubieżach Stanów Zjednoczonych, początkowo w rejonie północno-zachodniego wybrzeża Pacyfiku. mały|280x280px|George Crook na mule w towarzystwie apackich zwiadowców; po prawej Alchesay Charakterystyczną cechą prowadzonych przez niego kampanii było wykorzystywanie niewielkich, mobilnych oddziałów oraz indiańskich zwiadowców. Crook uważał znajomość terenu posiadaną przez rdzennych zwiadowców za szczególnie wartościową podczas działań prowadzonych w trudno dostępnych regionach zachodnich Stanów Zjednoczonych.
Snake War W drugiej połowie lat 60. XIX wieku Crook prowadził działania podczas tak zwanej Snake War. W grudniu 1866 przybył do Boise, skąd kierował operacjami na obszarze wschodniego Oregonu i sąsiednich terytoriów.
Crook prowadził działania także zimą, kiedy warunki ograniczały mobilność przeciwnika. W kampaniach korzystał z indiańskich zwiadowców zarówno do rozpoznania, jak i podczas działań bojowych.
Walki w Arizonie W 1871 Crook został mianowany dowódcą wojskowym w Arizonie. W latach 1872–1873 prowadził intensywną kampanię przeciwko grupom Yavapai oraz Tonto Apache.
Zamiast ciężkich kolumn zaopatrzeniowych wykorzystujących wozy stosował transport na mułach, co zwiększało mobilność oddziałów w górzystym terenie.National Park Service, Tonto Apache War, dostęp 24 sierpnia 2026.
Oddziały Crooka prowadziły działania przeciwko osadom Yavapai i Apaczów w Tonto Basin. Kampania doprowadziła do kapitulacji wielu grup oraz ich przesiedlenia do rezerwatów. Działaniom tym towarzyszyły znaczne straty wśród rdzennej ludności; jednym z najbardziej krwawych wydarzeń był atak znany później jako masakra w Skeleton Cave.National Park Service, Yavapai and Tonto Apaches, dostęp 24 sierpnia 2026.
W 1873 Crook został mianowany generałem brygady regularnej armii.
Wielka Wojna Siuksów W latach 1875–1882 Crook dowodził Departmentem Platte z siedzibą w Fort Omaha. W 1876 powierzono mu dowództwo jednej z kolumn armii amerykańskiej prowadzących operacje przeciwko Lakotom i Szejenom podczas Wielkiej Wojny Siuksów.
Bitwa nad Rosebud lewo|mały|350x350px|Oddziały Crooka podczas przeprawy przez Goose Creek przed bitwą nad Rosebud, 1876 17 czerwca 1876 wojska Crooka starły się z siłami Lakotów i Szejenów w bitwie nad Rosebud. W skład jego zgrupowania wchodziło około 1300 żołnierzy i zwiadowców, w tym około 260 zwiadowców Wron i SzOszonów.National Park Service, Indian Scouts, Little Bighorn Battlefield National Monument, dostęp 24 sierpnia 2026.
Zwiadowcy Wron i Szoszonów odegrali istotną rolę w pierwszej fazie starcia, powstrzymując atak do czasu rozwinięcia sił Crooka. Po bitwie generał zdecydował się jednak wycofać. Osiem dni później oddziały Lakotów i Szejenów rozbiły część 7. Pułku Kawalerii dowodzoną przez George'a Armstronga Custera pod Little Bighorn.
Slim Buttes Po klęsce Custera armia amerykańska nasiliła działania przeciwko Lakotom i ich sojusznikom. Crook ponownie ruszył na północ. Problemy z zaopatrzeniem podczas marszu stały się tak poważne, że żołnierze byli zmuszeni zabijać część własnych koni i mułów w celu zdobycia żywności.
We wrześniu 1876 oddziały Crooka zaatakowały indiańską osadę podczas bitwy pod Slim Buttes. Następnego dnia siły Szalonego Konia podjęły kontratak, który został odparty.
Standing Bear v. Crook mały|Standing Bear, którego sprawa sądowa Standing Bear v. Crook stała się precedensem dotyczącym praw rdzennych mieszkańców Stanów Zjednoczonych W 1879 Crook był bezpośrednio zaangażowany w sprawę wodza Ponków Standing Beara. Jako dowódca wojskowy odpowiadał za jego zatrzymanie, lecz jednocześnie pomógł nagłośnić sprawę i umożliwił jej skierowanie do sądu federalnego.
Standing Bear wraz z grupą Ponków opuścił Terytorium Indiańskie, próbując powrócić na rodzinne ziemie nad rzeką Niobrara. Po ich zatrzymaniu Crook pomógł nagłośnić sprawę, która trafiła do sądu federalnego; w 1879 w sprawie Standing Bear v. Crook uznano, że Indianin jest „osobą” w rozumieniu prawa federalnego i może korzystać z ochrony habeas corpus.National Park Service, Chief Standing Bear, Missouri National Recreational River, dostęp 24 sierpnia 2026.
Kampanie przeciwko Apaczom i Geronimo Na początku lat 80. XIX wieku Crook ponownie objął dowództwo w Arizonie. Jednym z głównych problemów amerykańskich władz była działalność grup Chiricahua przekraczających granicę amerykańsko-meksykańską. W 1883 Crook poprowadził wyprawę do Sierra Madre w Meksyku, która zakończyła się powrotem części Chiricahua do rezerwatów.National Park Service, George Crook, dostęp 24 sierpnia 2026.
W 1885 Geronimo wraz z niewielką grupą Chiricahua ponownie opuścił rezerwat. Crook rozpoczął kolejną kampanię i ścigał grupę również na terytorium Meksyku. mały|350x350px|Geronimo i członkowie grupy Chiricahua podczas negocjacji z przedstawicielami Crooka, marzec 1886 W marcu 1886 doszło do negocjacji z Geronimem. Ten zgodził się na powrót, jednak jeszcze przed dotarciem do amerykańskich posterunków wraz z częścią swoich ludzi ponownie uciekł. Crook wszedł następnie w spór z prezydentem Groverem Clevelandem w sprawie warunków, na jakich Chiricahua mieli się poddać. Cleveland żądał bezwarunkowej kapitulacji, podczas gdy Crook uważał, że jego dotychczasowa metoda negocjacji daje większe szanse zakończenia konfliktu.National Park Service, The Apache Wars Part II: Geronimo, dostęp 24 sierpnia 2026.
Po fiasku negocjacji z Geronimem Crook został zastąpiony przez generała Nelsona A. Milesa, któremu Geronimo poddał się we wrześniu 1886. Crook później sprzeciwiał się uwięzieniu i deportacji na Florydę apackich zwiadowców, którzy wcześniej służyli w armii amerykańskiej.National Park Service, Indian Scouts, Fort Union National Monument, dostęp 24 sierpnia 2026.
Ostatnie lata W latach 1886–1888 Crook ponownie dowodził Departamentem Platte. W 1888 awansował do stopnia generała majora regularnej armii i objął dowództwo Okręgu Wojskowego Missouri. Pod koniec życia angażował się również w obronę praw rdzennych mieszkańców, krytykując politykę władz federalnych wobec pokonanych plemion.National Park Service, George Crook, dostęp 24 sierpnia 2026.
Zmarł nagle 21 marca 1890 w Chicago, pozostając w czynnej służbie. Został pochowany na Cmentarzu Narodowym w Arlington.
Upamiętnienie Nazwiskiem Crooka nazwano m.in. hrabstwo Crook w Wyoming oraz hrabstwo Crook w Oregonie.
Jego dawna siedziba w Fort Omaha, znana obecnie jako Dom Generała Crooka, zachowała się jako obiekt historyczny. Budynek ukończono pod koniec lat 70. XIX wieku i współcześnie mieści się w nim muzeum.
Przypisy
Bibliografia
Chester G. Hearn, Rick Sapp, Steven Smith: Civil War Commanders: From Fort Sumter to Appomattox Court House. New York: Metro Books, 2008. ISBN 978-1-4351-0396-2. Robert M. Utley: Cavalier in Buckskin: George Armstrong Custer and the Western Military Frontier. Norman: University of Oklahoma Press, 1988. ISBN 0-8061-2150-5.
Linki zewnętrzne
National Park Service: George Crook National Park Service: Chief Standing Bear National Park Service: The Apache Wars Part II: Geronimo
Bibliografia
Kategoria:Generałowie Unii (wojna secesyjna) Kategoria:Urodzeni w 1828 Kategoria:Zmarli w 1890 Kategoria:Ludzie urodzeni w Dayton