thumb|Morfologia (gwiazdnica gajowa u góry, gwiazdnica pospolita na dole) thumb|Diagram kwiatowy (po lewej smółka, po prawej lepnica) thumb|Lepnica czerwona thumb|Lepnica francuska Goździkowate (Caryophyllaceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych należąca do rzędu goździkowców. Liczy w zależności od ujęcia systematycznego od ok. 2300 do ok. 3300 gatunków. W obrębie rodziny wyróżniana jest zmienna liczba rodzajów, zwykle wynosząca ok. 88. W przypadku włączenia drobnych rodzajów w zbiorowe, np. monofiletyczny w szerokim ujęciu rodzaj Silene, liczba rodzajów spada do 82. Z kolei jeśli podzieli się wszystkie rodzaje parafiletyczne i polifiletyczne wówczas liczba rodzajów rośnie do 120. W aktualizowanej bazie Plants of the World Online wyróżnianych jest 105 rodzajów. Rodzina jest rozprzestrzeniona na wszystkich kontynentach, włącznie z przedstawicielem rosnącym na Antarktydzie. Najbardziej zróżnicowana jest na półkuli północnej, zwłaszcza w rejonie śródziemnomorskim.

Do rodziny należą niemal wyłącznie rośliny zielne o liściach naprzeciwległych. Szereg gatunków o dużych kwiatach, zwłaszcza z rodzaju goździk, uprawianych jest jako rośliny ozdobne.

Rozmieszczenie geograficzne Goździkowate te występują na wszystkich kontynentach, przede wszystkim jednak w krajach o klimacie umiarkowanym na półkuli północnej. Centrum zróżnicowania jest obszar śródziemnomorski i południowo-zachodnia Azja. Tam też występuje znakomita większość z 54 endemicznych rodzajów o niewielkich zasięgach. Wiele taksonów związanych jest z obszarami górskimi. Bardzo nieliczni przedstawiciele występują w Afryce na południe od Sahary, w Ameryce Południowej oraz na wyspach Oceanii.

W Polsce występuje w stanie dzikim ok. 100 gatunków z 28 rodzajów (w ujęciu systematycznym Plants of the World Online; wobec znacznych zmian w taksonomii tej rodziny i braku aktualizacji nazw zwyczajowych szereg rodzajów nie ma nazwy w języku polskim).

Morfologia Pokrój Zwykle rośliny zielne (zarówno jednoroczne, jak i byliny), rzadko krzewy lub półkrzewy, wyjątkowo pnącza (Schiedea) i niewielkie drzewka (Spergularia manicata). Pędy często są zgrubiałe w węzłach i o budowie kseromorficznej. System korzeniowy jest zwykle palowy, nierzadkie są bulwy korzeniowe. Rośliny wieloletnie często niekorzystny okres roku przeżywają w postaci drewniejących korzeni. Rzadko w tej rodzinie obecne są kłącza. Liście Liście pojedyncze, całobrzegie, ułożone naprzeciwlegle (tylko w plemieniu Corrigioleae liście skrętoległe), czasem okółkowe i często u nasady zrośnięte. Przylistków zwykle brak, jeśli obecne (tylko u Polycarpae, Paronychiae i Corrigioleae) to są łuskowate, ościste. Blaszki są pojedyncze i całobrzegie, siedzące lub ogonkowe. Kwiaty Rzadko pojedyncze, zwykle zebrane w kwiatostany wierzchotkowe, groniaste, wiechowate, czasem w główkowate i baldachowate. Zwykle są obupłciowe, rzadko jednopłciowe (wówczas rośliny dwupienne) lub klejstogamiczne. Niemal zawsze promieniste (rzadko słabo grzbieciste – tylko u goździanka Drypis), najczęściej 5-krotne (rzadziej 4-krotne) i zróżnicowane na kielich i koronę. Dolna, bliższa nasadzie część płatków jest zwężona tworząc tzw. paznokieć. Część górna, szeroka, całobrzega lub w różnym stopniu wcinana, nierzadko podzielona głęboko na dwie części. U goździeńca Illecebrum i spokrewnionych rodzajów czasem korony brak. Pręcików jest 5 lub 10, odpowiednio w jednym lub dwóch okółkach. Nitki pręcików są wolne, nitkowate, łączą się z łącznikiem od tyłu główki pręcika. Słupek zbudowany jest z pięciu lub rzadziej trzech lub dwóch owocolistków. Zalążnia jest górna, jednokomorowa lub w dolnej części z niepełnymi przegrodami w liczbie odpowiadającej liczbie owocolistków. Czasem wzniesiona jest na gynoforze. Zalążki kampylotropowe (zgięte) lub proste rozwijają się na łożysku środkowym mającym postać kolumny. Zwykle są liczne, rzadziej jest ich tylko kilka lub bywają pojedyncze. Szyjek słupka jest od 2 do 5, rzadko szyjka jest pojedyncza. Owoce Przeważnie torebki otwierające się na szczycie ząbkami w liczbie odpowiadającej lub dwa razy większej od liczby owocolistków, czasem też pękające z boku, rzadziej niełupki, orzeszki lub jagody. Nasiona zwykle liczne (gdy owocem jest torebka), rzadziej są jedno- lub dwunasienne. Nasiona są drobne, zwykle z urzeźbioną łupiną nasienną, bez osnówki z wyjątkiem możylinka Moehringia, którego nasiona wyposażone są w elajosom.

Systematyka Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Rodzina siostrzana dla szarłatowatych (Amaranthaceae) i Achatocarpaceae w obrębie rzędu goździkowców należącego do dwuliściennych właściwych:

Podział rodziny i relacje filogenetyczne w jej obrębie

Rodzina tradycyjnie dzielona jest ze względu na kryteria morfologiczne na trzy podrodziny: mokrzycowe (Alsinoideae Burnett [Minuartioideae DC.]), lepnicowe (Silenoideae [Caryophylloideae] Arn.) i paznokciowe (Paronychioideae A. St. Hil. ex Fenzl [Illecebroideae Arn.]). Kryteria służące do klasyfikacji roślin do tych trzech podrodzin to obecność lub brak przylistków oraz stopień zrośnięcia działek kielicha i płatków korony. U paznokciowych liście mają wyraźne przylistki, a listki okwiatu pozostają wolne lub są słabo zrośnięte. U mokrzycowych liście pozbawione są przylistków, płatki korony są wolne, działki też są wolne lub rzadziej zrośnięte. U lepnicowych liście są bez przylistków, działki są zrośnięte w rurkę, między okółkiem kielicha i koroną występuje odcinek wzniesionego dna kwiatowego zwany antoforem. Po zastosowaniu metod molekularnych okazało się, że z tradycyjnych podrodzin tylko lepnicowe stanowią takson monofiletyczny. Paronychioideae tworzą grad bazalny w obrębie rodziny. Dla przedstawienia systematyki rodziny odzwierciedlającej powiązania filogenetyczne wyróżnia się 11 plemion:

Nazwy polskie rodzajów według

thumb|Nadbrzeżyca nadrzeczna Plemię Corrigioleae Corrigiola L. – nadbrzeżyca Telephium L. – wronilec

thumb|Paronychia kapeli Plemię Paronychieae

Plemię Polycarpeae

thumb|Honkenia piaskowa Plemię Sperguleae Spergula L. – sporek Spergularia (Pers.) J. Presl & C. Presl – muchotrzew (w tym Sanctambrosia Skottsb. ex Kuschel) Rhodalsine J.Gay Plemię Sclerantheae

Plemię Sagineae Bufonia L. – bufonia Colobanthus Bartl. – kolobant Drypis L. – goździanek, kolannik Facchinia Rchb. Sabulina Rchb. Sagina L. – karmnik Plemię Arenarieae Arenaria L. – piaskowiec Moehringia L. – możylinek thumb|Gwiazdnica gajowa Plemię Alsineae

thumb|Torebka z nasionami kąkola polnego Plemię Sileneae Agrostemma L. – kąkol Atocion Adans. Eudianthe (Rchb.) Rchb. Heliosperma (Rchb.) Rchb. – słonecznica Petrocoptis A. Braun ex Endl. – petrokoptis Silene L. – lepnica (w tym: firletka Lychnis L., bniec Melandrium Röhl., wyżpin Cucubalus L.) Viscaria Bernh. – smółka thumb|Saponaria pumila Plemię Caryophylleae

Rodzaje o niejasnej pozycji filogenetycznej w obrębie rodziny: Habrosia Fenzl, Pentastemonodiscus Rech. f.

Nazewnictwo Nazwa naukowa rodziny wywodzi się od dawnej nazwy łacińskiej czapetki pachnącej (obecnie Syzygium aromaticum, dawniej Caryophyllus aromaticus). Powodem nawiązania do tego gatunku jest jego zapach przypominający woń przedstawicieli goździkowatych.

Znaczenie użytkowe thumb|Goździki różnych odmian ozdobnych Wielu przedstawicieli tej rodziny uprawianych jest jako rośliny ozdobne, zwłaszcza z rodzaju goździk (Dianthus) i łyszczec (=gipsówka Gypsophila). Goździk ogrodowy (Dianthus caryophyllus) uprawiany jest od czasów starożytnych jako roślina ozdobna, ceniona za zapach, służąca też za źródło dla olejów wykorzystywanych do wyrobu mydeł. Niektóre gatunki z rodzaju łyszczec i mydlnica (Saponaria) o dużej zawartości saponin wykorzystywane są jako środki piorące, do zmiękczania tkanin, czy polerowania złota. Zioła zawierające saponiny, jak mydlnica lekarska (Saponaria officinalis) i gwiazdnica pospolita (Stellaria media) stosowane są też jako rośliny lecznicze. W sumie wykorzystanie w etnomedycynie udokumentowano w przypadku blisko 50 gatunków z tej rodziny, przy czym przebadano metodami naukowymi tylko część z nich. Obok saponin do substancji czynnych należą fenole i fitoekdysteroidy.

Rośliną jadalną spożywaną przez Inuitów jest honkenia piaskowa (Honckenya peploides). Gypsophila capillaris oraz inne gatunki z rodzajów łyszczec i mydlnica wykorzystywane są we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego do aromatyzowania i wpływania na konsystencję chałwy. Jadalne są też młode pędy gwiazdnicy pospolitej (Stellaria media), pospolitego chwastu. Chwastami w uprawach są też liczne inne gatunki z tego rodzaju, a także karmnik (Sagina), rogownica (Cerastium) i kąkol polny (Agrostemma githago).

Przypisy