Henckel von Donnersmarckowie – śląski ród szlachecki, magnacki, arystokratyczny i przemysłowy, wywodzący się ze Spiszu. Od XVII wieku należał do najważniejszych rodów właścicielskich na Górnym Śląsku. Członkowie rodu posiadali m.in. dobra Bytomia, Tarnowskich Gór, Bogumina, Świerklańca, Siemianowic, Nakła, Brynka, Krowiarek, Gręboszowa i Wolfsberga.

Ród przeszedł drogę od mieszczańskich i kupieckich elit Spiskiego Czwartku do jednego z najbogatszych rodów arystokratyczno-przemysłowych Europy Środkowej. W XVII wieku Hencklowie uzyskali godność baronów i hrabiów cesarstwa, a w 1901 roku Guido Henckel von Donnersmarck został wyniesiony przez cesarza Wilhelma II do dziedzicznej godności pruskiego księcia von Donnersmarck.

Nazwa

Nazwisko rodu wywodzi się od niemieckiej nazwy miejscowości Spišský Štvrtok na Spiszu – Donnersmarkt, czyli „Czwartkowy Targ”. W najstarszych zapisach pojawia się forma odnosząca się do łacińskiego określenia tej miejscowości, m.in. de Quintoforo. Z czasem nazwisko Henckel zostało połączone z określeniem pochodzenia von Donnersmarck.

W literaturze polskiej spotyka się formy „Henckel von Donnersmarckowie”, „Hencklowie von Donnersmarck” oraz skrócone „Donnersmarckowie”. W języku niemieckim utrwalona jest forma Henckel von Donnersmarck.

Początki rodu

thumb|Herb rodowy z 1417 roku

Ród wywodzi się ze Spiskiego Czwartku na Spiszu. Według Neue Deutsche Biographie jego protoplastą był prawdopodobnie Henckel, żyjący około 1400 roku w Donnersmarku. Najstarsze wzmianki o rodzinie pochodzą z przełomu XIV i XV wieku i dotyczą Henckla de Quintoforo.

1 sierpnia 1417 roku, podczas soboru w Konstancji, synowie Henckla – Piotr, Jakub i Mikołaj – wraz z kilkoma spokrewnionymi osobami otrzymali wspólny herb od króla węgierskiego Zygmunta Luksemburskiego. W późniejszej tradycji heraldycznej podkreślano podobieństwo herbu Hencklów do herbu rodu Turzonów von Bethlenfalva, co bywa interpretowane jako ślad możliwych bliskich związków rodzinnych lub środowiskowych między tymi rodami.

Jan II Henckel i pierwsze związki ze Śląskiem

Jedną z najważniejszych postaci wczesnych dziejów rodziny był Jan II Henckel (1481–1539), duchowny, humanista i przedstawiciel środkowoeuropejskich elit intelektualnych pierwszej połowy XVI wieku. Pełnił funkcje kościelne w Lewoczy i Koszycach, a następnie związany był z dworem węgierskim Ludwika II Jagiellończyka i jego żony Marii Habsburżanki.

Jan II utrzymywał kontakty z przedstawicielami europejskiego humanizmu i reformacji, m.in. z Erazmem z Rotterdamu, Marcinem Lutrem i Filipem Melanchtonem. W 1531 roku przybył na Śląsk i został kanonikiem we Wrocławiu. Zmarł w 1539 roku i został pochowany w katedrze wrocławskiej. Był pierwszym przedstawicielem rodu, którego działalność związała Hencklów ze Śląskiem.

Przeniesienie majątku na Śląsk

Decydujące znaczenie dla awansu majątkowego rodu mieli Łazarz I Starszy Henckel von Donnersmarck (1551–1624) i jego syn Łazarz II Młodszy Henckel von Donnersmarck (1573–1664). W okresie wojen z Turkami udzielali oni znaczących pożyczek Habsburgom. Wobec trudności ze spłatą zobowiązań cesarze przekazywali im jako zabezpieczenie zastawne dobra i prawa na Śląsku.

W 1623 roku Łazarz I został obdarzony przez cesarza dobrami Bytomia i Bogumina, a w 1629 lub 1632 roku dobra te, wraz z prawami górniczymi, przeszły w dziedziczne posiadanie rodziny. W ten sposób Henckel von Donnersmarckowie stali się jednym z najważniejszych rodów właścicielskich na Górnym Śląsku.

Główną siedzibą linii tarnogórsko-świerklanieckiej stał się Zamek w Świerklańcu, później rozbudowany i uzupełniony o nowy Pałac w Świerklańcu, nazywany „Małym Wersalem”. Linia bogumińska była związana z zamkiem bogumińskim w dzisiejszych Chałupkach.

Tytuły i awans społeczny

18 grudnia 1636 roku cesarz Ferdynand II Habsburg wyniósł Łazarza II Młodszego do godności barona cesarstwa, czyli Reichsfreiherr, von Donnersmarck na Gföhl i Vesendorf. 29 lipca 1651 roku arcyksiążę Ferdynand Karol Tyrolski nadał mu tytuł hrabiego cesarstwa, a 5 marca 1661 roku cesarz Leopold I Habsburg potwierdził mu godność czeskiego hrabiego.

14 listopada 1697 roku Leon Ferdynand Henckel von Donnersmarck z linii bytomsko-siemianowickiej został wyniesiony przez cesarza Leopolda I do godności wolnego pana stanowego Bytomia. Godność ta wiązała się z pozycją stanową w strukturze Śląska i początkowo miała być dziedziczona według zasady primogenitury.

Po przejęciu większości Śląska przez Królestwo Prus w wyniku wojen śląskich zasady dziedziczenia części tytułów uległy zmianie. W edykcie z 1748 roku król Fryderyk II Wielki zmienił zasadę dziedziczenia godności wolnego pana stanowego Bytomia, wiążąc ją z zasadą senioratu.

Najwyższy awans tytularny przypadł linii tarnogórsko-świerklanieckiej. 18 stycznia 1901 roku cesarz Wilhelm II nadał Guidowi Hencklowi von Donnersmarck dziedziczny tytuł pruskiego księcia von Donnersmarck.

Linie i gałęzie rodu

mały|Hugo II Henckel von Donnersmarck (1832–1908)

Potomkowie Łazarza II Młodszego podzielili się na kilka linii i gałęzi, związanych z odrębnymi majątkami i ośrodkami rezydencjonalnymi.

Linia bogumińska

Linia bogumińska wywodziła się od Eliasza, najstarszego syna Łazarza II. Była związana z dobrami Bogumina i zamkiem w Boguminie, którego tradycję kontynuuje Pałac w Chałupkach. Linia ta wygasła w 1803 roku na Janie Erdmannie.

Linia bytomsko-siemianowicka

Założycielem linii bytomsko-siemianowickiej był Leon Ferdynand Henckel von Donnersmarck (1640–1699). Linia ta związana była z dobrami Bytomia i Siemianowic, a jednym z jej głównych ośrodków był Pałac w Siemianowicach Śląskich.

W XIX wieku największe znaczenie w tej linii uzyskał Hugo I Henckel von Donnersmarck (1811–1890), przemysłowiec i właściciel dóbr, którego działalność przyczyniła się do wzrostu znaczenia gospodarczego rodu na Górnym Śląsku. Po jego śmierci linia bytomsko-siemianowicka podzieliła się na dalsze gałęzie.

Linia tarnogórsko-świerklaniecka

Założycielem linii tarnogórsko-świerklanieckiej był Karol Maksymilian Henckel von Donnersmarck (1642–1720), młodszy brat Leona Ferdynanda. Linia ta była związana z Tarnowskimi Górami, Świerklańcem i rozległymi dobrami w północnej części Górnego Śląska.

Najwybitniejszym przedstawicielem tej linii był Guido Henckel von Donnersmarck (1830–1916), przemysłowiec, finansista i jeden z najbogatszych ludzi Cesarstwa Niemieckiego. Za jego czasów w Świerklańcu powstał Pałac w Świerklańcu, Pałac Kawalera, a także rozbudowano park rezydencjonalny.

Linia nakielsko-ramułtowicka

Od Łazarza IV Henckla von Donnersmarcka (1835–1914), syna Hugona I, wywodziła się linia związana z Nakłem Śląskim i Ramułtowicami. Do jej ważnych obiektów należał Pałac Donnersmarcków w Nakle Śląskim oraz Mauzoleum Donnersmarcków w Nakle Śląskim.

Linia ta była związana z katolicką częścią rodziny i odgrywała znaczącą rolę w historii lokalnej Nakła Śląskiego, zwłaszcza poprzez fundacje kościelne i społeczne, w tym budowę kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa w Nakle Śląskim oraz działalność Zakładu św. Łazarza.

Linia brynkowsko-krowiarska

Hugo II Henckel von Donnersmarck (1832–1908) był założycielem linii związanej z Brynkiem i Krowiarkami. W wyniku małżeństw i dziedziczenia część tej gałęzi połączyła nazwisko i herb Donnersmarcków z rodem von Gaschin, tworząc linię Henckel-Gaschin von Donnersmarckowie.

Z linią tą związane są m.in. Pałac w Brynku i Pałac w Krowiarkach. Gałąź brynkowsko-krowiarska wygasła w 1993 roku.

Linia karyncka

Artur Henckel von Donnersmarck (1836–1921), syn Hugona I, był założycielem karynckiej linii na Wolfsbergu. Z linią tą związany jest Zamek Wolfsberg, który stał się jednym z głównych ośrodków rodu po utracie dóbr śląskich w 1945 roku.

Linia saska i gręboszowska

Od Leona Maksymiliana Henckla von Donnersmarcka (1691–1771), syna Karola Maksymiliana, wywodziła się linia saska rodu. Wygasła ona w 1993 roku. Od Łazarza Jana Nepomuka (1792–1859), prawnuka Leona Ferdynanda, pochodziła linia na Gręboszowie.

Dobra, rezydencje i fundacje

thumb|Zamek Bogumiński w Chałupkach thumb|Pałac w Siemianowicach Śląskich thumb|Zamek w Świerklańcu – dawna siedziba rodu thumb|Pałac w Świerklańcu – „Mały Wersal” thumb|Zamek Wolfsberg w Karyntii

Do najważniejszych rezydencji i siedzib rodu należały:

Zamek w Świerklańcu – dawna główna siedziba linii tarnogórsko-świerklanieckiej; Pałac w Świerklańcu – nieistniejący „Mały Wersal”, wzniesiony dla Guida Henckla von Donnersmarcka; Park w Świerklańcu – rozległe założenie krajobrazowe z tarasami, fontannami i rzeźbami; Pałac Kawalera – dawny dom gościnny w parku świerklanieckim; Kościół Dobrego Pasterza w Świerklańcu i Mauzoleum Donnersmarcków w Świerklańcu; Pałac w Siemianowicach Śląskich; Pałac w Nakle Śląskim; Pałac w Brynku; Pałac w Krowiarkach; zamek bogumiński w Chałupkach; Zamek Wolfsberg w Karyntii; Pałac Donnersmarcków w Berlinie; Pałac Donnersmarcków w Paryżu; Willa Donnersmarcków w Rottach-Egern.

Ród był także związany z licznymi fundacjami kościelnymi, społecznymi i gospodarczymi, m.in. ze wspieraniem budowy kościołów, szpitali, zakładów opiekuńczych i instytucji dobroczynnych. Szczególne znaczenie miały fundacje Guida Henckla von Donnersmarcka, w tym Guido-Stiftung i późniejsza Fürst Donnersmarck-Stiftung, związana z opieką nad osobami z niepełnosprawnościami.

Rola gospodarcza

W XIX wieku Henckel von Donnersmarckowie stali się jedną z najważniejszych rodzin przemysłowych Górnego Śląska. Ich majątek opierał się na dobrach ziemskich, prawach górniczych, kopalniach, hutach, lasach, zakładach przemysłowych i inwestycjach finansowych.

Szczególne znaczenie mieli Hugo I Henckel von Donnersmarck, Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck i Guido Henckel von Donnersmarck. W okresie rewolucji przemysłowej przyczynili się oni do rozwoju górnictwa, hutnictwa, przemysłu cynkowego, żelaznego i chemicznego na Górnym Śląsku.

Guido Henckel von Donnersmarck należał do najbogatszych ludzi Cesarstwa Niemieckiego. Był przemysłowcem, finansistą i osobą utrzymującą kontakty z najwyższymi kręgami politycznymi Prus i Niemiec, w tym z Ottonem von Bismarckiem oraz cesarzem Wilhelmem II.

Ród po 1945 roku

W 1945 roku, w wyniku klęski III Rzeszy i zmiany granic, Henckel von Donnersmarckowie utracili śląską część majątku. Rezydencje w Świerklańcu, Siemianowicach, Nakle, Brynku i innych miejscowościach zostały przejęte przez państwo polskie, a część obiektów uległa zniszczeniu lub degradacji.

Po II wojnie światowej przedstawiciele rodu mieszkali głównie poza Polską, m.in. w Austrii, Niemczech i Luksemburgu. Część gałęzi utrzymywała związki z arystokracją europejską poprzez małżeństwa dynastyczne i rodowe.

Karol Józef Henckel von Donnersmarck z linii nakielsko-ramułtowickiej w 1958 roku poślubił Marię Adelajdę de Nassau de Bourbon-Parma, córkę wielkiej księżnej Luksemburga Szarlotty i księcia Feliksa Burbon-Parmeńskiego. Ich potomkowie związali się m.in. z rodziną Hohenbergów, boczną linią Habsburgów.

Współcześnie jednym z najbardziej znanych przedstawicieli rodu jest Florian Henckel von Donnersmarck, reżyser i scenarzysta filmu Życie na podsłuchu, nagrodzonego Oscarem dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

Upamiętnienie

3 grudnia 2007 roku Rada Miasta Tarnowskie Góry nadała tytuł honorowego obywatela miasta Guidottowi Hencklowi von Donnersmarckowi, przedstawicielowi linii książęcej, w uznaniu zasług rodu dla rozwoju miasta i regionu.

9 września 2009 roku radni miejscy w Świętochłowicach postanowili nadać skwerowi Mijanka, położonemu przy ul. Katowickiej, imię rodu Henckel von Donnersmarck.

Pamięć o rodzie jest obecna także w nazwach obiektów, publikacjach regionalnych, ekspozycjach muzealnych i działaniach konserwatorskich związanych z dawnymi rezydencjami Donnersmarcków. Do ważnych miejsc pamięci należą Park w Świerklańcu, Pałac w Świerklańcu, Pałac Kawalera, Kościół Dobrego Pasterza w Świerklańcu, Pałac w Nakle Śląskim, Pałac w Siemianowicach Śląskich i Pałac w Brynku.