thumb|Herb Jauch Jauch – hanzeatycki ród mieszczański, którego dzieje da się prześledzić do późnego średniowiecza. Pod koniec XVII wieku ród pojawił się w Wolnym Cesarskim i Hanzeatyckim Mieście Hamburgu. Jego członkowie działali jako kupcy wczesnonowożytni, w tym w handlu dalekosiężnym. Uzyskali status dziedzicznych wielkich obywateli Hamburga (Großbürger) i byli właścicielami dóbr w Wellingsbüttel, dziś dzielnicy Hamburga. Z rodu tego wywodzi się także szereg znaczących polskich potomków.
Okres przedhanzeatycki Jauchowie pochodzą z Turyngii; w dzisiejszym Bad Sulza w 1495 r. wzmiankowano wdowę Lenę JoherrinErbbuch des Amtschössers Roßla vom Jahre 1512 in: Georg Judersleben: Einwohner Sulzas vor der Reformation. Bad Sulza 1936, s. 42–47.. Georg Jauch (1606–1675) był burmistrzem Sulzy.
Johann Christian Jauch Starszy (1638–1718) opuścił Sulzę i wstąpił do służby dworskiej u księcia Meklemburgii-Güstrow, a dwóch jego synów do służby u królów Polski i w Elektoracie Saksonii. W Saksonii i w Polsce Jauchowie pełnili służbę wojskową. Gałęzie rodu, które od czasów podpułkownika gwardii koronnej Franza Georga Jaucha (1682–1753) i generała majora Joachim Daniel Jauch (1688–1754) były w literaturze błędnie zaliczane do stanu szlacheckiegoAdam Boniecki: Herbarz Polski, t. 8, Warszawa 1905, s. 340.Polska Encyclopedia Szlacheka, t. 6, Warszawa 1937, s. 194.Seweryn Uruski: Rodzina. Herbarz Szlachty Polskiej, t. 6, Warszawa 1909, s. 29.Emilian von Żernicki-Szeliga: Der Polnische Adel und die demselben hinzugetretenen andersländischen Adelsfamilien, General-Verzeichnis, Hamburg 1900, t. 1, s. 373., wymarły w XVIII wieku.
Okres saski i polski thumb|Generał Joachim Daniel Jauch (1688–1754), obraz Johann Samuel Mocka, 1730Reprezentacyjny portret dworski o charakterze mieszanym dworsko-wojskowym; półpostać w trzech czwartych w lewo, z białym krawatem z żabotem koronkowym, w otwartym ciemnoczerwonym Justaucorpsie i noszonym pod spodem napierśniku.
W 1698 r. Krystyna Eberhardyna – elektorowa Saksonii i tytularna królowa Polski – powołała luterańskiego kaznodzięcę z Lüneburga, Johanna Christopha Jaucha (1669–1725), na zamek Pretzsch. Po tym jak jej mąż, August II, w 1697 r. dla wyboru na króla Polski przeszedł na katolicyzm, do Jaucha należało głoszenie kazań królowej w jej komnacie i umacnianie jej w wierze mimo początkowych prób nawrócenia – nawet jej protestanccy rodzice radzili zmianę wyznania. Poddani protestanccy zaczęli nazywać królową „kolumną modlitwy Saksonii”.
Młodszy brat Johanna Christopha, Joachim Daniel Jauch (1688–1754), organizował natomiast na dworze w Warszawie legendarne i niemal nieustanne bale, jarmarki, polowania, maskarady, iluminacje i festyny. Były to przemyślane akcje państwowe, pochłaniające ogromne sumy i – podobnie jak nowe pałace i zbiory sztuki – służące królewskiej autoprezentacji na wzór Ludwika XIV. Podczas obozu w Zeithain w 1730 r., „spektaklu stulecia”Ernst Engelberg, Wolfgang Küttler: Das Lange 19. Jahrhundert: Personen-Ereignisse-Ideen-Umwälzungen. Ernst Engelberg zum 90. Geburtstag, Bd. 1, 1999, s. 73., odpowiadając za pięciogodzinny pokaz sztucznych ogni na statkach i na lądzie, Joachim Daniel dorobił się przezwiska „Fifat”, gdy zamiast wymaganego napisu „VIVAT niespotykanych rozmiarów” kazał rozbłysnąć równie wielkiemu „FIFAT”„Vivat” wymawiano []. Osoba nieznająca łaciny, zapewne jeden z podwładnych Jaucha, wzięła to dosłownie i błędnie zapisała [] jako Fifat. nad czterdziestoma ośmioma obecnymi władcamiDas große deutsche Anekdoten-Lexikon, Erfurt 1843/44, reprint Lipsk 1985, s. 302..
Joachim Daniel Jauch był żonaty z Evą Marią Münnich, co do której pochodzenia literatura podaje sprzeczne wersje. Część autorów bez wiarygodnych dowodów przyjmuje, że była córką Burkharda Christopha von Münnicha (1683–1767), późniejszego feldmarszałka Imperium Rosyjskiego, „pogromcy Turków” w wojnie 1736–1739 i premiera, który w latach 1716–1721 kierował Saskim Urzędem Budowlanym jako przełożony i poprzednik JauchaDGB 200, s. 413–414; niepotwierdzone w tablicach u: Ernst von Münnich, Arved Jürgensohn: Die Memoiren des Grafen Ernst von Münnich, 2006, ISBN 3-939119-37-7, s. 216 i nast.. Wcześnie zmarły syn August Jauch (* 1731) był chrześniakiem Augusta II; kołyska podarowana przez króla znajduje się dziś w Muzeum Narodowym w Krakowie.
thumb|187px|Oficer polskiej artyleriiw XVIII w. (z lewej) thumb|162px|Oficer polskiej gwardii pieszejw XVIII w. (z lewej)
Joachim Daniel Jauch był saskim generałem majorem, polskim pułkownikiem, dowódcą polskiej artylerii, komendantem floty wiślanej, dyrektorem Saskiego Urzędu Budowlanego w Warszawie i organizatorem barokowej rozbudowy miasta. Za nim poszło kilku członków rodziny jako oficerowie w polskiej służbie wojskowej, m.in. jego siostrzeniec i adiutant, późniejszy kapitan artylerii Ernst Ulrich Jauch († po 1764)Konstanty Górski: Historya artyleryi polskiej, 1902, s. 321., a także jego brat Franz Georg Jauch (1682–1753), który w 1724 r. jako ówczesny kapitan Gwardii Królewskiej i dowódca kompanii w twierdzy ToruńBaron Galéra: Deutsche unter Fremdherrschaft, Bd. I, s. 24: „Z końcem XVII w., właśnie gdy na króla Polski wybrano elektora saskiego Augusta II, który przeszedł na katolicyzm, w Toruniu dał się odczuć dotkliwy kontrreformacyjny nacisk…”. uczestniczył w tumultach toruńskichJoachim Bahlcke: Daniel Ernst Jablonski: Religion, Wissenschaft und Politik um 1700, 2008, s. 241: „Egzekucja toruńskich mieszczan… tylko w obecności gwardii koronnej…”.. Franz Georg Jauch, „który należał do faworytów króla”Beiträge zur Geschichte Danzigs und Umgebung, zesz. II, 1837, s. 10., został – podobnie jak później jego siostrzeniec Heinrich Georg Jauch (* 1709) – jednym z dwóch podpułkowników królewskiej gwardii koronnej; obaj jako oficerowie gwardii posiadali rangę pułkownika pułków liniowych.
Joachim Daniel Jauch jest przykładem odmiennym od zwyczajowej integracji Niemców w Polsce za Augusta II. Mimo ponad czterdziestu lat pobytu w Polsce nie znał języka polskiego i do wykonywania rozległych zadań w budownictwie, wojsku i na dworze posługiwał się polskimi sekretarzamiWalter Hentschel: Die sächsische Baukunst des 18. Jahrhunderts in Polen, Bd. 1, Berlin 1967, s. 50.Rex Rexheuser: Die Personalunionen von Sachsen-Polen 1697–1763 und Hannover-England 1714–1837: ein Vergleich, 2005, s. 212 – autor określa Jaucha jako „przykład odmienny” wobec zwykłej integracji Niemców.. Także fakt, że aż do trzech dni przed śmiercią pozostawał luteraninem, świadczy o braku chęci integracji z katolicką szlachtą Rzeczypospolitej; nie chodziło o motywy wiary, co potwierdza jego późna „prywatna” konwersja. Kariera i dochody Jaucha wynikały z kumulacji saskich urzędów dworskich za Heinricha von Brühla, każdy z odrębnym uposażeniem, oraz z łaski Augusta II, o czym świadczy choćby królewska opieka nad jego synem. Wielu jego potomków stało się natomiast znaczącymi Polakami.
Constance Jauch, zamężna von Lölhöffel thumb|Constance Jauch(1722–1802)
Constance Jauch (1722–1802), córka Joachima Daniela Jaucha (1688–1754), poślubiła Heinricha Lölhöffla von Löwensprunga (1705–1763), syna królewskiego posła pruskiego w Warszawie, królewskiego polskiego radcy dworu i lekarza nadwornego Augusta III. Ze środków z majątku ojcowskiego ufundowała od 1755 r. przy jednej z głównych osi Warszawy, ulicy Miodowej, pałac Lelewelów według projektu Ephraima Schrögera, wzorowany na paryskich hôtelach; nazwę wziął od spolszczonego nazwiska „Lelewel”.
Jej syn Karol Maurycy Lelewel (1750–1830) otrzymał przy urodzeniu patent kapitana w pułku dragonów, lecz zrezygnował z niego podejmując studia. Następnie wstąpił regularnie do gwardii koronnej i dosłużył się stopnia kapitana. Uzyskał polskie indygenat i był posłem na SejmKarol Maurycy Lelewel, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XVII, s. 25.. W 1789 r. otrzymał godność podczaszego Wielkiego Księstwa Litewskiego, odpowiadającą rangą hrabiemuPróby wprowadzenia na Zachodzie stałej hierarchii tytułów (hrabia/baron) w Polsce odrzucano; zasadą pozostawała równość szlachty. Godności bez realnych funkcji pełniły rolę sygnału prestiżu i precedencji, nie stanowiły jednak prawnego odpowiednika dziedzicznych tytułów.. Karol Maurycy Lelewel był m.in. w latach 1778–1794 prawnikiem i skarbnikiem Komisji Edukacji Narodowej, pierwszego na świecie ministerstwa oświatyKarol Mauricy Lelewel, w: Internetowy Polski Słownik Biograficzny .
thumb|left|Joachim Lelewel – działacz niepodległościowy thumb|left|Jan Paweł Lelewel – działacz niepodległościowy thumb|Jadwiga Łuszczewska – poetka thumb|Henryk Sienkiewicz – noblista thumb|left|Relikwiarz błogosławionej Hanny Chrzanowskiej Wnuk Constance, Joachim Lelewel (1786–1861), był działaczem niepodległościowym i jednym z najważniejszych polskich historyków. Współpracował z Karolem Marksem i Fryderykiem Engelsem, był przyjacielem Lafayetta i inspiracją dla Bakunina. Należał do przywódców powstania listopadowego 1830 r. i członków Rządu Narodowego. 25 stycznia 1831 r. na rewolucyjnym Sejmie doprowadził jako lider radykalnego Towarzystwa Patriotycznego do detronizacji Mikołaja I, ostatniego króla Polski. Dzień jego śmierci, 29 maja, jest w kalendarzu żydowskim dniem pamięci za jego działania na rzecz emancypacji ŻydówM.in. w listopadzie 1832 r. znany apel „Au peuple d’Israel” do Żydów w Polsce i Europie.The Jewish Encyclopedia. Memorial Dates, s. 460..
Jego brat Prot Lelewel (1790–1884) służył m.in. podczas kampanii rosyjskiej 1812 r. w Legii Nadwiślańskiej, brał jako kapitan udział w przeprawie przez Berezynę, odznaczono go Virtuti Militari oraz Legią Honorową. W 1813 r. walczył w bitwie narodów pod Lipskiem. Podczas powstania listopadowego 1830 r. mianowano go ministrem, lecz odmówił; Michał Gedeon Radziwiłł skierował go jako szefa Wydziału Wojskowego do Rządu NarodowegoProt Adam Lelewel, w: Internetowy Polski Słownik Biograficzny .
Kolejny wnuk, Jan Paweł Lelewel (1796–1847), również był działaczem niepodległościowym; w 1831 r. jako kapitan i dowódca artylerii należał do obrońców Pragi przed Rosjanami, później został podpułkownikiem korpusu inżynierów i kawalerem Virtuti MilitariJan Paweł Lelewel, w: Polacy z wyboru – Rodziny pochodzenia niemieckiego w Warszawie w XIX i XX wieku . Joachim – w trybie przygotowawczymJuż pod koniec marca dwudziestu polskich oficerów na jego rozkaz stało na granicy niemieckiej, by objąć dowództwo nad równolegle planowanym powstaniem w Wirtembergii – Landesarchiv Baden-Württemberg. – oraz Jan Paweł Lelewel uczestniczyli w 1833 r. w frankfurckim szturmie na arsenał, który miał wywołać ogólną rewolucję w Niemczech. Po ucieczce do Szwajcarii Jan Paweł Lelewel był w latach 1837–1847 jako inżynier kantonalny odpowiedzialny za rozbudowę sieci dróg w kantonie Berno.
Córka Constance, Teresa Lelewelówna (1752–1814), poślubiła Adama Józefa Cieciszowskiego (1743–1783)Adam Józef Cieciszowski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. III, s. 37., ze szlachty polskiejZob. Herbarz Polski (Niesiecki), Lwów 1738; wersja poszerzona J. N. Bobrowicza, Lipsk 1839–1845, t. 3, s. 110–112 ; por. też genealogia Adama Józefa Cieciszowskiego oraz powiązania rodzinne w Polskiej NB., łowczego inflanckiego, tytuł odpowiadający baronowi, pisarza wielkiego koronnego, doradcę króla i kanclerza, brata arcybiskupa Kaspra Cieciszowskiego, rzymskokatolickiego metropolity Imperium Rosyjskiego. Wnuczka Constance, Aleksandra Franciszka Cieciszowska, była żoną ministra Jana Pawła Łuszczewskiego (1764–1812)Genealogia Jana Pawła Łuszczewskiego.. Polska poetka i pisarka Jadwiga Łuszczewska (1834–1908) była ich wnuczką. Prawnukami Constance byli pisarz, autor „Quo vadis” i noblista Henryk Sienkiewicz (1848–1916) oraz zmarły w KL Sachsenhausen Ignacy Chrzanowski (1866–1940), współtwórca polskiej historii literatury, ojciec beatyfikowanej w 2018 r. Hanny Chrzanowskiej (1902–1973).