Koło Wiedeńskie (niem. Wiener Kreis) – grupa filozoficzna istniejąca od 1922 roku, skupiona wokół Katedry Filozofii i Historii Nauk Indukcyjnych Uniwersytetu Wiedeńskiego, prowadzonej przez Moritza Schlicka. Poglądy myślicieli należących do koła przypisuje się do ogólnopojętego nurtu pozytywizmu logicznego.
Grupę filozoficzną tworzyli: , Rudolf Carnap, , Hans Hahn, , Karl Menger, Richard von Mises, , Otto Neurath, , , oraz .
Poglądy filozoficzne koła zostały ukształtowane przez Ludwiga Wittgensteina, który nie uczestniczył regularnie w spotkaniach koła. Odbywał on spotkania ze Schlickiem i Waismannem poza posiedzeniami, oficjalnie nie będąc członkiem ugrupowania. Bliskie kontakty z kołem utrzymywali filozofowie ze szkoły lwowsko-warszawskiej: Alfred Tarski, Kazimierz Ajdukiewicz, Leon Chwistek, Stanisław Leśniewski, Jan Łukasiewicz oraz Tadeusz Kotarbiński.
Założenia programowe Uczestnicy ruchu uważali, że empiryzm logiczny stanowi w dziejach filozofii przełom analogiczny do przewrotu, jaki w dziejach fizyki kojarzony jest z postaciami Kopernika, Galileusza i Newtona.
Podczas Siódmego Międzynarodowego Kongresu Filozoficznego w 1930 roku w Oksfordzie, Moritz Schlick powiedział:
Optymizm programowy zaczął słabnąć już w połowie lat trzydziestych. Narastające różnice poglądów między uczestnikami ruchu sprawiły, że w latach pięćdziesiątych określenie „empirysta logiczny” wyszło z użycia, a w latach sześćdziesiątych formułowano krytykę podstawowych założeń programu, a określenie „logiczny empirysta” zaczęło nabierać wydźwięku pejoratywnego.
Początki W 1895 r. Ernst Mach (1838-1916) objął na Uniwersytecie Wiedeńskim nowo utworzoną Katedrę Historii i Teorii Nauk Indukcyjnych. Gdy po udarze mózgu zrezygnował z pracy na uczelni, jego miejsce zajął w 1902 r. fizyk i filozof Ludwig Boltzmann (1844-1906), który zmienił nazwę katedry, aby nie wygłaszać wykładu inauguracyjnego na cześć swojego poprzednika, a filozoficznego wroga.
Od 1907 r. zaczęły odbywać się regularne czwartkowe spotkania. W grupie na plan pierwszy wysunęli się fizyk Philipp Frank, matematyk Hans Hahn oraz filozof i ekonomista Otto Neurath. Obok tematów moralnych, religijnych i politycznych prowadzono dyskusje na temat stanu fizyki na początku XX w. oraz zmian, do których doszło po sformułowaniu szczególnej (1905 r.) i ogólnej (1915 r.) teorii względności przez Alberta Einsteina. Załamanie się mechanistycznego obrazu świata bywało przez niektórych interpretowane jako kryzys nauki. Dla części filozofów i uczonych nauka przestała być postrzegana jako źródło absolutnie pewnej wiedzy o świecie, choć nadal uznawano jej ogromną wartość poznawczą i praktyczną. Członkowie tej grupy (później nazwanej Pierwszym Kołem Wiedeńskim) usiłowali sformułować nowe zasady filozofii nauki, w ramach której fizyka zachowałaby status pełnoprawnej nauki, a osiągnięcia Einsteina były uznawane za postęp poznawczy w stosunku do fizyki klasycznej. Inspirację czerpali z pism Macha (krytyka wyjaśniania jako redukcji do procesów mechanicznych, radykalny empiryzm) i Henri Poincarégo („Był on dla nas niczym Kant uwolniony od pozostałości średniowiecznej scholastyki i naoliwiony współczesną nauką” (Frank 1950, Wstęp, § 4)), a także Pierre'a Duhema (Duhem podważał możliwość istnienia jednoznacznie rozstrzygającego experimentum crucis w fizyce), Davida Hilberta (ujęcie aksjomatów jako „ukrytych definicji”) oraz w filozoficznych i metodologicznych uwagach Einsteina.
Dało to początek nieformalnej grupie, która w 1922 r. zaprosiła do Wiednia Moritza Schlicka, aby objął na uniwersytecie katedrę, ponownie przemianowaną, przez co uzyskała ona nazwę Katedry Filozofii i Historii Nauk Indukcyjnych. Wkrótce po przybyciu Schlick zaczął w czwartkowe wieczory prowadzić seminarium, wokół którego w ciągu następnych kilku lat uformowała się grupa określana mianem Koła Wiedeńskiego. Wielu jej członków nie było profesjonalnymi filozofami, zaś filozofowie w większości mieli poza filozoficzne wykształcenie. Do najaktywniejszych należeli historyk , , Kurt Reidemeister oraz i Herbert Feigl. Luźniej z Kołem związany był Karl Menger, a także Kurt Gödel.
Rozkwit Koła W 1926 r. przybył do Wiednia Rudolf Carnap, który dołączył do grona. W opublikowanym w 1929 r. manifeście podano nazwiska jego czternastu członków. Oprócz już wymienionych Carnapa, Feigla, , Gödla, Hahna, , Mengera, Neuratha, Schlicka i , należeli do niej filozofowie , , Theodor Radković i matematyk – siostra Hahna i druga żona Neuratha – . Po wyjeździe i Feigla do Stanów Zjednoczonych ich miejsca zajęli Bela von Juhos i .
Członkowie Koła nawiązali współpracę z założonym w Berlinie w 1928 r. Towarzystwem Filozofii Empirycznej. Jego przywódcą był Hans Reichenbach (1891–1953), który – aby podkreślić pewne różnice poglądów – określał siebie mianem logicznego empirysty, Carnapa i jego kolegów nazywając logicznymi pozytywistami. Wśród berlińskich empirystów znajdował się Carl Gustav Hempel (ur. 1905), który odebrał wykształcenie z matematyki i fizyki. Do grupy należeli też logik Kurt Grelling i, rozwijający teorię prawdopodobieństwa, Richard von Mises.
W 1929 r. do Warszawy przyjechał Karl Menger, którego poruszyły osiągnięcia założonej na przełomie wieków przez Kazimierza Twardowskiego (1866-1938) szkoły lwowsko-warszawskiej w zakresie logiki i metodologii. Wkrótce potem do Wiednia pojechał Alfred Tarski, by w ramach prowadzonego przez Mengera kolokwium matematycznego przedstawić najważniejsze osiągnięcia logiczne własne i swych kolegów. Wkrótce potem Kazimierz Ajdukiewicz, Leon Chwistek, Kazimierz Leśniewski, Jan Łukasiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Alfred Tarski i inni nawiązali z wiedeńskimi empirystami logicznymi stałą współpracę.
W 1929 r. na cześć powracającego do Wiednia Moritza Schlicka, który po wykładach w Stanach Zjednoczonych odrzucił oferty pracy na tamtejszych uniwersytetach, wydano filozoficzny manifest: Wissenschaftliche Weltauffassung: Der Wiener Kreis (Naukowy światopogląd: Koło Wiedeńskie). Napisany przez Neuratha, przy pomocy Carnapa i Hahna, ten dwudziestostronicowy tekst przedstawiał w krzywym zwierciadle poglądy samego Schlicka. Część członków Koła odniosła się do niego z dezaprobatą. Nigdy więcej podobnego manifestu nie sporządzono. Zasadniczy podział w Kole Wiedeńskim przebiegał między jego „lewym skrzydłem” Neuratha i Hahna, podkreślającym intersubiektywny charakter wiedzy i społeczną rolę nauki, a „prawym skrzydłem” Schlicka i , znajdującym się pod przemożnym wpływem Wittgensteina. Carnap usiłował godzić oba stanowiska, ostatecznie kierując się w lewo.
Wpływ Wittgensteina Obok Macha decydujący wpływ na kształtowanie się filozoficznego programu Koła Wiedeńskiego wywarł Ludwig Wittgenstein (1889-1951), którego młodzieńcza praca Logisch-Philosophische Abhandlung ukazała się w 1921 r., w rok później wydano ją wraz z równoległym przekładem angielskim jako Tractatus logico-philosophicus. Wkrótce członkowie kształtującego się Koła uznali, że w książce tej sformułowane zostały podstawowe zasady filozofii, jakiej poszukiwali. Prawdopodobnie prowadzone w 1926 roku studia nad tekstem przypominały atmosferą egzegezę pism objawionych. Tymczasem Wittgenstein porzucił uprawianie filozofii i przez kilka lat pracował jako nauczyciel wiejski w Dolnej Austrii. Gdy przeniósł się do Wiednia, Schlickowi udało się w 1927 r. nawiązać z nim kontakt. Przez kilka lat Schlick i Waismann, początkowo w towarzystwie Carnapa i Feigla, spotykali się z Wittgensteinem – nie były to jednak spotkania dyskusyjne. Ich uczestnicy wysłuchiwali improwizowanych uwag autora „Traktatu”, niczym – by użyć określeń ze wspomnień Carnapa – dzieła sztuki bądź boskiego objawienia.
Lata 30. W 1930 r. Koło Wiedeńskie rozpoczęło intensywną działalność wydawniczą i propagandową. Przejęty kwartalnik filozoficzny przemianowano na Erkenntnis. Pismo to, redagowane przez Carnapa i Reichenbacha, stało się główną trybuną nowej filozofii. W latach 1928-1937 wydano dziesięć książek w serii Schriften zur wissenschaftlichen Weltauffassung, m.in. Schlicka Zagadnienia etyki (1930), Neuratha Empirische Soziologie (1931), Carnapa – Logiczną składnię języka (1934), a także Logikę odkrycia naukowego (1934) Karla Poppera (który nie należał do Koła i ani razu nie uczestniczył w czwartkowym seminarium Schlicka). Opublikowano też w latach 1933-1939 dziewięć broszur w redagowanej przez Neuratha serii Einheitswissenschaft. Zaczęto organizować kongresy nowej filozofii: kongres w Pradze (1929) był pierwszym kongresem filozofii naukowej, ale nie wyłącznie Koła Wiedeńskiego, drugi odbył się rok później w Królewcu. Począwszy od kongresu w Pradze w 1934 r., zaczęli w nich uczestniczyć, oprócz Austriaków i Niemców, Polacy, Skandynawowie, Amerykanie i inni. Jeśli chodzi o Amerykanów, to współpracę z Kołem nawiązali Charles Morris (1901-1979), Ernest Nagel (1901-1985) i Willard Van Orman Quine (1908-2000). Alfred Jules Ayer był najważniejszym popularyzatorem, ale nie jedynym znaczącym przedstawicielem, Alfreda J. Ayera (1910-1989), który po pobycie w Wiedniu przedstawił – we własnym ujęciu – podstawowe założenia tej filozofii w książce Language, Truth and Logic (Język, prawda i logika, 1936). Bliscy nowej filozofii byli Skandynawowie Jørgen Jørgensen, Eino Kaila, Arne Naess, Åke Petzäll. Kolejne kongresy odbyły się w Paryżu (1935), Kopenhadze (1936), znów Paryżu (w ramach Dziewiątego Międzynarodowego Kongresu Filozofii, 1937), Cambridge (1938), a we wrześniu 1939 r. w Harvardzie.
Kres działalności empirystów logicznych w Europie położyła ekspansja niemieckiego faszyzmu. Feigl, Neurath, Reichenbach i Waismann byli bezpośrednio zagrożeni jako Żydzi, dla pozostałych (inaczej niż dla Heideggera) faszyzm był nieakceptowalny. W 1934 r. niespodziewanie umarł Hahn. W 1936 r. Schlick został zastrzelony przez umysłowo chorego studenta, co położyło kres regularnym spotkaniom Koła (jego zabójca po włączeniu Austrii do Niemiec został wypuszczony z więzienia jako członek partii faszystowskiej, a ponownie uwięziony przez Rosjan wyszedł rychło na wolność jako świeżo nawrócony komunista). W tym samym roku Carnap, który jeszcze w 1931 r. przeniósł się z Wiednia do Pragi, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych (pracował kolejno na uniwersytetach w Chicago i w Los Angeles), gdzie od paru lat przebywał już Feigl. Dołączyli do nich Gödel, Kaufmann, Menger i Zilsel. Neurath przeniósł się do Holandii, skąd w 1940 r. zdołał przeprawić się do Anglii. Wyemigrował tam też Waismann. Reichenbach w 1933 r. opuścił Niemcy i przez pięć lat wykładał na Uniwersytecie w Stambule, później pracował na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Od 1937 r. na Uniwersytecie Yale, a potem Uniwersytecie w Princeton wykładał Hempel. W 1938 r., gdy zakazano rozpowszechniania publikacji empirystów logicznych w krajach niemieckojęzycznych, Neurath przeniósł „Erkenntnis” do Hagi; wydawał to pismo do 1940 r. pod tytułem zmienionym na „Journal of Unified Science”.