mały|130px|Dawny herb Gdańska w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku thumb|Fragment strony 69v rękopisu „Vita sancti Adalberti”, zawierający wzmiankę odnoszącą się do Gdańska. thumb|300px|Główne Miasto widziane ze wzgórza Grodzisko Gdańsk – miasto na pograniczu trzech kultur. Swój rozkwit zawdzięczał położeniu u ujścia Wisły, którą to drogą wodną począwszy od X wieku spławiano nad Bałtyk towary produkowane w Polsce i krajach ościennych.

Przecinały się tutaj też dwie przeciwstawne sobie drogi ekspansji: stałe dążenie państwa polskiego na północ oraz niemieckie parcie na wschód. Starcie tych dwóch sił oddziaływało na losy miasta przez wiele stuleci. W XI stuleciu osada, a wraz z nią cały region, należała do Królestwa Polskiego, by później na ponad dwieście lat w znaleźć się pod panowaniem książąt wschodniopomorskich, którzy pod koniec XIII wieku scedowali swą domenę na ręce władców Polski, Przemysła II i ostatecznie Władysława Łokietka. W roku 1308 Gdańsk został zajęty zbrojnie przez Krzyżaków, którzy władali do roku 1456, kiedy to Prusy Królewskie, a wraz z nimi Gdańsk, znalazły się – na ponad trzy stulecia – w granicach Rzeczypospolitej. Utracony na rzecz Prus w roku 1793. W latach 1807–1814 i 1920–1939 Gdańsk był Wolnym Miastem. W roku 1945 – decyzją wielkich mocarstw podczas konferencji w Poczdamie został ponownie przyznany Polsce.

Przynależność państwowa 997–1227: 18px Księstwo/Królestwo Polskie 1227–1294: 18px Księstwo Pomorskie 1294–1308: 18px Księstwo/Królestwo Polskie 1308–1410: 22px Państwo zakonu krzyżackiego 1410–1411: 22px Korona Królestwa Polskiego 1411–1454: 22px Państwo zakonu krzyżackiego 1454–1569: 22px Korona Królestwa Polskiego 1569–1793: 22px Rzeczpospolita, Korona Królestwa Polskiego 1793–1807: border|22px Królestwo Prus 1807–1814: 22px Wolne Miasto Gdańsk (zależne od Cesarstwa Francuskiego) 1815–1871: border|22px Królestwo Prus 1871–1918: 1918–1920: 22px Republika Weimarska 1920–1939: 22px Wolne Miasto Gdańsk 1939–1945: 1945–1989: 22px Polska Rzeczpospolita Ludowa 1989–obecnie: 22px Rzeczpospolita Polska

thumb|Podziemia Hali Targowej, z romańskimi zabytkami z XII wieku thumb|Handel gdański, mal. Wojciech Gerson

Wczesne średniowiecze i rozbicie dzielnicowe

Gdańsk po raz pierwszy został wymieniony jako miasto (Gyddanyzc urbs) w „Żywocie św. Wojciecha” (Vita prima Sancti Adalberti), spisanym przez Jana Kanapariusza w roku 999 w RzymieHubert Górnowicz, Historia Gdańska t. I, s. 15.. Z zapisu tego wynika, że św. Wojciech był w Gdańsku – i ochrzcił kilka tysięcy osób – wiosną 997 roku. Była to wówczas niewielka zapewne osada rybacka, położona na bagnistych terenach w widłach Wisły, Motławy i Raduni, a miano urbs zyskała dzięki istniejącemu tu grodowi. Gród ten obwiedziony był drewniano-ziemnym wałem i fosą, a z osadą łączył go drewniany most.

Innym miejscem, w którym odnaleziono ślady osadnictwa z X w. są okolice ratusza i Hali Targowej. W latach 70. XX w. prof. Andrzej Zbierski odkrył w wykopie pod ratuszem drewnianą konstrukcję, którą interpretował jako wał obronny z X w., jednakże ustalenia te były wówczas kwestionowane przez środowisko naukowe. W roku 2022 z ponownie odsłoniętego wykopu pod Wielką Salą Wety i Galerią Palową pobrano próbki drewna. Datowanie radiowęglowe dało wynik pomiędzy latami 911 a 951, zaś dendrochronologiczne wskazało na rok 930. W dwóch nowych wykopach odkryto również ceramikę słowiańską charakterystyczną dla pierwszej połowy X w. oraz kolejny fragment wałuWg "Onet": Przełomowe odkrycie w Gdańsku sprzed tysiąca lat. "Przesuwamy chronologię miasta" , dostęp 2022-12-20. Być może w tym miejscu istniał pierwszy gród zbudowany przez Piastów, ponieważ gród w widłach Motławy i Wisły zbudowano dopiero w latach 50.-60. XI wiekuSławomir Maździoch, Grody wczesnopiastowskie w świetle wyników tzw. badań „milenialnych” oraz efektów najnowszych prac wykopaliskowych, [w:], s. 448, .Sławomir Wadyl, Pomorze Wschodnie w X wieku. Uwagi na marginesie pracy Błażeja Śliwińskiego, Początki Gdańska: Dzieje ziem nad zachodnim brzegiem Zatoki Gdańskiej w I połowie X wieku, „Pomorania Antiqua”, tom XXIV, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk 2015, s. 557, PL ISSN 0556-0691..

Wraz z upadkiem na początku XI wieku konkurencyjnego dla Gdańska ośrodka handlowego w Truso, w tym czasie głównego ośrodka handlowego rejonu ujścia Wisły, otwarła się droga do rozwoju osady. Jej mieszkańcy trudnili się głównie rybołówstwem, a wkrótce także i handlem z przybywającymi zza morza kupcami skandynawskimi i niemieckimi. Lokalni książęta chętnie przyjmowali i osadzali w podgrodziu, które z wolna stawało się miastem, kupców i rzemieślników, głównie z Lubeki, wówczas wiodącego ośrodka rodzącej się z wolna Hanzy. Historycy są w większości zdania, że chrześcijaństwo nie przyjęło się od razu, że kilkakrotnie w Gdańsku i jego okolicach zdarzały się powroty do wierzeń przodków, ale znajdowane przez archeologów w warstwach z X–XII wieku liczne drewniane i bursztynowe krzyżyki świadczą o umacnianiu się nowej religii.

Po zwycięskiej wojnie z Pomorzanami w latach 1115–1119 Bolesław III Krzywousty przyłączył Pomorze Gdańskie do Polski. Było to jednak panowanie krótkotrwałe. Po objęciu rządów na Pomorzu przez Świętopełka, nastąpił okres uniezależnienia się Pomorza Gdańskiego od Polski. Rozrastające się miasto budowane było na wbitych w bagnisty grunt palach wzdłuż głównego ciągu, jakim była dzisiejsza ulica Długa, wówczas wyłożona dębowymi dylami, a jej zakończeniem była przystań położona w pobliżu dzisiejszej Zielonej Bramy. Podstawami istnienia ówczesnego miasta były nadal rybołówstwo oraz rozwijający się handel. W mieście przybywało coraz więcej osadników z Niemiec.

W latach 1217 i 1227 miały miejsce wyprawy pomorskie Leszka Białego, ale nie ustanowiono zwierzchności Krakowa nad Pomorzem Gdańskim, wskutek śmierci Leszka w trakcie zjazdu w Gąsawie.

W 1242 roku pod Gdańsk dotarł podjazd krzyżacki, w wyniku czego książę Świętopełk musiał oddać Krzyżakom jako zakładnika swojego syna MściwojaAndrzej Zbierski, Historia Gdańska t. I, s. 260..

Bulla papieska Aleksandra IV przyznała miastu – od roku 1260 – prawo organizowania dorocznych jarmarków św. Dominika. Prawa miejskie na prawie lubeckim miasto otrzymało w 1263Andrzej Zbierski, Historia Gdańska t. I, s. 115..

Po zajęciu miasta przez Brandenburczyków w roku 1271, Mściwoj II odzyskał Gdańsk, dzięki pomocy Bolesława PobożnegoKazimierz Jasiński, Historia Gdańska t. I, s. 294.. W 1272 Bolesław Pobożny zdobył miasto szturmem. 15 lutego 1282, w wyniku układu w Kępnie, doszło do zwierzchnictwa władcy Wielkopolski nad Pomorzem Gdańskim.

thumb|left|Kościół św. Mikołaja Głównym typem budownictwa mieszkaniowego był wówczas dom zrębowy. W warstwach starszych, z X–XI wieku, archeolodzy odkryli też konstrukcje plecionkowe. Natomiast w mieście na prawie lubeckim pojawiły się w XIII wieku domy o konstrukcjach słupowej oraz szkieletowej (ryglowej) na wzór lubecki. W drugiej poł. XIII wieku powstały w Gdańsku pierwsze budowle ceglane: kościół św. Mikołaja oraz klasztor DominikanówAndrzej Zbierski, Historia Gdańska t. I, s. 236–249..

W roku 1306 Władysław I Łokietek mianował starostą gdańskim księcia kujawskiego, KazimierzaKazimierz Jasiński, Historia Gdańska t. I, s. 318..

Rządy krzyżackie W sierpniu 1308 roku miasto opanowali Brandenburczycy, jednak bez grodu, bronionego przez sędziego Boguszę. Krzyżacy, wezwani przez Łokietka (za radą gdańskich dominikanów) do pomocy przy usunięciu Brandenburczyków, zajęli już w październiku część grodu i po nadejściu posiłków zaatakowali miasto. 13 listopada 1308, po wycofaniu się Brandenburczyków, Krzyżacy pod dowództwem Henryka von Plotzke dokonali rzezi mieszkańcówKazimierz Jasiński, Historia Gdańska t. I, s. 324.. Po otrzymaniu skargi strony polskiej papież Klemens V powołał komisję w tej sprawie.

W roku 1343 zawarto układ pokojowy z Krzyżakami, w wyniku którego król Kazimierz III Wielki zrzekł się Pomorza Gdańskiego. W tym samym roku prawa miejskie otrzymało Główne Miasto. 31 lipca 1346 wielki mistrz krzyżacki Heinrich IV Dusemer von Arfberg wydał dokument, który zlikwidował resztki działania prawa miejskiego według wzoru lubeckiego i zastąpił je prawem chełmińskimMarian Biskup, Historia Gdańska t. I, s. 355.. W latach 1361, 1378, 1411 i 1416 wybuchały krwawo tłumione powstania antykrzyżackie.

thumb|upright|left|Pieczęć miasta Gdańska z XV wieku W połowie XIV wieku został zbudowany pierwszy wodociąg w Gdańsku, kanał Raduni. Doprowadzał wodę do picia do miasta, a następnie była ona doprowadzona drewnianymi rurami do studzien miejskichFontanna Neptuna – przewodnik po Gdańsku..

thumb|Wjazd Kazimierza IV Jagiellończyka do Gdańska – inscenizacja z 2010 W 1410 rada gdańska postanowiła uznać władzę Władysława JagiełłyMarian Biskup, Historia Gdańska t. I, s. 479–481.. Gdańsk uzyskał przywileje, m.in. otrzymał okoliczne osady. Rok później Jagiełło, w wyniku traktatu w Toruniu, uwolnił Gdańsk od złożonej mu przysięgi. Gdańsk dotknęły represje ze strony Krzyżaków. 14 marca 1440 Gdańsk przystąpił do Związku Pruskiego.

Polskie panowanie i okres rozkwitu 5 lutego 1454 wybuchło w Gdańsku powstanie antykrzyżackie. Mieszczanie zajęli m.in. Wielki Młyn, a załoga krzyżacka wycofała się do zamku. Po kilku dniach komtur zamkowy Konrad Pfersfelder poddał zamek, po czym mieszkańcy niezwłocznie przystąpili do jego rozbiórki. W ten sposób po 146 latach zakończył się okres panowania Krzyżaków w Gdańsku. 6 marca tego roku król Kazimierz IV Jagiellończyk, na wniosek poselstwa Związku Pruskiego z Janem Bażyńskim na czele, wcielił Gdańsk do Polski, udzielając mu jednocześnie przywileju bicia własnej monety (przywilej ten otrzymał też Toruń). Gdańsk został zwolniony z prawa nabrzeżnego, a także dopuszczono przedstawicieli ziem pruskich do elekcji króla PolskiMarian Biskup, Historia Gdańska t. I, s. 600..

Gdańsk przystąpił do wojny trzynastoletniej w roku 1455; gdańszczanie złożyli hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi, a 25 maja 1457 – podobnie jak Toruń – miasto otrzymało tzw. Wielki Przywilej, zapewniający swobodny przywóz towarów Wisłą z Polski, Litwy i Rusi bez konieczności kontroli oraz inne przywileje, które miały wynagrodzić miastu wkład w wojnę. Zawarcie w 1466 roku pokoju toruńskiego zagwarantowało Prusom Królewskim oraz Warmii pozostanie przy Polsce. W traktacie umieszczono zapis, że Gdańsk należy do PolskiHenryk Samsonowicz, Historia Gdańska t. II, s. 73–74..

thumb|Mury miejskie Gdańska, ok. 1550 W 1467 król zlikwidował urząd gubernatora i powołał, na wzór Korony, tytuł capitaneus Prussiae Generalis. Utworzono województwo pomorskie, w którym utworzono urzędy kasztelanów, podkomorzych i sędziów, którzy wchodzili w skład tzw. rady pruskiej. W jej skład po dwóch wchodzili też przedstawiciele Gdańska, Elbląga i Torunia. Dla tych miast król powołał też starostów. W 1469 sądy grodzkie i ziemskie upodobniły ustrój Prus Królewskich do ustroju Korony.

Od końca XV wieku podstawowym urządzeniem sanitarnym na każdej działce mieszczańskiej była kloaka, w postaci wielopiętrowego wychodka na tyłach kamieniczekByć może stąd pochodzi termin gdanisko..

thumb|366px|Eksport zboża przez Gdańsk w latach 1619–1799 Pod polskim panowaniem Gdańsk stał się dynamicznym ośrodkiem handlowym, posiadał rozległe kontakty handlowe z wieloma krajami, był związany z Hanzą. Wzrastał eksport, szczególnie zboża. Rozwój gospodarczy obrazują poniższe tabele, przedstawiające ruch w porcie gdańskim. Daje się zauważyć malejące znaczenie mniejszych ośrodków hanzeatyckich na rzecz niderlandzkich: + Liczba statków hanzeatyckich zawijających do Gdańska w latach 1460–1583 Lata Lubeka Wismar Rostock Stralsund Greifswald Szczecin Inne miasta Razem 1460 59 5 10 20 3 1 11 109 1470 118 2 12 7 – 1 3 143 1475 185 15 32 26 3 7 8 276 1530 24 3 21 13 2 6 34 103 1583 66 – – – – 44 4 114