mały|Adam Stefan Sapieha (1885–1887) thumb|Ksiądz Adam Sapieha (najpóźniej 1911) thumb|Konsekracja biskupa Adama Sapiehy (1911) thumb|Ingres do katedry wawelskiej (1912) thumb|Otwarcie grobowca króla Zygmunta Augusta w Grobach Królewskich na Wawelu – Adam Sapieha trzeci od lewej (1930) thumb|Pomnik kardynała Adama Stefana Sapiehy dłuta Augusta Zamoyskiego przy Kościele Franciszkanów w Krakowie thumb|Pomnik kardynała Adama Stefana Sapiehy w Parku Jordana w Krakowie thumb|Dąb posadzony przy zamku w Krasiczynie z okazji urodzin Adama Sapiehy (ur. 14 maja 1867 w Krasiczynie, zm. 23 lipca 1951 w Krakowie) – polski duchowny rzymskokatolicki, biskup diecezjalny krakowski w latach 1911–1951 (od 1926 arcybiskup metropolita), kardynał prezbiter od 1946, senator I kadencji w II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1922–1923. Kawaler Orderu Orła Białego, książę siewierski, mąż stanu, przez historykówJacek Urban (red. nauk.), Małgorzata Święch-Płonka (red. wydawnictwa), Kardynał Adam Stefan Sapieha. Książę niezłomny, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 2014.Andrzej Chwalba, Biskup niezłomny: kardynał Adam Stefan Sapieha, „Tygodnik Powszechny” nr 20, 14 maja 2017, s. 92–98.Bolesław Przybyszewski, Adam Stefan Kardynał Sapieha. Pasterz dobry. Książę niezłomny. 1867–1951, Łańcut 2002.Jan Nowak, Książę kardynał Adam Stefan Sapieha jako apostoł miłosierdzia w naszej ojczyźnie, „Polonia Sacra” 18 (2014) nr 2 (35), s. 177–193. uznawany za jedną z czołowych postaci w dziejach Kościoła polskiego I połowy XX wieku. Nazywany Księciem Niezłomnym (tym przydomkiem był określany powszechnie w krakowskich domach już tuż po zakończeniu II wojny światowej)Ks. Józef Marecki, Filip Musiał, Krakowska opoka – kardynał Adam Sapieha, „Biuletyn IPN” nr 10/2008, s. 46..
Życiorys Pochodzenie i początki kapłaństwa Urodził się w rodzinie książęcej Sapiehów jako najmłodszy syn (ostatni z siedmiorga rodzeństwa) Adama Stanisława Sapiehy, działacza niepodległościowego, i Jadwigi z Sanguszków. W dzieciństwie i młodości uczestniczył w audiencjach u papieża Leona XIII, który był osobistym przyjacielem jego ojcaJ. Wolny, Młodość i pierwsze lata działalności Adama Stefana Sapiehy, [w:] R. Bogacz (red.), Książę Niezłomny. Kardynał Adam Stefan Sapieha, Kraków 2001, s. 84.. Świadectwo dojrzałości uzyskał w lipcu 1886 w IV Wyższym Gimnazjum we Lwowie.
Odbył studia prawnicze na Uniwersytecie Wiedeńskim (w latach 1886–1887), Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (w latach 1887–1888) oraz ponownie na Uniwersytecie Wiedeńskim (w latach 1888–1890), gdzie otrzymał absolutorium w 1891. Jednocześnie był (wraz z bratem Janem Piotrem) słuchaczem Instytutu Katolickiego w Lille. W 1890 rozpoczął studia teologiczne na uniwersytecie jezuickim w Innsbrucku i uzyskał inkardynację do archidiecezji lwowskiej, gdzie w 1892 został wpisany na trzeci rok studiów w seminarium duchownym we Lwowie. Studia teologiczne ukończył na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Franciszkańskiego we Lwowie.
Święcenia diakonatu otrzymał 15 lipca 1893 w kaplicy seminaryjnej we Lwowie z rąk ówczesnego biskupa pomocniczego lwowskiego Jana Puzyny, a święcenia kapłańskie 1 października 1893 tamże również z rąk biskupa Jana Puzyny. W 1894 dekretem arcybiskupa Seweryna Morawskiego został skierowany do pracy w parafii w Jazłowcu, gdzie pełnił obowiązki kapelana panien z rodzin ziemiańskich przy domu Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia NMP. Ubiegał się o parafię Dunajów, został jednak wysłany do parafii Skała, której ostatecznie nie objął.
W 1895 głosił rekolekcje dla ludności polskiej na Górnym Śląsku. W październiku tego roku wyjechał na studia specjalistyczne do Rzymu, gdzie 10 lipca 1896 uzyskał stopień doktora obojga praw (kanonicznego i cywilnego) w Papieskim Ateneum Laterańskim. Równolegle studiował dyplomację w Kościelnej Akademii Szlacheckiej, doskonaląc przy tym znajomość języków: francuskiego, niemieckiego, włoskiego. Podczas pobytu w Watykanie zacieśnił więzi ze środowiskami watykańskimi: papieżem Leonem XIII oraz polskimi hierarchami przebywającymi w Rzymie – arcybiskupem Franciszkiem Symonem i kardynałem Mieczysławem Ledóchowskim.
W 1896 odbył podróż do Bośni, aby zapoznać się z warunkami życia zamieszkujących na tych terenach Polaków. Po powrocie do kraju w 1897 został mianowany sekretarzem sądu metropolitalnego, egzaminatorem prosynodalnym oraz wicerektorem seminarium duchownego we Lwowie. Rezygnację z tej ostatniej funkcji złożył 27 października 1901 z powodu zniechęcenia do narzucanych mu reguł wychowania młodych księży i lekceważenia przez przełożonych jego uwag odnośnie do tego problemuM. Rożek, Kardynał Sapieha, Kraków 2007, s. 29.. Następnie odbył półroczną podróż po Stanach Zjednoczonych w sprawach rodzinnych. W październiku 1902 został przez arcybiskupa Józefa Bilczewskiego mianowany wikariuszem Parafii św. Mikołaja we Lwowie oraz kanonikiem kapituły katedralnej, podjął także działalność jako duszpasterz sodalicji oraz organizator Związku Katolicko-Społecznego, stowarzyszenia katolickiego inspirowanego encykliką Leona XIII Rerum novarum.
Tajny szambelan Piusa X 19 lutego 1906 został powołany do Rzymu na stanowisko szambelana papieskiego (Cameriere Segreto Partecipante della Sua Santitá) papieża Piusa X z poleceniem pełnienia misji nieformalnego ambasadora spraw polskich przy Stolicy Apostolskiej. Do jego zadań należało doradzanie w sprawach Kościoła polskiego na terenie zaborów. Była to realizacja pomysłu lwowskiego arcybiskupa ormiańskiego Józefa Teodorowicza, z którym Sapiehę łączyła wieloletnia przyjaźń. Podejmował interwencje w sprawach m.in.: strajku dzieci polskich we Wrześni, nominacji biskupich w Królestwie Polskim (odbył w związku z tym misję dyplomatyczną w Petersburgu w lipcu 1906), ograniczenia działalności prałata Umberta Benigniego, prowadzącego nie po myśli polskiej formalności Kościoła polskiego w Królestwie Polskim.
W 1911 współorganizował polskie biuro prasowe w Rzymie.
Biskup krakowski – początek posługi i I wojna światowa 8 listopada 1911 cesarz Franciszek Józef mianował go biskupem diecezjalnym diecezji krakowskiej. Konsystorz papieski przyjął tę nominację 27 listopada i tego samego dnia papież Pius X ogłosił bullę nominacyjną. Sakrę biskupią Sapieha otrzymał z rąk papieża Piusa X w kaplicy Sykstyńskiej 17 grudnia 1911. Współkonsekratorami byli arcybiskup Augusto Silj, konsultor Kongregacji Soboru, oraz biskup Agostino Zampini, wikariusz generalny Watykanu. W ceremonii uczestniczyli także arcybiskup Józef Teodorowicz, arcybiskup greckokatolicki Lwowa Andrzej Szeptycki, biskup pomocniczy lwowski Władysław Bandurski, biskup pomocniczy krakowski Anatol Nowak oraz biskup przemyski Józef Sebastian Pelczar.
Ingres do katedry wawelskiej Sapieha odbył 3 marca 1912 w obecności rodziny, ośmiu biskupów, dwóch ministrów, marszałka krajowego Galicji Stanisława Badeniego oraz namiestnika Galicji Michała Bobrzyńskiego. Z okazji ingresu zorganizował poczęstunek dla ubogich w Domu Pracy na Kazimierzu.
W 1912 utworzył pierwsze w Krakowie duszpasterstwo akademickie przy Kolegiacie św. Anny. W 1913 powołał przyparafialne komitety do spraw opieki nad ubogimi. Dokonał także sprowadzenia zwłok biskupa Karola Skórkowskiego do Krakowa, a w setną rocznicę śmierci księcia Józefa Poniatowskiego odprawił mszę na Błoniach.
Po wybuchu I wojny światowej był przeciwnikiem Legionów Józefa Piłsudskiego. W 1914 roku stwierdził, że Piłsudski chce stworzyć Polskę „socjalistyczną i żydowską”R. Modras, Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933–1939, Homini, Kraków 2014, s. 53.. Założył komitet ratunkowy dla dotkniętych klęską wojny. W marcu 1915 komitet ten otrzymał statut i nazwę: Książęco-Biskupi Komitet Pomocy dla Dotkniętych Klęską Wojny (KBK). W jego strukturach działały sekcje: sanitarna, opieki doraźnej, opieki nad dziećmi. W 1915 otrzymał Nagrodę im. Jerzmanowskich, z której wszystkie fundusze (44 000 koron) przeznaczył na utworzenie dwóch ruchomych kolumn sanitarnych (lekarz, kapłan, 10 pielęgniarek, łóżka, środki sanitarne i dezynfekcyjne) mających pomagać mieszkańcom Galicji w walce z epidemiamiSpadek po kolumnach sanitarnych K.B.K. Czas 1917 nr 588 z 21 grudnia..
W 1916 nie zezwolił na pochówek Henryka Sienkiewicza w katedrze wawelskiej. 24 grudnia 1916 odwiedził umierającego w schronisku albertynów Adama Chmielowskiego (Brata Alberta). W 1917 interweniował u władz w sprawie zniesienia Twierdzy Kraków w celu umożliwienia mieszkańcom obrzeży miasta odbudowy domów oraz w sprawie panującego głodu. Został przewodniczącym prezydium powołanej 15 października 1917 sekcji krakowskiej c.k. Funduszu Wdów i Sierot. 3 listopada 1918 przewodniczył nabożeństwu z okazji wyzwolenia Krakowa.
W II Rzeczypospolitej Polskiej Mimo oczekiwań społecznychJ. Wolny, Ostatnie lata działalności kościelnej Adama Stefana Sapiehy, [w:] R. Bogacz, Książę Niezłomny. Kardynał Adam Stefan Sapieha, Kraków 2001, s. 183–184. po utworzeniu niepodległego państwa polskiego Sapieha nie otrzymał nominacji kardynalskiej, którą otrzymali dwaj jego poprzednicy. 23 września 1920 papież Benedykt XV mianował go asystentem tronu papieskiego i hrabią rzymskim.
14 grudnia 1919 interweniował w Watykanie w sprawie wizytatora apostolskiego w Rzeczypospolitej Achille Rattiego ze względu na jego domniemane proniemieckie stanowisko w sprawie przynależności państwowej Górnego Śląska. Spierał się następnie z Rattim, wówczas już nuncjuszem apostolskim, sprzeciwiając się jego dążeniom do podpisania z Polską konkordatu. Sapieha, jeden z nielicznych tak ustosunkowanych w Episkopacie Polskim, był zdania, że Kościół polski powinien być całkowicie niezależny od władzy świeckiej. W przeciwieństwie do Rattiego, który zrównywał wagę tytułów prymasowskich, przynależących na skutek rozbiorów zarówno arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, jak i arcybiskupowi warszawskiemu, domagał się uznania tradycyjnego prymatu arcybiskupa gnieźnieńskiego wśród polskich biskupów. Podczas pierwszego wspólnego powojennego zjazdu polskich biskupów w Gnieźnie (26–30 sierpnia 1919) poprosił Rattiego o opuszczenie sali obrad, gdyż, jak twierdził, „Kościół polski chce rozstrzygać swoje sprawy bez wpływów zewnętrznych”J. Marecki, F. Musiał (red.), Niezłomni. W obronie Ojczyzny i Kościoła, Kraków 2008, s. 10–11.. Napięcia w relacjach pomiędzy Rattim a Sapiehą mogły przyczynić się do tego, że po niespodziewanym wyborze Rattiego na papieża Piusa XI 6 lutego 1922 biskup krakowski nie otrzymał kapelusza kardynalskiego przez cały okres jego pontyfikatu.
12 listopada 1922 Sapieha został wybrany na senatora z listy Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej. Po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza zarządził nabożeństwa żałobne i wydał odezwę piętnującą zbrodnię. Było to pierwsze i ostatnie większe jego wystąpienie jako senatora, gdyż 9 marca 1923 złożył mandat, podporządkowując się papieskiemu zakazowi przyjmowania godności publicznych przez hierarchów kościelnych.
3 czerwca 1924 w trakcie zebrania Konferencji Episkopatu Polski jako jedyny jego członek głosował przeciw utworzeniu metropolii krakowskiej.
Arcybiskup metropolita krakowski 14 grudnia 1925, półtora miesiąca po podniesieniu diecezji krakowskiej do rangi archidiecezji (28 października 1925), mianowany został przez papieża Piusa XI pierwszym arcybiskupem metropolitą krakowskim. 17 stycznia 1926 odbył ingres do katedry wawelskiej i otrzymał paliusz z rąk najstarszego sufragana metropolii, biskupa tarnowskiego Leona Wałęgi.