thumb|B.534 I serii Avia B-534 – czechosłowacki samolot myśliwski, zaprojektowany i zbudowany w 1933 roku w wytwórni lotniczej Avia.
Historia Geneza Producent Avia była trzecią największą fabryką samolotów w Czechosłowacji. Przełom lat 20 i 30 XX wieku wprowadził zmiany w postaci odejścia konstruktorów Pavla Beneša i Miroslava Hajna wraz z zespołami techników. Nowy główny konstruktor František Novotny i Robert Nebasář stanęli na czele dwóch biur projektowych. Pierwszym zadaniem było przygotowanie produkcji Ba-33 oraz F-IX. W latach 1930-1931 fabryka została przeniesiona z Holešovic do Letňany. Pierwowzorem samolotu Avia B-534, skonstruowanego przez inż. Františka Novotnego, był zbudowany w 1932 roku prototyp dwupłatowego samolotu myśliwskiego Avia B-234Leszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 84, ISSN 1732-5323 (pol.).
Starano się zastosować rozwiązania z firmy Hawker w nowym samolocie. Kadłub stworzono z kratownicy rur stalowych i aluminiowych. Zastosowanie łączeń śrubowych zamiast spawów umożliwiło łatwą naprawę w każdych warunkach. Przód osłonięto panelami z metalu, a tył z sklejki i płótna Stery i skrzydła były metalowe z pokryciem płótnem. Do napędu wybrano chłodzony cieczą, 12 cylindrowy silnik rzędowy w układzie V Avia Vr-36 o mocy 650 KM czyli odpowiedniku francuskiego silnika rzędowego Hispano-Suiza 12Ybrs o mocy 830 KM (611 kW). We wspólnej obudowie pod silnikiem znalazła się chłodnica oleju i cieczy. Podwozie było stałe trójstykowe z zastosowaną płozą ogonową. Na uzbrojenie wybrano dwa zsynchronizowane karabiny ČZ vz.30 kal 7.92 mm. Zamontowano je po bokach kadłuba w kroplowych przetłoczeniach. Kabinę pilota pozostawiono otwartą z wiatrochronemLeszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 85, ISSN 1732-5323 (pol.).
Powstał w ten sposób pierwszy prototyp nowego samolotu myśliwskiego, który oznaczono jako Avia B-34.1 w lecie 1931 roku. Oblatał go 2 lutego 1932 roku pilot fabryczny wytwórni Avia – Václav Koči. Zmieniono osłonę silnika i wlot powietrza do chłodnic. Wymienione zostało drewniane dwupłatowe śmigło na metalowe z kołpakiem oraz powiększony został ster kierunku. 1 lipca 1932 roku samolot trafił do Wojskowego Instytutu Badawczego. Samolot uznano za zbyt ciężki, a problemy z chłodzeniem przegrzewały silnik. Zmieniono kształt sterów i wlotu powietrza do chłodnic. Pomimo nie spełnienia oczekiwań zamówiono 12 sztuk B-34, które dostarczono latem 1934 roku. Różniły się one brakiem owiewek na kołach i wyrzutników bomb oraz ponownie zainstalowanymi drewnianymi śmigłami. Samoloty zostały przekazane do 37. Eskadry z 3. Pułku Lotniczego, a w 1937 roku rozdzielono je na cztery pułki szkolne. Po rozpadzie Czechosłowacji 15 marca 1939 roku osiem sztuk zajęła Luftwaffe i trzy Słowacja.
Przygotowując samolot do eksportu wyróżniono wersje z różnymi silnikami celem wyboru przez nabywcę: 14 cylindrowy silnik gwiazdowy Walter Mistral 14Kbs o mocy 700 KM, 14 cylindrowy silnik gwiazdowy Armstrong Siddeley Jaguar Major o mocy 490 KM oraz 12 cylindrowy silnik rzędowy Hispano Suiza 12Xbrs o mocy 650 KM. Ostatecznie w realizacji wykorzystano 9 cylindrowy silnik Avia R-29 o mocy 580-600 KM. Powodem było przymusowe zastosowanie nowego silnika z Škody, którego osiągi były niewystarczające.
Prototyp B-234 zbudowany w sierpniu 1932 roku posiadał lotki na górnym płacie skrzydła, a karabiny maszynowe przeniesiono poza okrąg śmigła. Podczas prób wykazano, że samolot nie będzie wstanie wystartować. Z powodu prac nad wersją B-534, zrezygnowano z rozwiązania tego problemu, a silniki przeniesiono do nowej wersji samolotuLeszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 85-86, ISSN 1732-5323 (pol.).
Prototypy Prace nad B-534 rozpoczęto końcem 1932 roku. Impuls nadający najwyższy priorytet w zakładach Avii dla nowego projektu było zakup licencji na silniki od firmy Hispano Suiza. Przyspieszenie prac pomogło wykorzystanie wcześniejszego prototypu B-234. Pierwszą zmianą było użycie metalowego śmigła Ratier. W celu minimalizacji oporu powietrza zastosowano dostosowaną osłonę. Pozostawiona została ciągle otwarta kabina pilota oraz brak owiewek na podwozie. Stery kierunku pozostały bez wyważenia rogowego, a lotki pozostawione zostały na górnym skrzydle. Zwiększono uzbrojenie dodając dwa karabiny vz. 30 kal. 7,92 mm w skrzydłach dolnego płata. Pierwszy prototyp oblatany został 25 maja 1933 roku. Zastosowano po oblocie wyważenie rogowe celem poprawy sterowności. Samolot po zmianie oznaczenia z B-34.2 na B-534.1 przekazano do Wojskowego Instytutu Technicznego i Lotniczego. W lutym 1933 roku dokonano publicznego pokazania samolotu i porównania do samolotów Letov Š-231 oraz Praga E-44. W porównaniu do konkurencji posiadał największą prędkość i pułap. Minusem była zwrotność i sterowność na małej prędkości. Konkurencyjne prototypu uległy jednak katastrofom lotniczym, w których zginęli piloci
12 lipca 1934 roku doszło do katastrofy B-534.1. Z wraku udało się odzyskać silnik i pilota. Po trzynastu miesiącach odbudowano prototyp, który skierowano do oblotu 26 sierpnia 1935 roku. Podczas lotów badawczych 17 września 1935 roku dokonano lądowania na drodze publicznej. Piloci dokonali zmiany zapoznawczej z maszyną, a podczas podchodzenia do lądowania samolot wpadł w korkociąg i uległ zniszczeniu zabijając pilota Dragouna. 5 września 1933 oblatano drugi prototyp o oznaczeniu B-534.2, które przemianowano na B-534.II z powodu braku zakupu przez ministerstwo obrony i pozostaniu na własności zakładów lotniczych celem prób i pokazów. Zastosowano w nim zamkniętą kabinę, wymontowano karabiny maszynowe i zamontowano owiewki na podwozie. 14 lub 18 kwietnia 1934 roku ustanowiono rekord prędkości wynoszący 365,744 km/h z maksymalną chwilową wynoszącą 395 km/h. W lipcu samolot wysłano na pokazy do Jugosławii gdzie musiał lądować awaryjnie. Przy próbie startu pilot zawadził o drzewo co skutkowało rozbiciem samolotu z możliwością naprawyLeszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 86-87, ISSN 1732-5323 (pol.).
Produkcja seryjna Po wykonaniu prób 6 lipca 1934 roku ministerstwo obrony wybrało samolot B-534 na myśliwiec. Wytwórnia Avia otrzymała 17 lipca 1934 roku zamówienie nr 1031-V/3 na produkcję seryjną 34 samolotów pomimo późniejszych wypadków i skarg konkurencji. W 1935 rok wyceniono cenę jednostkową na 275 000 koron czeskich, które nie obejmowała uzbrojenia i silników. Zamówienie to zwiększano do liczby 147, z uwagi na to że samolot ten stał się podstawowym samolotem myśliwskim lotnictwa Czechosłowacji. W latach 1936-1938 zakłady Avia dostały cztery kontrakty na produkcję dodatkowych samolotów: w 1936 roku zamówiono w dwóch kontraktach 46 i 134 sztuki, w 1937 roku zamówiono 50 sztuk i w 1938 roku 68 sztuk. Koszt ostatniego zamówienia za samolot to 306 000 koron czeskich. Sumarycznie wybudowano 445 samolotów na zamówienie ministerstwa obrony i trzy prototypu dla Grecji. Dodatkowo wersję Bk-534 wyprodukowano w liczbie 121 sztuk. Ustanowiony został rekord najliczniej produkowanego samolotu w dwudziestoleciu międzywojennym w CzechosłowacjiLeszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 87-89, ISSN 1732-5323 (pol.). +Dane taktyczno-techniczne samolotów B-34 i rodziny B-534Leszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 90, ISSN 1732-5323 (pol.)jednostki:B-31.1 (prototyp)B-34 (seryjny)B-534.1 (prototyp)B-534 (I wersja)B-534 (IV wersja)Bk-534B-634.1 (prototyp)Wymiary:rozpiętośćm9,409,409,409,409,409,409,40długośćm7,257,258,108,108,108,198,20 / 8,35wysokośćm2,702,923,103,153,153,153,10powierzchnia nośnam²24,0023,9025,8423,5623,5623,56b.dMasymasa własnakg1150130513871385146016311595 / 1710masa startowakg1700181219851913198022221910 / 2200zapas paliwal185185347347347316316Osiągiprędkość maksymalnakm/h315300363353380 / 405375410 - 415prędkość przelotowakm/hb.d280b.d330b.d345380czas wznoszeniamin, s10'30"12'00"5'30"5'30"5'30"5'30"5'40"pułap taktycznym7500650010 00010 00010 60095009500zasięgkm750700510600600500500
B-534 wersja I Seryjne samoloty z I wersji (numery seryjne 2-101) różniły się od prototypu detalami. Przedłużony został wlot powietrza do chłodnicy. Dopływ powietrza do silnika przeniesiony został do goleni podwozia i pod spód silnika. Karabiny zostały cofnięte w tył dzięki czemu możliwe stało się przeładowanie bezpośrednie i zrezygnowano z cięgien. Usunięte zostało oprofilowanie zagłówka fotela pilota. Napęd stanowił silnik HS 12Yrds i drewniane śmigło dwupłatowe Avia. Uzbrojenie składało się z 4 karabinów maszynowych – 2 umieszczonych z przodu na burtach kadłuba i 2 w dolnym płacie. W jednostkach bojowych karabiny z skrzydłach były demontowane, więc od samolotu nr 48 zaprzestano ich montowania. W trakcie eksploatacji stwierdzono, że przy dużej prędkości lotu i nagłych przeciążeniach trwałej deformacji ulegała blacha krawędzi natarcia, co powodowało zmianę właściwości pilotażowych i mogło doprowadzić do katastrof po ataku nurkowym z powodu niskiej wysokości końcowej. Po tych doświadczeniach, w wytwórni usunięto wadliwe pokrycie, karabiny przesunięto z dolnego płata na boki kadłuba i przykryto je oprofilowanymi osłonamiLeszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 89-90, ISSN 1732-5323 (pol.).
B-534 wersja II W grudniu 1935 roku dostarczono testowy samolot nr B.534.19. Posiadał on początkowo cztery karabiny maszynowe zamontowane w powiększonych kroplowych przetłoczeniach na bokach kadłuba. Uzbrojone zostały tak 46 egzemplarzy od numer 102 do 147. Samolot nie różnił się od wersji I w pozostałych aspektach. Dwa egzemplarze przeznaczono dla Grecji. Dziewięć egzemplarzy I i II wersji miały lepsze opracowanie aerodynamiczne, w postaci owiewek na kołach podwozia i metalowe nastawne śmigło. Płoza ogonowa została zastąpiona na kółko. W 1938 roku w samolotach numer 136 i 143 zamontowano wiatrochron dla pilotów i przesuwaną limuzynę z stałą tylną sekcjąLeszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 91, ISSN 1732-5323 (pol.).
B-534 wersja III Samoloty o numerach od 148 do 173 produkowane były w trzeciej wersji. Różniły się one jednym dużym wlotem powietrza do chłodzenia z przodu silnika. Fabryczne owiewki na podwozie były demontowane w warunkach polowych z powodu narastających zanieczyszczeń i blokowania podwoziaLeszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 91-92, ISSN 1732-5323 (pol.).
B-534 wersja IV Samoloty o numerach 174 do 193 oraz od 194 do 445 były produkowane w czwartej wersji. Posiadały ona fabrycznie zakrytą kabinę, podwyższony grzbiet, metalowe dwupłatowe śmigło Letov o średnicy 3,10 m. Zastosowane zmiany zwiększyły prędkość samolotu do teoretycznych 405 km/h i praktycznych 380 km/h. Pozostawiono tylne koło zamiast płozy i domontowano światła pozycyjne. Kilka egzemplarzy otrzymało podświetlenie przyrządów dla pilota i wyrzutnię flar. Samoloty, które mogły operować w nocy utrzymały dodatkowe oznaczenie Bn-534. Stały się one standardem fabrycznym i ostatni egzemplarz oblatano 13 marca 1939 rokuLeszek A. Wieliczko, Avia B-534, [w:] Lotnictwo, Warszawa: Magnum-X sp. z o.o., styczeń 2019 (1-2/2019), s. 92, ISSN 1732-5323 (pol.).
Bk-534