Zaolzie

thumb|Współczesna mapa czeskiego Śląska Cieszyńskiego (Zaolzie stanowi jego wschodnią część) thumb|Historyczne granice w zachodniej części Śląska Cieszyńskiego na tle ostatniego spisu austriackiego: Zaolzie (Nazwa Olsagebiet była podczas II wojny światowej stosowana w odniesieniu do połączonego powiatu Teschen, czyli też przedwojennego, polskiego powiatu cieszyńskiego.J. Szymeczek, R. Kaszper, Kurzer Abriss der Geschichte des Teschener Schlesien (Śląsk Cieszyński, Těšínské Slezsko) (pdf), Czeski Cieszyn / Český Těšín Papers Nr. 3 (2006), Academia Europeica Bulsan, s. 1 [dostęp 2015-12-11].; gw. Zaolzi; , ) – używana głównie w Polsce i przez polską mniejszość w CzechachStefan Król: Olza w literaturze. potoczna nazwa tej części dawnego Księstwa Cieszyńskiego (inaczej Śląska Cieszyńskiego), która była według lokalnego porozumienia polskiej i czeskiej rad narodowych z dnia 5 listopada 1918 pod tymczasową kontrolą polskiej administracji, a na Konferencji w Spa w 1920, po arbitralnym podziale regionu między Polskę i Czechosłowację, została przez mocarstwa przyznana Czechosłowacji (dziś Czechy). Nazwa pochodzi od rzeki OlzyPo czesku do 1920 Olza, od 1920 Olše., stanowiącej od 1920 w okolicach Cieszyna granicę pomiędzy Polską i CzechosłowacjąOd 1993 Czechami.. Od północy i wschodu obszar Zaolzia ograniczany jest granicą polsko-czeską wzdłuż granic obecnych powiatów wodzisławskiego i cieszyńskiego. Od zachodu za granicę uważa się historyczną granicę językowąPrzebiegającą dawniej m.in. pomiędzy polskojęzycznymi Boguminem i Szumbarkiem a czeskojęzycznymi Śląską (Polską) Ostrawą i Szonowem, następnie mniej więcej wzdłuż rzeki Łucyny i górskiego pasma Ropicy., od południa granicą czesko-słowacką.

Obszar Zaolzia był według ostatniego austriackiego spisu w 1910 zamieszkały głównie przez ludność polskojęzyczną (123 tysiące) z mniejszościami czesko- (32 tysiące) i niemieckojęzyczną (22 tysiące). Poza granicami Zaolzia, w tradycyjnie czeskojęzycznej części Śląska Cieszyńskiego znajdowało się kolejne 35 tysięcy Polaków, głównie imigrantów z Galicji. W 1938 Polska zajęła nieco większy obszar niż ten ograniczony granicą z 1918 roku, który wynosił 805 km², a jego populacja liczyła około 258 tysięcy osób.

Historia

Tło konfliktu polsko-czeskiego thumb|Czeska i polska nazwa ulicy w Czeskim Cieszynie

thumb|left|Zaolzie i Brama Morawska, nizinne pogranicze czesko-polskie thumb|„Robotnik Śląski” z informacją o decyzji Rady Ambasadorów 28 lipca 1920 o podziale Śląska Cieszyńskiego Przez większą część historii Księstwo Cieszyńskie stanowiło lenno Królestwa Czech. Polskie odrodzenie narodowe wśród ludności polskiej nastąpiło po Wiośnie Ludów, a po 1860 nastąpił swobodny rozwój języka polskiego w szkołach, urzędach i kościołach. Początkowo miejscowi Polacy i Czesi współpracowali ze sobą walcząc z germanizacją, z czasem jednak dochodziło do coraz częstszych konfliktów.

Termin „Zaolzie” powstał w okresie międzywojennym w wyniku polsko-czechosłowackiego konfliktu zbrojnego w 1919 i w konsekwencji arbitralnego podziału w 1920 dawnego habsburskiego Księstwa Cieszyńskiego, zamieszkanego w dużej mierze przez ludność polską. Wtedy to pojęcie oznaczało tereny Śląska Cieszyńskiego położone „za Olzą”, na których według wcześniejszych austriackich spisów ludności znacząco przeważała ludność polskojęzyczna, a które przyznano Czechosłowacji. Obszar ten obejmował dawne austriackie powiaty cieszyński, frysztacki oraz część frydeckiego. Szczególnie komplikowała się sytuacja w Zagłębiu Karwińskim, gdzie ścierały się dynamicznie rosnące interesy gospodarcze i dokąd docierało wielu imigrantów z Galicji (około 12% całej populacji Śląska Cieszyńskiego). Byli oni przez Czechów często przywoływani i obwiniani o polonizację rdzennie czeskiego regionu, podczas gdy nierzadko łatwiej ulegali czechizacji niż rdzenni polscy Ślązacy.

Czechosłowacji zależało głównie na utrzymaniu linii kolejowej przebiegającej przez (czeski) Cieszyn. Było to jedno z czterech połączeń między zachodnią częścią kraju (Czechami i Morawami) a wschodnią (Słowacją).

Konflikt o Śląsk Cieszyński 1919–1920 W listopadzie 1918 kontrolę nad administracją przejęły w imieniu Polski Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, a Czechosłowacji – Zemský národní výbor pro Slezsko, wykorzystując m.in. dezorientację miejscowych Niemców i ślązakowców. Obie te organizacje, bez udziału władz centralnych, podzieliły swoje strefy wpływów w porozumieniu z dnia 5 listopada 1918, co nie spotkało się z zadowoleniem rządu praskiego. Strona czechosłowacka rozpoczęła już w grudniu 1918 przygotowania do zbrojnego rozwiązania konfliktu granicznego. Do ataku doszło 23 stycznia 1919, kilka dni po rozpoczęciu się konferencji pokojowej w Paryżu i trzy dni przed planowanymi polskimi wyborami parlamentarnymi. Po nierozstrzygniętej bitwie pod Skoczowem pod naciskiem Ententy nastąpiło zawieszenie broni. Kwestię konfliktu oddano pod dyskusję Rady Najwyższej konferencji paryskiej i wyznaczono nową, korzystniejszą, ale niezadowalającą dla Czechosłowacji linię demarkacyjną. Jeszcze w marcu 1919 większość członków Rady Najwyższej skłaniało się do decyzji przyznania Czechosłowacji całych powiatów frysztackiego i cieszyńskiego, a przyznaniu Polsce jedynie powiatu bielskiego. Nie doszło do tego dzięki staraniom premiera Ignacego Paderewskiego. Strona czechosłowacka optowała za podziałem maksymalnie na linii Wisły. 11 kwietnia 1919 roku Sejm jednomyślnie uchwalił rezolucję, głoszącą, że Ziemie Śląska Cieszyńskiego jako niewątpliwie polskie i przez ludność czysto polską w olbrzymiej większości zamieszkane, żadną miarą za sporne poczytane być nie mogą.

Ostatnią szansą na niearbitrażowy podział regionu były nieudane rozmowy między oboma państwami pod koniec lipca 1919 roku, gdzie strona polska zaproponowała plebiscyt na terenie powiatów cieszyńskiego i frysztackiego. Latem 1920 podczas ofensywy Tuchaczewskiego na Warszawę, czeski minister spraw zagranicznych Edvard Beneš wykorzystał sytuację Polski i przeforsował na konferencji w Spa, by o podziale Śląska Cieszyńskiego zadecydowały mocarstwa bez przeprowadzania plebiscytu, na co zgodził się premier Władysław Grabski, licząc na pomoc mocarstw w obliczu inwazji bolszewickiej na Polskę. Postulaty Beneša i prezydenta Tomáša Masaryka już wcześniej odnajdywały większy oddźwięk wśród zachodnich elit niż te podnoszone przez polskich delegatów, i tym razem decyzja mocarstw o podzieleniu Śląska Cieszyńskiego 28 lipca 1920 była korzystna dla Czechosłowacji (Czesi uzyskali polskie tereny, które przyznano pod ich zarząd po wojnie z 1919, całą strefę zdemilitaryzowaną oraz część resztek polskiego terytorium pozostawionych Polsce po wojnie z 1919 z miastami Trzyniec, Karwina, Jabłonków oraz lewobrzeżnymi dzielnicami Cieszyna) oraz oddali Czechosłowacji większość spornych terenów Spisza i Orawy. Polski rząd uznał decyzję Rady Ambasadorów ze względu na pogarszającą się sytuację na froncie wojny polsko-bolszewickiej, pod warunkiem przepuszczania przez Czechosłowację transportów z bronią dla Wojska Polskiego. Czechosłowacja, mimo deklaracji Edvarda Beneša w Spa, aż do Bitwy Warszawskiej żadnych transportów do Polski nie przepuściła. Żadna ze stron konfliktu nie była w pełni zadowolona z decyzji podziału Śląska Cieszyńskiego. Z punktu widzenia Polski po stronie czeskiej pozostało kilkaset tysięcy Polaków, w większości wysoce uświadomionych narodowo. Czesi liczyli na zwycięstwo w plebiscycie i przyznanie im całego regionu, co przy uwzględnieniu geografii obszaru plebiscytowego i wynikom opracowywanym w oparciu o gminy nie było niemożliwe.

Po 1920 thumb|Polski Klub Sportowy Polonia Karwina Po przekazaniu stronie czeskiej w terenów części Zaolzia zamieszkanych w większości przez ludność polską nowe władze rozpoczęły antypolską politykę wobec większości polskiej na tym terenie. Pierwszym tego zwiastunem był przeprowadzony przez władze czeskie (kilka miesięcy po podziale Zaolzia) spis powszechny, który fałszywie wykazał, że tutejszy element polski zmniejszył się w przeciągu kilku zaledwie lat o połowę. Próba marginalizacji Polaków przejawiała się także w zlikwidowaniu odrębności administracyjnej na tym terenie i włączeniu go w 1928 do kraju morawsko-czeskiego, a także w blokowaniu Polakom dostępu do władz samorządowych oraz likwidacji szkół polskich i otwierania w zamian czeskich (nawet tam, gdzie Polacy stanowili zdecydowaną większość). Antypolska polityka państwowa władz czeskich przyniosła zamierzone efekty (mimo silnego oporu działaczy polskich przeciwko uciskowi administracyjnemu i społecznemu) już 10 lat później – w 1930, liczba uczniów w szkołach polskich spadła aż o połowę, a także zmniejszył się odsetek Polaków w poszczególnych powiatach.

W 1923 r. był proponowany okręg Czeski Cieszyn (XXI; cz. župa Český Těšín). Do 1928 Zaolzie należało do Krainy Śląskiej (cz. Země Slezská), zaś od 1928 do 1938 należało do Krainy Morawskośląskiej (cz. Země Moravskoslezská). W 1924 do Czechosłowacji przyłączono przysiółek Jaworzynki, Herczawę.

Do 1937 w wyborach parlamentarnych najwięcej głosów wśród Polaków zamieszkujących Zaolzie zdobywała Komunistyczna Partia Czechosłowacji (do 40 procent)Daniel Korbel „Nad Olzą z czerwonym sztandarem” Le Monde diplomatique 1/2014 str. 42..

Przyłączenie Zaolzia do Polski w 1938 thumb|Tereny przyłączone do Polski w 1938 roku thumb|Stanisław Maczek wśród żołnierzy 10 Brygady Kawalerii podczas zajmowania Zaolzia w 1938 roku thumb|Wejście wojsk polskich do Cieszyna, widoczne tankietki TK-3 thumb|Defilada czołgów 7TP na ulicach Cieszyna w czasie zajęcia Zaolzia przez Wojsko Polskie w 1938 na okładce Ilustrowanego Kuryera Codziennego thumb|Znaczek ze stemplem Poczty Polskiej w Karwinie na Zaolziu, 1939

Obserwując sytuację międzynarodową w Europie, a zwłaszcza postawę krajów zachodnich wobec zaogniających się stosunków między III Rzeszą a Czechosłowacją, władze polskie podjęły przygotowania do ewentualnego zajęcia Zaolzia w wypadku, gdyby Niemcy zdecydowali się wkroczyć na tereny zamieszkane przez tzw. Niemców sudeckich. We wrześniu rozpoczęto organizować Samodzielną Grupę Operacyjną „Śląsk” pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego, liczącą ponad żołnierzy z czołgami oraz ciężką artylerią i rozlokowywać oddziały w pobliżu granicy z Czechosłowacją. 24 września w Skoczowie ulokowano siedzibę Sztabu Dowódcy Lotnictwa, a do 28 września podległe mu eskadry lotnictwa rozlokowano na pobliskich lotniskach polowych, m.in. w Aleksandrowicach koło Bielska, w Lipowej koło Żywca, Ochabach i Hermanicach.

Równocześnie już od 24 września 1938 zostały wszczęte przez tajną polską organizację „B” działania dywersyjneNa podstawie rozkazu z kwietnia 1938 roku, wydanego przez gen. Wacława Stachiewicza., których organizatorem był II Oddział Sztabu Głównego, a bezpośrednio kierował mjr Ankerstein z Ekspozytury nr 2 tegoż Oddziału. W skład dywersantów wchodziła głównie młodzież po przeszkoleniu i zaopatrzeniu w broń w Polsce. W 25 akcjach – głównie napadach na budynki publiczne – zginęły 3 osoby, a 14 zostało rannych. Sztab planował też powstanie organizacji „A”, która miała mieć charakter nie zbrojny, a społeczno-polityczny, lecz nic z tych planów nie wyszło.

Po zakończeniu konferencji monachijskiej 30 września 1938 i uznaniu przez rząd Czechosłowacji cesji terytorialnych na rzecz Niemiec, gwarantowanych przez Francję, Niemcy, Wielką Brytanię i Włochy, Polska zażądała 30 września 1938 o godz 23:45 od rządu Czechosłowacji korekty granicy polsko-czechosłowackiej na terenie Zaolzia na zasadzie rozgraniczenia etnicznego. Po zgodzie rządu Czechosłowacji, Polska rozpoczęła 2 października zajmowanie okupowanego w 1919 i przejętego bez plebiscytu przez Czechosłowację (w konsekwencji konferencji w Spa i decyzji Rady Ambasadorów) obszaru, zorganizowanego przez władze praskie w powiat Czeski Cieszyn (dawniej Bezirk Teschen oraz części Bezirk Freistadt i Bezirk Friedek).