Człuchów (dawniej , 1945 CzłochówDz.U. 1945 nr 33, poz. 196., lub też F. Lorentz Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem () ()., ) – miasto w województwie pomorskim, siedziba gminy miejskiej Człuchów, powiatu człuchowskiego oraz gminy wiejskiej Człuchów.
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 30 czerwca 2021 r., Człuchów liczył 13 386 mieszkańców i był pod względem liczby ludności dziewiętnastym miastem w województwie pomorskim.
Położenie mały|Panorama Człuchowa widziana z wieży zamkowej Miasto leży pomiędzy jeziorami: Urzędowym, Miejskim Małym, Miejskim Dużym oraz największym – Rychnowskim, w odległości 136 km na południowy zachód od Gdańska.
Pod względem historycznym Człuchów leży na Pomorzu Gdańskim.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto znajduje się na Pojezierzu Północnokrajeńskim.
Kultura Kino UCIECHA (z funkcją teatralną) Obiekt może pomieścić ponad 200 osób i oprócz projekcji filmów mogą się w nim odbywać przedstawienia teatralne, prelekcje i konferencje (gruntowna przebudowa kina i dodanie funkcji teatralnej odbyło się w roku 2024). Repertuar w kinie zapewnia firma REAKTYWACJA z Otwocka. Kino organizacyjnie podlega pod Miejski Dom Kultury.
Miejski Dom Kultury (MDK) Do zadań statutowych MDK należy organizowanie imprez kulturalnych na terenie miasta. Jest organizatorem i współorganizatorem wielu imprez, w tym wystaw, przeglądów, konkursów i warsztatów oraz imprez teatralnych i recytatorskich. Ściśle współpracuje również z wieloma organizacjami pozarządowymi oraz instytucjami działającymi na terenie miasta Człuchowa oraz regionu.
Pracownie merytoryczne działające w Miejskim Domu Kultury:
Pracownia teatralna Pracownia modelarska Pracownia muzyczna Pracownia plastyczna Pracownia taneczna Pracownia gier i zabaw Pracownia haftu kaszubskiego
W Człuchowie co roku organizowane są: Polish Boogie Festival, Człuchów Rap Night oraz Dni Człuchowa.
Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 Człuchów ma obszar 12,48 km², w tym: użytki rolne: 33% użytki leśne: 3%
Miasto stanowi 0,79% powierzchni powiatu.
Demografia Dane z 31 grudnia 2008: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni Jednostka osób % osób % osób % Populacja 14 352 100 7532 52,5 6820 47,5 Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1123 589,3 533,6
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Człuchowa w 2014 roku
Według danych z 30 czerwca 2016 roku miasto liczyło 13 936 mieszkańców.
Historia mały|left|Fragment murów zamkowych Człuchów był starym osiedlem pomorskim, wzmiankowanym w XII wieku kiedy to na wzgórzu rozdzielającym jeziora Miejskie i Urzędowe istniał gród graniczny. Prawa miejskie posiada od 1348 roku, nadał je Wielki Mistrz Henryk von Dusemer. Od 1312 roku był własnością Krzyżaków, rezydował tu wielki mistrz zakonu, brat Ulryka, Konrad V von Jungingen. Miasto przystąpiło do Związku Pruskiego, na prośbę którego w 1454 roku król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłosił włączenie regionu wraz z miastem do Polski i ustanowił tu siedzibę starostwa. W 1456 roku najechane, lecz niezdobyte przez Krzyżaków, dopiero w 1466 roku wpadło w ręce krzyżackie, jednakże po kilku dniach zostało odbite przez Polaków. W pokoju toruńskim (1466), kończącym wojnę trzynastoletnią, potwierdzono powrót miasta do Polski. Człuchów przynależał administracyjnie do województwa pomorskiego. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego z 1880 roku podaje, że pierwszym starostą człuchowskim jeszcze przed pokojem toruńskim, był Mikołaj Szarlej, po nim objął starostwo Władysław, kasztelan nakielski, wspominany w roku 1463. W roku 1466 Jerzy z Dąbrowy, o którym pisze Niesiecki, także dostał się do niewoli krzyżackiej. W roku 1510 starostą człuchowskim był Andrzej Górski, podkomorzy poznański. W 1520 roku Rafał Leszczyński, kasztelan łędzki, który potem został biskupem przemyskim i płockim. W 1534 zmarł Stanisław Kościelecki, w 1545 roku zmarł Jan Kościelecki, w 1565 roku Achacy CzemaJerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa, wyd. Z.P. POLIMER Koszalin 2010, , s. 257.. W 1598 wielki pożar doszczętnie zniszczył zabudowę, przetrwał zamek i dwa domy. Zamek w Człuchowie bezskutecznie próbowali zdobyć Szwedzi w 1627 roku. Udało się im to dopiero podczas potopu szwedzkiego w 1656 roku. Za panowania polskiego zamek był utrzymywany w dobrym stanie. Jeszcze przed potopem szwedzkim starosta człuchowski Jakub Wejher wyremontował zamek, a także ufundował w mieście barokowy kościół św. Jakuba – ob. główną zabytkową świątynię miasta.
Od 1772 roku (I rozbiór Polski) Człuchów należał do Prus, utracił funkcję siedziby starostów. W 1786 roku i 1793 roku miały miejsce pożary miasta, a wskutek działań zaborców zamek popadł w ruinę. W 1818 miasto zostało siedzibą powiatu. W 1877 Człuchów uzyskał połączenie kolejowe ze Szczecinkiem i Chojnicami. Po I wojnie światowej było to miasto graniczne. mały|Stacja benzynowa z tworzyw sztucznych (1972) Podczas II wojny światowej polska organizacja konspiracyjna Odra obserwowała niemiecką działalność gospodarczą w Człuchowie. Niemcy utworzyli w mieście podobóz pracy przymusowej obozu jenieckiego Stalag II B, w którym przetrzymywali ponad 300 jeńców.
26 lutego 1945 roku Niemcy zostali wyparci z miasta przez oddziały 19 armii II Frontu Białoruskiego (po wojnie na ówczesnym placu Armii Czerwonej ustawiono Pomnik Braterstwa Broni)Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 686.. Od 1945 roku Człuchów znajduje się ponownie w Polsce, obecna nazwa miasta została administracyjnie zatwierdzona 19 maja 1946 rokuZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..
W latach 1945–1999 Człuchów zmieniał przynależność administracyjną. Przed utworzeniem województwa szczecińskiego w 1946 był przejściowo częścią województwa pomorskiego z siedzibą w Bydgoszczy. W latach 1946–1950 był częścią województwa szczecińskiego, w latach 1950–1975 województwa koszalińskiego, w latach 1975–1998 województwa słupskiego. Od 1999 roku należy do województwa pomorskiego.
W 1972 roku oddano w mieście do użytku pierwszą w Polsce stację benzynową (CPN), której budynek był wykonany z prefabrykatów z tworzyw sztucznychMd, Nowe i najnowsze, w: Młody Technik, nr 3/1972, s. 4..
Jednym z tych, którzy najlepiej udokumentowali historię Ziemi Człuchowskiej, był Edmund Kloskowski. Swój wkład w badania nad dziejami miasta i okolic mają również Marian Fryda i Wiktor Zybajło.
Zabytki mały|Zamek w Człuchowie mały|Rynek w Człuchowie mały|Wieża ciśnień z XIX wieku Do rejestru zabytków zostały wpisane: zamek w Człuchowie z parkiem – niegdyś drugi po Malborku pod względem wielkości zamek krzyżackiArcheolodzy i Krzyżacy – Rzeczpospolita. (a terytorialnie największy). Był on siedzibą komtura i konwentu krzyżackiego. Rezydowali w nim m.in. komtur Ulrich von Jungingen i Konrad von Wallenrode (1377–1382)Konrad von Wallenrode.. Za czasów I Rzeczypospolitej był to zamek starościński, parokrotnie oblegany przez obce wojska. Pod zaborami w XIX wieku został w większości rozebrany na odbudowę miasta po pożarze. Do dziś przetrwały mury, wieża i nie odkryte jeszcze podziemia. Obecnie Muzeum Regionalne. (nr rej.: A-35/89 z 25.05.1955) barokowy kościół parafialny pw. św. Jakuba z XVII wieku, z wieżą z XVIII wieku, następnie rozbudowany. Ufundowany był przez ówczesnego starostę Jakuba Wejhera, konsekrowany w 1647 r. (nr rej.: A-295 z 27.09.1960) park miejski „Lasek Luizy” z XIX w. (nr rej.: A-1820 z 3.12.2007 i z 4.12.2007) dwór murowano-szachulcowy z 1 poł. XIX w. przy ul. Wojska Polskiego 5 (nr rej.: A-512 z 20.12.1965) układ urbanistyczny dawnego śródmieścia (nr rej.: A-513 z 20.12.1965) Pozostałe obiekty zabytkowe: budynek poczty z 1892 roku; budynek dawnej szkoły średniej przygotowującej do zawodu nauczyciela „Preporanda” z 1901 roku, ul. Szczecińska (obecnie siedziba Urzędu Gminy); zabytkowe kamienice z XIX wieku przy ul. Królewskiej; budynek dawnej szkoły specjalnej dla dzieci głuchoniemych z 1882 roku przy ul. Parkowej (obecnie siedziba ZSA); wille z końca XIX wieku przy ul. Batorego; budynek browaru Rudolfa Leya z XIX wieku (obecnie siedziba PKO BP); budynek dawnej szkoły miejskiej z 1892 roku przy ul. Traugutta (obecnie siedziba CKU). budynek dworu miejskiego z 2 poł. XIX w., dawniej siedziba starostwa oraz Muzeum Regionalnego, przy al. Wojska Polskiego 3. cmentarz z 1830 roku, ulokowany w centrum miasta pomiędzy budynkami mieszkalnymi i garażamiAnna, Krzysztof Jakubowscy „Pomorskie cmentarze”, Gdańsk 2012, , s. 74. (ulicami Traugutta, Średnią i Szczecińską). młyn parowy wybudowany w 1897 roku.
Muzea Muzeum Regionalne prezentuje w swym dziale archeologicznym pradzieje Ziemi Człuchowskiej. Zabytki pochodzą z badań nad wczesnośredniowiecznym osadnictwem w rejonie jeziora Krępsko i Szczytno oraz cmentarzyskami ludności kultury pomorskiej w Olszanowie, Sąpólnie i Gwieździniehttp://muzeum.czluchow.pl/ [dostęp 2014-02-21].. W mieście działa również sala tradycji kolejnictwa, która w swojej kolekcji posiada znaczną ilość zabytków związanych z historią kolei.
Organizacje Religia mały|Barokowy kościół par. pw. św. Jakuba Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące wyznania: Kościół rzymskokatolicki Parafia św. Jakuba Apostoła w Człuchowie Parafia św. Judy Tadeusza w Człuchowie Parafia Matki Bożej Królowej Polski w Człuchowie Kościół greckokatolicki Parafia Greckokatolicka Poczęcia św. Jana Chrzciciela w Człuchowie Cerkiew Poczęcia Świętego Jana Chrzciciela Kościół Zielonoświątkowy w RP Zbór Kościoła Zielonoświątkowego „Samaria” w Człuchowie Świadkowie Jehowy Dwa zbory (Człuchów–Południe, Człuchów–Północ)
Sport W mieście Człuchów od 1984 roku istnieje klub kajakowy: „Polstyr” Człuchów, którego założycielem jest Ryszard Jękot, w swojej historii wytrenował wielu mistrzów polski oraz medalistów międzynarodowych zawodów kajakowych typu Mistrzostwa Polski, Mistrzostwa Europy.
MKS (Miejski Klub Sportowy) Piast Człuchów - IV liga (pomorska).
Transport Człuchów leży na przecięciu dróg krajowych nr 25 i nr 22 oraz drogi wojewódzkiej nr 188. Są to szlaki komunikacyjne na trasach: Droga krajowa nr 22 (tzw. Berlinka): Kostrzyn n. Odrą PL-D – Gorzów Wlkp. – Człopa – Wałcz – Człuchów – Chojnice – Starogard Gd. – Malbork – Elbląg – Grzechotki PL-RUS Droga krajowa nr 25: (DK 11 z Koszalina) Bobolice – Biały Bór – Człuchów – Sępólno Kraj. – Bydgoszcz – Inowrocław – Strzelno – Konin – Kalisz – Ostrów Wlkp. – Oleśnica Droga wojewódzka nr 188: Piła - Złotów - Człuchów
Przez miasto przebiegają następujące linie kolejowe:
Linia kolejowa nr 210: Chojnice – Runowo Pomorskie, przy której znajduje się stacja kolejowa Człuchów. Linia kolejowa nr 413: Człuchów - Przechlewo (kiedyś prowadziła do Słosinka, lecz została rozebrana), która obsługuje ruch towarowy.
Polregio zapewniają połączenia z Chojnicami, Szczecinkiem, Gdynią, Tczewem oraz Słupskiem.
Miasto posiada bezpłatną komunikację miejską.
Komunikację z miastem zapewniają autobusy Powiatowego Zakładu Transportu Publicznego w Człuchowie, PKS Bytów i inne.
Miasta partnerskie mały|Urząd Miejski Uslar (Niemcy), Conches-en-Ouche (Francja), Kaniów (Ukraina).
Ludzie związani z Człuchowem
Zobacz też Cmentarz żydowski w Człuchowie TON Szkolna Synagoga w Człuchowie Radpol
Przypisy
Linki zewnętrzne Przewodnik multimedialny po mieście Historia Żydów w Człuchowie na portalu Wirtualny Sztetl
Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku Kategoria:Miasta w województwie pomorskim