Joseph Lister (ur. 5 kwietnia 1827 w Upton (Essex), zm. 10 lutego 1912 w Walmer) – brytyjski chirurg, inicjator antyseptyki, profesor Kolegium Królewskiego w Londynie, Uniwersytetu w Glasgow, Uniwersytetu Edynburskiego, Kolegium Uniwersyteckiego w Londynie, przewodniczący Towarzystwa Królewskiego. Laureat Medalu Copleya.
Został chirurgiem bezpośrednio po narodzinach anestezjologii (zob. Robert Liston), lecz przed odkryciami Ludwika Pasteura, gdy występowania licznych zakażeń szpitalnych nie wiązano z obecnością chorobotwórczych drobnoustrojów. Warunki higieniczne w przeludnionych szpitalach były fatalne, wskutek czego ponad 50% pacjentów umierało z powodu infekcji. Opierając się na licznych własnych obserwacjach klinicznych i histopatologicznych oraz na wynikach badań procesu fermentacji, opublikowanych przez Pasteura (1863), Lister opracował „system leczenia antyseptycznego”, który umożliwił zmniejszenie śmiertelności do ok. 10%.
Życiorys Dzieciństwo thumb|left|Dom i zwierzęta (szkice, 1832–1834) Urodził się 5 kwietnia 1827 roku w rodzinie kwakrów z Upton w hrabstwie Essex. Był czwartym spośród siedmiorga dzieci i jego żony, Isabelli Lister. Ojciec był zainteresowany naukami przyrodniczymi. Zdobył uznanie jako wynalazca i wytwórca soczewki achromatycznej, zastosowanej w mikroskopach; w 1832 roku został członkiem Towarzystwa Królewskiego.
Syn przejął zainteresowania ojca.
Studia w Londynie Od 1844 roku był studentem Kolegium Uniwersyteckie w Londynie. Zgodnie z sugestiami ojca studia rozpoczął od nauk humanistycznych (program przypominający współczesne sztuki wyzwolone), aby następnie przejść na wydział medyczny. Dzięki starszemu koledze z Religijnego Towarzystwa Przyjaciół, który był jednym z asystentów Roberta Listona, był świadkiem przełomowego dla chirurgii eksperymentu – przeprowadzonej 21 grudnia 1846 roku operacji w ogólnym znieczuleniu eterem.
Po wygraniu walki chirurgów z bólem nabrały ostrości kolejne poważne problemy. Josepha Listera bardzo poruszyła śmierć brata Johna w 1846 roku z powodu guza mózgu. Obaj bracia wcześniej przeszli ospę – chorobę śmiertelną dla ok. 1/3 zarażonych. Robert Liston zmarł w grudniu 1847 z powodu tętniaka aorty. W tymże roku zmarł również, wskutek zakażenia w czasie sekcji, anatom John Phillips Potter. W latach 1847–1849 Joseph Lister przeżywał załamanie psychiczne, spowodowane uczuciem bezsilności medycyny – myślał o oddaniu się duszpasterstwu. Powrót do medycyny ułatwiły podróże, które odbył kierując się ponownie wskazówkami ojca:
Pierwszym przełożonym Listera był , następca J. Pottera (od 1850 kierownik katedry chirurgii w University College Hospital), znany jako autor książek nt. chirurgii (m.in. The Science and Art of Surgery, On Hospitalism and the Causes of Death After Operations), jednak również ze swoich pesymistycznych błędnych opinii w sprawie jej ograniczeń. Jako rezydent Erichsena Lister obserwował i opisywał objawy licznych zakażeń szpitalnych (tzw. „hospitalizm” – „wielka czwórka”: róża, posocznica, gangrena szpitalna, ropnica). Obserwując ludzkie tkanki korzystał ze swojego mikroskopu, który nie był wówczas aparatem znanym i cenionym. Zgromadził wielki zbiór szczegółowych rysunków, wykorzystywany później w działalności akademickiej. Zainteresował się wykładami z fizjologii, które z entuzjazmem prowadził . Po zakończeniu rezydentury został asystentem .
W ostatnim roku studiów Lister otrzymał złote medale (m.in. za wyniki drugiego egzaminu z medycyny, ze stypendium w wysokości 100£) i inne wyróżnienia, m.in. Nagrodę Longridgea za „największą biegłość […], za wyróżnienia medyczne i rzetelne wykonywanie obowiązków na stanowiskach w szpitalu” (z nagrodą 40£). Zdobył też autorytet wśród studentów, co pomogło mu częściowo przezwyciężyć nieśmiałość. Mimo to po złożeniu w 1852 roku końcowego egzaminu przed miał wątpliwości, czy powinien zająć stanowisko pełnoprawnego chirurga, biorąc pełną odpowiedzialność za pacjentów. Dostrzegając te wątpliwości wyróżniającego się absolwenta William Sharpey zasugerował mu odwiedzenie w Edynburgu i podróż do znanych ośrodków europejskich.
Praca w Szkocji thumb|Rezydenci Old Royal Infirmary w Edynburgu; Joseph Lister siedzi ze splecionymi rękami Joseph Lister planował miesięczny pobyt w Edynburgu, jednak pozostał w Szkocji – w Edynburgu i Glasgow – przez wiele lat. Edynburg James Syme, profesor Uniwersytetu Edynburskiego nazywany „Napoleonem chirurgii”, nadzorował wówczas trzy sale w (miał wówczas 228 łóżek szpitalnych – ponad dwukrotnie więcej niż londyński , UCH). Szybko zdobył szacunek Listera, który w listach do ojca tak entuzjastycznie opisywał swoje wrażenia, że ojciec poczuł potrzebę ostrzeżenia: Nullius jurae in verba magistri („Nie ślubuj wierności jednemu mistrzowi”, zob. ). Syme dostrzegł zapał i zdolności młodego chirurga – korzystał z jego pomocy w czasie trudnych operacji (wkrótce stworzył dla niego stanowisko „asystenta nadetatowego”). Powierzył mu też spisywanie sprawozdań ze swoich wykładów klinicznych, publikowanych w Montly Journal of Medical Science.
W styczniu 1854 roku Lister otrzymał etat chirurga-rezydenta i prawo samodzielnego wybierania sobie pacjentów (ewenement). Podlegało mu początkowo 12, a wkrótce 23 dresserów (asystentów chirurgicznych), kilkakrotnie więcej niż w UCH. Utrzymywał z nimi stosunki koleżeńskie (porzucił sztywne maniery z czasów UCL) i cieszył się ich szacunkiem i sympatią. Otrzymał przydomek „Szef”, który zachował do końca życia (Syme miał przydomek „Mistrz”).
Gdy Lister skończył rezydenturę (koniec 1854), podjął starania o stanowisko młodszego chirurga w w Londynie (w pobliżu rodziny, za którą tęsknił). Nie powiodły się z powodu zbyt silnej konkurencji i sporów personalnych. Ponowne zatrudnienie przez Syme’a (na etacie asystenta) stało się możliwe po wybraniu Listera na członka (uzyskał prawo praktykowania chirurgii w Edynburgu). Wkrótce zaczął być zapraszany do domu Syme’a i na rodzinne wyjazdy. Poznał m.in. córkę przełożonego, Agnes, która – mimo trudności związanych z różnicą wyznania – została jego żoną 23 kwietnia 1856 roku. Została też wytrwałą współpracowniczką, która m.in. sumiennie notowała jego uwagi, gdy dokonywał obserwacji mikroskopowych. Zajmował się wówczas głównie zmianami zapalnymi w żywych tkankach żab, złowionych nad . W roku 1858 ukazało się dziewięć artykułów przedstawiających wyniki badań (w pierwszych trzech latach małżeństwa łącznie 15 artykułów).
Glasgow W lipcu 1859 roku doznał udaru mózgu James Lawrie, regius professor Uniwersytetu w Glasgow (profesor królewskiej katedry chirurgii klinicznej). Joseph Lister złożył wniosek o zatrudnienie na tym zaszczytnym stanowisku (jego kandydaturę poparli: James Syme, William Sharpey i John Eric Erichsen) i w 1860 roku uzyskał nominację. W tymże roku został wybrany do Royal Society, co było wyrazem uznania dla badań nad stanem zapalnym i krzepnięciem krwi. Na jego wykłady (kurs chirurgii systematycznej) zapisało się ponad 150 studentów (liczba rekordowa w Wielkiej Brytanii) jednak wyposażenie sali wykładowej musiał uzupełniać we własnym zakresie, aby dostosować ją do demonstracji okazów anatomicznych, modeli, rysunków itp. Studenci byli zachwyceni treścią i formą wykładów. thumb|„Operacja” lalki jako pomoc dziecku Nieoczekiwanie trudne okazało się zdobycie stanowiska w , co początkowo uniemożliwiało preferowane w Edynburgu kształcenie lekarzy „przy łóżku chorego” (oczekiwane przez studentów). Prezes szpitala, David Smith (z zawodu szewc) stwierdził: „…to doprawdy jakiś edynburski wymysł. Nasza instytucja jest placówką leczniczą, nie edukacyjną”. Lister otrzymał stanowisko w szpitalu dopiero w 1861 roku, gdy oddano do użytku nowe skrzydło chirurgiczne (wkrótce również przepełnione i zainfekowane). W warunkach klinicznych przekazywał studentom nie tylko wiedzę medyczną – dawał uczniom przykład wielkiej empatii, postawy minimalizującej wszystkie nieprzyjemne doznania, na jakie bywają narażeni pacjenci w szpitalach; kierował się złotą zasadą:
W 1864 roku Lister stracił matkę, która zmarła na różę (jedną z chorób „wielkiej czwórki”). Nasiliła się chęć powrotu do Londynu, a również tęsknota za Edynburgiem i idealną współpracą z teściem. W Glasgow nadal starannie przygotowywał codzienne wykłady i pracował w szpitalu; kontynuował też badania histopatologiczne, prowadzone z pomocą żony w domowym laboratorium. Zapoznawał się z opracowaniami lekarzy, m.in. na temat gorączki połogowej (zob. , Oliver Wendell Holmes, Ignaz Semmelweis), cholery (William Budd z , John Snow). Wypróbowywał skuteczność różnych metod odkażania, m.in. „Condy’s Crystals” („Condy’s Fluid” – KMnO4, zob. ) i inne. Próby te opisywał ówczesny dresser, Archibald Malloch – później znany kanadyjski chirurg (nadal wspierany przez „szefa”). Zwrócił też uwagę na kwas karbolowy, często stosowany poza chirurgią jako środek zapobiegający gniciu (np. w oczyszczalniach ścieków lub do impregnacji podkładów kolejowych i wręg statków. Próbki karbolu dostarczał mu . thumb|Zraszacze karbolowe Lister stosował do lat 80. XIX w.
Pod koniec 1864 roku – profesor chemii z Uniwersytetu w Glasgow, który wcześniej ułatwił Listerowi kontakt z Calvertem) – zwrócił jego uwagę na artykuł Ludwika Pasteura pt. Recherches sur la putrefaction (1863). Było przełomem na drodze do opanowania infekcji szpitalnych.
Pasteur, odkrywca enancjomerów, obalił teorię samorództwa próbując – na prośbę producenta wina, – wyjaśnić przyczyny kwaśnienia w czasie fermentacji soku buraczanego. Naraził się na gwałtowne ataki po publikacjach nt. roli niewidocznych drobnoustrojów (mikroorganizmów). Z ich obecnością zaczął wkrótce wiązać różne procesy gnilne, w tym część groźnych chorób. Po śmierci trzech córek Pasteura na dur brzuszny (1859–1865) pisał on m.in. :
Jednym z nielicznych lekarzy, którzy zwrócili uwagę na publikacje Pasteura, był (1818–1897), chirurg królowej Wiktorii, jednak nie podjął on próby zastosowania odkrycia w praktyce lekarskiej. Pasteur dowiedział się o pracach Listera przypadkowo, od fizyka Johna Tyndalla (wcześniej Tyndall zwrócił jego uwagę na ilość aerozoli we wdychanym powietrzu; zob. efekt Tyndalla). Gdy wspólnie przebywali z wizytą w Londynie, Tyndall wspomniał o „słynnym angielskim chirurgu”, który poszukuje przyczyn chorób zakaźnych. Rozpoczęło to długotrwałą przyjacielską korespondencję Pasteura z Listerem. W jednym z listów Pasteur napisał m.in. :
Powrót do Edynburga i Londynu thumb|Lister w czasie operacji (1882) thumb|Pokłon J. Listera składany przyjacielowi – Louisowi Pasteurowi w czasie uroczystości jubileuszu 70-lecia jego urodzin (Paryż, 1892) W sierpniu 1869 roku Lister wrócił do Edynburga, gdzie otrzymał stanowisko kierownika kliniki chirurgii w uniwersytecie. Bezpośrednią przyczyną decyzji o powrocie była ciężka choroba Jamesa Syme’a – mistrza, przyjaciela i teścia. J. Syme zmarł w czerwcu następnego roku (w październiku 1869 zmarł ojciec, ).
Pracował na tym stanowisku do 1877 roku – daty powrotu do Londynu, gdzie otrzymał stanowisko kierownika katedry chirurgii w King’s College London. Od 1878 roku był również nadwornym chirurgiem królowej Wiktorii.
System leczenia antyseptycznego Na podstawie wyników licznych długotrwałych prób Lister opracował „system leczenia antyseptycznego”, polegającego na skrupulatnej dezynfekcji kwasem karbolowym rąk, narzędzi, nici chirurgicznych, opatrunków. Dobitnym wyrazem jego głębokiego przekonania o możliwości uniknięcia infekcji było podjęcie się w 1867 roku poważnej operacji własnej siostry, Isabelli (mastektomia), której nie podjął się nawet James Syme. W 1871 roku (po śmierci J. Syme’a) z powodzeniem operował królową Wiktorię.