Kardiognoza (z ⁣⁣ — serce, — „poznanie, wiedza”) – wieloznaczny termin używany zarówno w katolicyzmie, jak i w prawosławiu, m.in. filozofii prawosławnej, gdzie występuje pod wieloma synonimami: filozofia serca, metafizyka serca, kordocentryzm i in.

Religia Zgodnie z wiarą katolicką, kardiognoza to „udzielana przez Boga wybranym przez Niego osobom nadnaturalna, a więc pozawerbalna, zdolność poznawania cudzych stanów wewnętrznych (sumienia, myśli, motywacji itp.), a więc również skutków działania na człowieka różnych duchów, w tym także demonów. Zdolność ta może dotyczyć ściśle określonych osób, np. krewnych, a nawet swojego spowiednika. Dar kardiognozy może obejmować także wszystkich, z którymi się obdarowany komunikuje”. Kardiognoza występuje zbiorczo w chrześcijaństwie, chociażby w prawosławiu jest uznawane, że jest ona darem Ducha Świętego dla „ojca duchownego” („abby”, mnicha), który osiągnął stan „beznamiętności” (wyzwolił się spod wpływów namiętności powodujących grzechy, takich nazywa się wprost świętymi, nawet jeśli wciąż żyją), gdzie takich jest zaledwie „kilku na pokolenie”.

Jak naucza Kościół katolicki, „zdolność ta jest absolutnie pochodzenia Boskiego i ani człowiek, ani tym bardziej szatan, nie może jej spowodować. Charakteryzuje się tym, że świadomość ta powstaje w momencie kontaktu z daną osobą i nie ma żadnego związku z wcześniej nabytą wiedzą o danej osobie, a więc z przypuszczeniami wysnuwanymi z oznak zewnętrznych osoby będącej przedmiotem świadomości, jak np. zachowanie, strój, sposób mówienia i chodzenia. Obdarzona tym darem osoba nie może posługiwać się nim według własnej woli. Wiedza zdobyta dzięki kardiognozie nigdy nie dotyczy rzeczy banalnych i nieistotnych, ale ma za przedmiot przede wszystkim duchowe dobro”.

Przykładami osób obdarowanych taką zdolnością była polska mistyczka bł. Marcelina Darłowska i włoski święty — ojciec Pio.

Filozofia Kardiognoza lub „metafizyka serca” jest ważnym tematem w filozofii rosyjskiej.

Charakterystyka Metafizyka serca – duchowe ujrzenie fenomenu serca i następujące rozważania o nim w formie metafizycznej. Mówi się też o filozofii serca, duchowości serca, antropologii serca, logice serca czy ontologii serca. Jest to stanowisko z pogranicza dyskursu religijnego i filozoficznego. Termin "filozofia serca" został wprowadzony przez Borisa Wyszesławcewa w książce Sierdce w christianskoj i indyjskoj mistikie (Serce w mistyce chrześcijańskiej i indyjskiej).

Filozofia serca, nazywana niekiedy kordocentryzmem (), zajmuje ważne miejsce w intelektualnym dorobku mieszkańców Europy Wschodniej, zwłaszcza w twórczości ukraińskich i rosyjskich myślicieli. Najkrócej można ją ująć jako stanowisko, zgodnie z którym ludzkie serce odgrywa kluczową rolę w procesie szeroko rozumianego duchowego samodoskonalenia się człowieka. Termin „kordocentryzm” został wprowadzony przez D. Cziżewskiego, a prekursorem filozofii serca był Hryhorij Skoworoda. Uważał on, że jest podstawą odkrycia wszystkich tajemnic świata i samego człowieka, a głównym narzędziem tego poznania jest serce. We współczesnych publikacjach naukowych, a zwłaszcza popularnonaukowych, spotyka się twierdzenie, że filozofia serca to główny tradycyjny nurt filozofii ukraińskiej, odzwierciedlający specyfikę mentalności Ukraińców. Niektórzy naukowcy nawet głoszą, że filozofia serca stanowi unikatowy wkład Ukrainy w filozofię światową. Poddając krytyce te twierdzenia, Julija Lukszyn zaznacza, że filozofia serca nie jest głównym nurtem filozofii ukraińskiej ani czymś unikalnym dla myśli ukraińskiej, choć wyraża się wyraźniej niż w filozofii zachodniej. Polski filozof Józef Żochowski w 1845 roku opublikował książkę Filozofia serca, czyli mądrość praktyczna, która odrzucała chłodny racjonalizm na rzecz uczuć, moralności i praktycznego zastosowania wiary. W Rosji za antropologa „kardiocentryzmu” uważany jest Fiodor Dostojewski. Idee Skoworody, związane z kardiognozą, znajdują kontynuację i rozwinięcie w pracach słowianofilów. Tak na przykład Aleksiej Chomiakow nauczał antropologii integralnej (poznanie całym sobą, z prymatem serca).

W dziejach filozofii ukształtowały się dwa rodzaje ontologii i gnoseologii: „metafizyka rozumu” i „metafizyka serca”. Przeciwstawianie rozumu sercu konstytuowane jest antagonizmem dwóch kierunków chrześcijaństwa: chrześcijaństwo zachodnie (katolicyzm, później protestantyzm) i chrześcijaństwo wschodnie (prawosławie). Filozofia serca Pascala stanowi swoisty pomost między „kulturą rozumu” w filozofii Zachodu i „kulturą serca” w filozofii Wschodu. Pascal podkreślał:

Nauka o sercu została rozwinięta w mistycyzmie bizantyńskim. W ramach tej tradycji powstała nauka hezychazmu, w którym centralnym elementem praktyki jest sprowadzanie umysłu do serca. Symbol serca umocnił się na Rusi wraz z przejściem prawosławia. W średniowiecznej filozofii rosyjskiej opracowana została nauka o kardiognozie. Nił Sorski jako jeden z pierwszych myślicieli rozważał „poznanie serdeczne” i był tym samym jednym z najstarszych przedstawicieli rosyjskiej kardiognozy. Naukę o „sprowadzaniu umysłu do serca” wyłożył św. Grzegorz Palamas w swym dziele „Triady. W obronie świętych Hezychastów”. Modlitwa Jezusowa w prawosławiu jest zwana także modlitwą serca.

Jednak konceptualna różnica między wiedzą serca i wiedzą rozumu weszła w krąg problematyki profesjonalnej filozofii zachodnioeuropejskiej dopiero w drugiej połowie XIX w. W XIX–XX w. filozoficznym ujmowaniem serca i utworzeniem swoistej metafizyki serca zajmowali się Iwan Kiriejewski, Aleksiej Chomiakow, Pamfił Jurkiewicz, Boris Wyszesławcew, Siemion Frank, Pawieł Fłorienski, Iwan Iljin, Wasilij Rozanow, Nikołaj Roerich i jego żona , Daniił Andriejew i in. Według Michaiła Gromowa, kardiognoza w filozofii rosyjskiej wiąże się z .

Wśród zachodnich specjalistów wyróżniają się James H. Billington, jezuita , John Meyendorff, Max Scheler i Tomáš Špidlík, którzy z różnych pozycji rozpatrują problematykę filozofii serca w filozofii rosyjskiej. W filozofii radzieckiej metafizyką serca zajmował się Łukasz (Wojno-Jasieniecki) w pracy Duch, dusza i ciało (, 1945–47). Na przełomie XX–XXI w. problematykę filozofii serca rozwijali , Galina Strielcowa, Siergiej Chorużyj. Nowe podejście do filozoficznego opracowania problematyki filozofii serca związane jest z pracami W. N. Babiny, , F. N. Jusupowej (dysertacja Metafizyka serca) i in. W ostatnich latach szereg rosyjskich przedstawicieli nauk humanistycznych rozwijają filozofię serca, usiłując odnaleźć punkty styczne między europejską i wschodnią tradycjami filozoficznymi. Do tych badaczy należą Michaił Gromow, Andriej Iwanow, Władimir Milkow, Galina Strielcowa, i in.

Zobacz też Filozofia miłości

Przypisy

Bibliografia Polskojęzyczna

Obcojęzyczna

Стрельцова Г. Я. СЕРДЦА МЕТАФИЗИКА // Русская философия. Энциклопедия / Под общ. ред. М. А. Маслина. Сост. П. П. Апрышко, А. П. Поляков. — 2-изд, дораб. и доп.. — М., 2014. — С. 20—21.

Kategoria:Katolicyzm Kategoria:Prawosławie Kategoria:Kierunki filozoficzne