Che Guevara, właśc. Ernesto Guevara de la Serna, ps. Fernando Sacamuelas (ur. 14 maja 1928 w Rosario, zm. 9 października 1967 w La Higuera) – latynoamerykański rewolucjonista, pisarz, z zawodu lekarz.
Urodził się w Argentynie. W latach 50. XX w. jeden z przywódców rewolucji kubańskiej. Po jej sukcesie wstąpił w skład rewolucyjnego rządu. W 1965 roku brał udział w walkach partyzanckich w Kongu. Od 1966 roku organizował oddziały partyzanckie w Boliwii. Tam został schwytany i zabity. Jako ideolog i pisarz stworzył własną oryginalną wersję wojny partyzanckiej (foco guerrillero) prowadzonej przez chłopów. Jego poglądy określa się mianem guevaryzmu. Przeszedł do historii jako idol zrewoltowanej młodzieży.
Życiorys Dzieciństwo i edukacja mały|150px|left|Mały Guevara (1933) mały|Rodzina Guevarów na basenie, Argentyna 1936 rok. Od lewej strony: Ernesto Guevara, jego ojciec Ernesto Guevara Lynch, siostra Celia, matka Celia Guevara de la Serna, siostra Ana Maria i brat Roberto Urodził się w argentyńskim Rosario w 1928 roku. Pochodził z rodziny wywodzącej się z klasy średniej. Jego rodzina była pochodzenia hiszpańsko-irlandzkiego (syn Celii de la Serny i Ernesto Guevary Lyncha) i wykazywała lewicowe sympatie polityczne. Od dzieciństwa chorował na astmę. Naukę rozpoczął w marcu 1937 roku. Uczęszczał do szkoły podstawowej w mieście San Martín. W marcu 1942 roku trafił do szkoły średniej. Latem 1943 roku rodzina Guevarów przeprowadziła się do Córdoby. W liceum na własną rękę uczył się filozofii. W okresie dojrzewania i przez całe życie pasjonował się poezją, szczególnie twórczością takich autorów jak John Keats, Federico García Lorca i Walt WhitmanHart, Joseph (2004). Che: The Life, Death, and Afterlife of a Revolutionary. New York: Thunder’s Mouth Press. ISBN 1560255196, s. 98.. W domu Guevary znajdowało się ponad 3000 książek, co pozwoliło Guevarze być zapalonym czytelnikiem, który interesował się Marxem, Faulknerem i André GidemHaney, Rich (2005). Celia Sánchez: The Legend of Cuba’s Revolutionary Heart. New York: Algora Pub. ISBN 0875863957. s. 164., ponadto lubił twórczość Franza Kafki, Alberta Camusa, Lenina i Sartre’aAnderson, Jon Lee (1997). Che Guevara: a revolutionary life. New York: Grove Press. ISBN 0802116000. s. 37–38.. Jako nastolatek przyjął lewicowe poglądy i zasilił grupę opozycyjną względem prezydenta Juana Peróna. Po ukończeniu osiemnastego roku życia rozpoczął pracę w laboratorium Dirección provincial de Vialidad. Pracę porzucił, gdy dowiedział się o wylewie babci. Towarzyszył jej w ostatnich dniach jej życia. Następnie złożył podanie o przyjęcie na wydział medycyny na uniwersytecie w Buenos Aires. W trakcie studiów dorabiał, pracując w między innymi Clínica Pisani oraz podróżował po kraju na motocyklu. Uniknął służby wojskowej, ponieważ komisja wojskowa zanegowała jego zdolność do służby z powodu „ograniczonej wydolności fizycznej”.
Na emigracji Pobyt w Gwatemali
mały|150px|lewo|Ernesto Guevara (1945) Po ukończeniu studiów, 7 lipca 1953 wyjechał z kraju. Odbył podróż motocyklową po Boliwii, Peru, Ekwadorze, Panamie, Kostaryce, Hondurasie i Salwadorze. W krajach tych natknął się na problem biedy i ucisku społecznego. W wyprawach towarzyszył mu jego przyjaciel Alberto Granado. Złe warunki życia mieszkańców państw Ameryki Południowej i Środkowej, w połączeniu z jego marksistowskimi zainteresowaniami, przekonały go do przyjęcia poglądów rewolucyjnej lewicy.
W grudniu 1953 roku przybył do Gwatemali. Guevara dobrze odnalazł się w kraju rządzonym przez lewicowego prezydenta Jacoba Arbenza Guzmána. Zamieszkał w tym kraju i rozpoczął pracę lekarza. Nawiązał romans z peruwiańską ekonomistką Hildą Gadeą Acostą. Znajomość pozwoliła mu nawiązać kontakt z wpływowymi urzędnikami gwatemalskiego rządu i grupą opozycjonistów kubańskich związanych z Fidelem Castro. Po zorganizowanym przez CIA puczu, Guevara przystąpił do milicji walczącej w obronie rządu. Po upadku rządu powrócił do pracy lekarskiejGuevara Lynch, Ernesto (2000). Aquí va un soldado de América. Barcelona: Plaza y Janés Editores, S.A. s. 26.. Nowe władze wydały na niego wyrok śmierci. Guevara skrył się w konsulacie argentyńskim. Po kilku tygodniach zezwolono mu na wyjazd do Meksyku. Pucz w Gwatemali przekonał młodego lewicowca do zaangażowania się w zbrojną walkę.
Meksyk mały|lewo|200px|Motocykl Norton 500 M18, na którym Che wyjechał w głąb Argentyny Na początku września 1954 roku przybył do miasta Meksyk. Na miejscu pracował w szpitalu. Poślubił ponadto dotychczasową partnerkę. W przerwie od lekarskich obowiązków wykładał na Narodowym Uniwersytecie Autonomicznym Meksyku i dorabiał jako fotograf dla Latin News Agency. Rozważał wyjazd do Afryki, gdzie chciał pracować jako lekarz. W czerwcu 1955 roku poznał Raúla Castro, poprzez którego zawiązał znajomość z jego bratem, Fidelem. Lekarz przystąpił do Ruchu 26 Lipca (M-26), który stawiał sobie za cel obalenie dyktatury Fulgencio Batisty.
Rewolucja kubańska mały|200px|Guevara podczas bitwy o Santa Clara (1958) Pierwszym krokiem Ruchu 26 Lipca (M-26) był atak na Kubę z pokładu jachtu Granma. Rewolucjoniści wylądowali na wyspie 25 listopada 1956 roku. Siły M-26 tuż po wylądowaniu uległy rozbiciu. W walkach zginęło lub zostało pojmanych 82 uczestników desantu. Przeżyć udało się jedynie dwunastu uczestnikom potyczki. Wśród nich znaleźli się Fidel, Raúl oraz Guevara. Rewolucjoniści schronili się w górach Sierra Maestra. Grupa dzięki pomocy sieci organizacji antyrządowych skutecznie się ukrywała. Światowe media spekulowały na temat ewentualnej śmierci Fidela, aż do początku 1957, gdy Herbert Matthews z The New York Times przeprowadził z nim wywiadSandison, David (1996). The Life & Times of Che Guevara. Paragon s. 32..
Rebelianci ukrywali się pośród ubogich rolników. W regionie nie było żadnych szkół, elektryczności, minimalnego dostępu do opieki zdrowotnej, a ponad 40% dorosłych było analfabetami. Guevara koordynował tworzenie fabryk do produkcji materiałów wybuchowych, budowanie pieców do wypieku chleba, uczył nowych rekrutów taktyki, organizował naukę czytania i pisania. Co więcej, Guevara zorganizował szpitale polowe, warsztaty do nauczania i miejscową gazetę. W tym momencie był promowany przez Fidela Castro jako dowódca drugiej kolumny wojska. Jako zastępca dowódcy, Guevara był szorstki i zdyscyplinowany, jego żołnierze czasami rozstrzeliwali dezerterów, donosicieli i zdrajców. W swoich pamiętnikach Guevara opisał egzekucję Eutímio Guerry, zdrajcy, który przyjął obietnicę dziesięciu tysięcy pesos za informowanie sił rządowych o pozycjach partyzantówLuther, Eric (2001). Che Guevara (Critical Lives). Penguin Group (USA) str. 97–99.. Choć był wymagający i utrzymywał wśród swoich żołnierzy rygor, partyzanci rozumieli Che w roli dowódcy i nauczyciela. Żołnierze w przerwie między obowiązkami czytali Roberta Louisa Stevensona, Cervantesa i hiszpańskich poetów lirycznych. Partyzanci wyjaśniali niepiśmiennym chłopom, co Guevara określił jako „bitwa przeciwko niewiedzy”. Guevara uczestniczył w tworzeniu tajnej stacji radiowej Radio Rebelde w lutym 1958 roku, która nadawała wiadomości do narodu kubańskiego, informując o realnym położeniu Ruchu 26 lipca, i umożliwiała komunikację pomiędzy rosnącą liczbą rebeliantów na całej wyspie. Pod koniec lipca 1958 roku Guevara odegrał kluczową rolę w bitwie pod Las Mercedes, gdy jego oddział powstrzymał natarcie 1500 żołnierzy BatistyThe Spirit Of Moncada: Fidel Castro’s Rise To Power, 1953 – 1959.Revolution! Clandestine Radio and the Rise of Fidel Castro.. Gdy wojna przyśpieszyła, podróżując pieszo, oddział Che przebył trudną 7-tygodniową drogę. W ciągu kilku dni udało mu się dotrzeć w okolice Santa Clara, a w ciągu sześciu tygodni poprzedzających bitwę dochodziło do starć z rozkładem sił 10:1, w których ostateczne zwycięstwo należało do rebeliantówSandison, David (1996). The Life & Times of Che Guevara. Paragon str. 39.. Przykładem takiego starcia jest bitwa o Santa Clara, którą 300 partyzantów z oddziału Che stoczyło w grudniu 1958Cuban Revolution: The Battle of Santa Clara The Legend of Ché Guevara is Born.. Zdobycie miasta otworzyło rebeliantom drogę do Hawany ogarniętej strajkiem generalnym wymierzonym w rząd Batisty. Zakończenie konfliktu mały|lewo|Guevara na mule (1958) Radio Rebelde nadawało pierwsze doniesienia, że kolumna Guevary dotarła do Santa Clara w Sylwestra 1958 roku. Zaprzeczało to raportom mediów krajowych, które informowały o śmierci Guevary podczas walk. O trzeciej nad ranem 1 stycznia 1959 na wieść, że generałowie negocjowali z Che pokój, Fulgencio Batista wsiadł do samolotu w Hawanie i uciekł do Dominikany, wraz ze zgromadzonymi 300 milionami dolarów „wypłaty”. Następnego dnia, oddziały rebeliantów wkroczyły do stolicy i przyjęły ostateczną kapitulację. Fidel Castro przybył do Hawany sześć dni później. W połowie stycznia 1959, Guevara zamieszkał w letniej willi w Tarara, aby odzyskać siły po ataku astmy. W trakcie urlopu rozpoczął pisanie książek i projektów dot. funkcjonowania przyszłej gospodarki Kuby. W lutym rząd rewolucyjny ogłosił Guevarę „Kubańczykiem z urodzenia” w uznaniu jego roli w zwycięstwie. Kiedy Hilda Gadea przybyła na Kubę pod koniec stycznia, Guevara powiedział jej, że jest związany z inną kobietą. 22 maja odbył się rozwód. 2 czerwca 1959 roku ożenił się z Aleidą March, z pochodzenia Kubanką, członkinią Ruchu 26 lipca, z którą mieszkał od końca 1958 roku. Do Tarara powrócił w czerwcu po ślubie z Aleidą.
Okres po rewolucji Reforma agrarna i sądownictwo Pierwszy poważny kryzys polityczny po rewolucji nasilił się wobec sporu o karanie urzędników Batisty, którzy dopuścili się represji wobec cywili. Podczas rewolucji wprowadzono prawo karne powszechnie znane jako Ley de la Sierra (ustawa z Sierra)Skidmore, Thomas E.; Peter H. Smith (2008): Modern Latin America. Oxford University Press str. 273.. Ustawa ta zezwalała na karę śmierci za najcięższe zbrodnie, popełnione przez reżim Batisty i przez rewolucjonistów. W roku 1959 rząd rewolucyjny rozszerzył zastosowanie ustawy na teren całej republiki, ustawa miała dotyczyć zbrodniarzy wojennych. Według kubańskiego Ministerstwa Sprawiedliwości, to drugie rozszerzenie zostało poparte przez większość ludności. Aby wdrożyć część tego planu, Castro mianował Che przewodniczącym więzienia w La Cabana na okres pięciu miesięcy (od 2 stycznia do 12 czerwca, 1959). Do więzienia trafiali dezerterzy, zdrajcy, informatorzy reżimu i zbrodniarze wojenni. W niektórych przypadkach karą wydaną przez sąd była śmierć przez rozstrzelanie. Raúl Gómez Treto, starszy radca prawny kubańskiego Ministerstwa Sprawiedliwości, twierdził, że kara śmierci jest uzasadniona w celu zapobiegania linczom, jakie miały miejsce dwadzieścia lat wcześniej po rebelii przeciw reżimowi MachadoThirty Years of Cuban Revolutionary Penal Law.. Historycy potwierdzają, że w styczniu 1959 roku kubańska opinia publiczna była w „nastroju linczu”, i wskazują badania, według których 93% społeczeństwa akceptowało wyroki trybunału. Choć istnieją różne rachunki, szacuje się, że kilkaset osób w tym czasie zostało straconych w całym kraju, liczba wyroków wydanych przez trybunał w La Cabana sięga od 55 do 105Documented Victims of Che Guevara in Cuba: 1957 to 1959., wiadomo o tym że wielu więźniów zostało bezpośrednio przez Che objętych amnestią i uwolnionych od zarzutów.