thumb|Mapa stanowisk archeologicznych cywilizacji Indusu wraz z przebiegiem antycznej rzeki Saraswati thumb|Jeden z najlepiej zachowanych artefaktów tzw. „król-kapłan” z Mohendżo Daro Cywilizacja doliny Indusu, zwana także Kulturą Indusu, Cywilizacją Indusu-Saraswati, Kulturą harappańską, Kulturą Mohendżo-Daro itp. – pierwsza historyczna cywilizacja na obszarze subkontynentu indyjskiego, rozwijająca się w okresie 3300–1300 p.n.e. (w swej szczytowej formie 2600–1900 p.n.e.), w indyjskiej epoce brązuHarappa: Time line. .. Zajmowała obszar wielkości 650 tys.Harappa: Gola Dhoro 1. . – 1,5 mln km² (według różnych źródeł) i była najrozleglejszą spośród czterech sobie współczesnych cywilizacji starożytności (obok Egiptu, Mezopotamii, Chin)The Harappan Civilization, T. J. Carr, Archaeology online .Harappa: The Ancient Indus Civilization .The Indus Riddle, R. Chengappa, Sify: Should it be called Sarasvati Civilisation? .Indus Valley .. Jej stanowiska rozmieszczone są na całym terytorium współczesnego Pakistanu, w północno-zachodnich Indiach (Dżammu i Kaszmir, Radżastan, Gudżarat, Maharasztra, Hariana, Pendżab) oraz we wschodnim AfganistanieHarappa: Indus Civilization Geography ..

Pierwszego (przypadkowego) odkrycia związanego z jej historią dokonano w 1826 roku. Archeologami, którzy prowadzili dotyczące jej badania, byli m.in.: Alexander Cunningham, John Marshall, Mortimer Wheeler, George Dales, Jonathan M. Kenoyer oraz Richard MeadowIndus Valley: Explore: Learn about the discovery of Mohenjo-daro and excavations at the site .Harappa: Mohenjo-Daro, Introduction to the Site, J. M. Kenoyer .. Dotychczas odkryto 1500–2600 (według różnych źródeł) stanowisk archeologicznych, przypisywanych tej cywilizacji, spośród których jedynie 2% zostało gruntownie przebadanych. Główne z nich to: Amri, Balakot, Banawali, Bhagatrav, Bhirrana, Chanhu Daro, Daimabad, Dholawira, Dwarka, Ganweriwala, Gola Dhoro, Harappa, Kot Diji, Kalibangan, Lakhmirwala, Lothal, Mohendżo Daro, Nausharo, Pir Shah Jurio, Pirak, Rakhigarhi, Rangpur, Rehman Dheri, Rojdi, Rupnagar, Shortugai, Sokhta Koh, Sothi, Sutkagen Dor itd.Harappa: Ancient Indus Sites .

Historia badań thumb|Ruiny Mohendżo-Daro Do końca XIX wieku cywilizacja doliny Indusu pozostawała całkowicie zapomniana. Wynikało to ze specyficznych uwarunkowań kulturowych, które przez stulecia kazały Hindusom czerpać wiedzę o początkach ich rodzimej tradycji ze starożytnych hymnów Rygwedy (najstarsza z Wed ok. XIV wieku p.n.e.) Ta święta księga hinduizmu, będąca wyznacznikiem tożsamości kulturowej Hindusów, uznaje za początek okresu historycznego przybycie na subkontynent indoeuropejskich Ariów, co nastąpiło nie wcześniej niż w XIII wieku p.n.e., czyli już po upadku kultury harappańskiej.

Ogromną trudność w badaniu starożytnych Indii (w ogóle), stanowi również fakt, że w całej niezwykle starej i bogatej tradycji literackiej półwyspu brakuje dzieł stricte historycznych. Co prawda hinduskie święte księgi i eposy (np. Mahabharata) zawierają wiele odniesień do wydarzeń faktycznych, jednak brak im naukowego zacięcia i systematyczności pism Herodota (o całej późniejszej tradycji antycznej historiografii nie wspominając). Wszystko to sprawia, że ta jedna z najstarszych, obok mezopotamskiej i egipskiej, cywilizacja pozostaje po dziś dzień stosunkowo słabo poznana. Dopiero wiek dziewiętnasty umożliwił wykorzystanie najistotniejszych w zaistniałych okolicznościach źródeł, jakich dostarcza archeologia, a pomimo znacznego postępu badań najbardziej podstawowe pytania wciąż pozostają bez odpowiedzi.

Człowiekiem, który jako pierwszy w czasach nowożytnych opisał pozostałości Harappy, był dezerter z armii Kompanii Wschodnioindyjskiej Charles Masson (a właściwie James Lewis), który po odłączeniu się od swojego oddziału, przez kilka lat wędrował po terytorium dzisiejszego Pakistanu. Sporządzane przez niego szczegółowe notatki zostały w latach 40. (XIX wieku) wydane drukiem i to w nich właśnie znalazł się najwcześniejszy opis starożytnego miasta, uznanego przez nieświadomego Massona za ruiny zamku. Po kilku latach jego odkrycie zbadał pobieżnie twórca Indyjskiej Służby Archeologicznej () Alexander Cunningham (notując przy okazji znaczny ubytek cegieł użytych przez Brytyjczyków jako tłuczeń do budowy przebiegającej w pobliżu linii kolejowej). Jednak tak naprawdę pierwsze poważne badania rozpoczęła w 1921 roku ekipa pod kierownictwem Johna H. Marshalla, a wyniki jej prac, wraz z odkryciem stanowiska Mohendżo-Daro, stały się absolutną światową sensacją.

Warunki naturalne Kultura harappańska rozwijała się na rozległych, północno-zachodnich obrzeżach subkontynentu indyjskiego, w dolinie i dorzeczu rzeki Indus. Tereny te w dzisiejszych czasach leżące na terytorium Pakistanu od północy i północnego wschodu ograniczone są masywem Karakorum i Himalajami, od strony północno-zachodniej łańcuchem górskim Hindukuszu, a od południa zaś Morzem Arabskim. Środkowa dolina Indusu wraz z dorzeczami Gangesu i Jamuny tworzy ciągnącą się przez całą południową część podnóża Himalajów Nizinę Hindustańską.

W wyniku intensywnej i długotrwałej działalności ludzkiej krajobraz i klimat dzisiejszego Beludżystanu różni się znacznie od tego z 3. i 2. tysiąclecia p.n.e. Wycięcie lasów, pokrywających dawniej znaczną część subkontynentu, doprowadziło do nieodwracalnych zmian w cyrkulacji wody, intensywnego pustynnienia gleb oraz zmian klimatycznych w postaci skromniejszych opadów. Skutkiem tego część dopływów Indusu wyschła, powodując wcześniejsze niż w starożytności osadzanie się jego aluwialnych osadów i wyjałowienie żyznych niegdyś terenów. Intensywność tych zmian jest dzisiaj podstawową przeszkodą w próbach odtworzenia warunków naturalnych panujących na tych terenach 4000–4500 lat temu. Niemniej jednak liczba kanałów irygacyjnych i miejsce ich odnajdywania zdają się świadczyć o tym, że warunki dla rozwoju rolnictwa były co najmniej sprzyjające.

Także różnorodność fauny uległa znacznemu zubożeniu, co potwierdzają często wydobywane na stanowiskach archeologicznych steatytowe pieczęcie z licznymi wyobrażeniami, niewstępujących dzisiaj zwierząt (słoni i nosorożców), bez wątpienia znanych nad Indusem w momencie ich wytworzenia.

Historia Periodyzacja thumb|Cywilizacja doliny Indusu na tle innych kultur epoki brązu ok. 2000 p.n.e. Intensywne badania archeologiczne, jakie przeprowadzono w dolinie Indusu po odzyskaniu przez Indie i Pakistan niepodległości (1947), pozwoliły na prześledzenie stopniowej ewolucji różnych form osadnictwa, co stanowi dzisiaj podstawę autochtonicznej teorii powstania tej pierwszej na subkontynencie cywilizacji. Odrzucono tym samym wcześniejszą, zaproponowaną przez brytyjskich archeologów hipotezę o zewnętrznym impulsie urbanizacyjnym jaki miałby przyjść nad Indus z Mezopotamii.

W wyniku przeprowadzonych badań wyodrębniono poszczególne fazy rozwoju (na podstawie najstarszych stanowisk archeologicznych Mehrgarh i Amri): 7000/6500 p.n.e. do 5000 p.n.e. – wczesna faza produkcji żywności (rozkwit Mehrgarhu) 5000 p.n.e. do 2600 p.n.e. – era regionalizacji W jej ramach w okresie od 3500 do 2600 p.n.e. – faza wczesnoharappańska Okres I (3500 do 3000 p.n.e.) – pierwsze narzędzia miedziane, postęp w produkcji ceramiki Okres II (3000 do 2700/2600 p.n.e.) – postęp w konstrukcji domów 2600 p.n.e. do 1900 p.n.e. – właściwa kultura harappańska Okres III (2700/2600 do 2400 p.n.e.) – największy rozkwit Amri, budynki z palonej cegły i ceramika toczona na kole garncarskim Okres IV (2400 do 1900 p.n.e.) – pojawienie się wielkich miast Harappa i Mohendżo-Daro doprowadziło do peryferyzacji mniejszych ośrodków (a z czasem ich upadku) 1900 p.n.e. do 1300 p.n.e. – okres późnoharappański (od ok. 1500 p.n.e. faza schyłkowa)

Najwcześniejsze świadectwa archeologiczne dotyczące rolnictwa i hodowli (tzw. „pasterski neolit”) pochodzą z 7. tys. p.n.e., a zmiana trybu życia pierwotnych koczowników była prawdopodobnie efektem wpływów bliskowschodnich. Przemawiają za tym podobieństwa w sposobie gospodarowania i budulec w postaci suszonej cegły odnajdywany na najważniejszych stanowiskach archeologicznych: Mehrgarh, Kili Gul Mohammad i Rana Ghundai w pakistańskim Beludżystanie.

Prehistoria Pierwsze ślady człowieka (Homo erectus) stanowią datowane na 400 tys. lat p.n.e. narzędzia kamienne z okresu dolnego paleolitu. Z kolei przedstawiciele Homo sapiens dotarli na półwysep w dwóch falach, przypuszczalnie najpierw morzem od strony południowej ok. 50 tys. lat p.n.e., a dopiero później ok. 30 tys. lat p.n.e. lądem przekraczając Indus od strony północno-zachodniej. Tworzyli oni początkowo niewielkie, wędrujące grupy łowiecko-zbierackieB.Avari, s. 26–42..

Faza wczesnoharappańska Około 6. tysiąclecia p.n.e. we wczesnych osadach rolniczych pojawiły się pierwsze wyroby ceramiczne, a w 3. tys. p.n.e. narzędzia miedziane, co stanowi cezurę fazy przejściowej pomiędzy epokami kamienia i brązu, zwaną chalkolitem. Do tego okresu zalicza się kultury Kulli, Zhob i Kweta z obszaru środkowego dorzecza Indusu, a z dolnej jego części kulturę Amri. Ta ostatnia uznawana jest za bezpośrednią prekursorkę cywilizacji harappańskiej (lub harapskiej), ponieważ to tutaj według badaczy dokonała się pierwsza faza urbanizacji.

Ośrodki protomiejskie wczesnego okresu (3500–2600 p.n.e.) odróżniają od poprzedzających je osad rolniczych większe rozmiary budynków i ujednolicenie ich konstrukcji. Na stanowisku archeologicznym Kot Didżi pojawiła się również pierwsza obronna cytadela, a jakość odnalezionych artefaktów stoi na znacznie wyższym poziomie, zaobserwować można także pierwsze przedmioty zbytku.

Dojrzała kultura Harappy (2600 do 1900 p.n.e.) thumb|Zasięg oddziaływania i najważniejsze ośrodki miejskie cywilizacji doliny Indusu Właściwa cywilizacja doliny Indusu była kulturą typowo miejską, a ośrodki wiejskie pomimo tego, że bardzo liczne miały znaczenie drugorzędne. Na podstawie przeprowadzonych badań wyodrębniono cztery typy zespołów urbanistycznych (i osad) różniących się wielkością, która jak się wydaje odzwierciedlała również ich pierwotną hierarchię: największe miasta (od 80 do 100 ha powierzchni) Harappa i Mohendżo-Daro – czasami uważane za miasta stołeczne a także Dholawira, Rakhigari, Ganweriwala 32 miasta średniej wielkości (20 ha) wśród nich najlepiej przebadane: Kalibangan i portowy Lothal ośrodki mniejsze (do 3 ha) osady wiejskie (do 1 ha)

Mohendżo-Daro i Harappa Pomimo znacznej wzajemnej odległości (350 mil, ok. 560 km) obydwa miasta wykazują ogromne podobieństwo. Stanowią one również punkt odniesienia do oceny stopnia urbanizacji pozostałych stanowisk. W obydwu ośrodkach archeolodzy wyodrębnili znajdującą się w części zachodniej cytadelę (w żargonie brytyjskich archeologów akropol), zbudowaną na sztucznym, ceglanym wzniesieniu oraz miasto właściwe (zwane dolnymi), przy czym zarówno cytadela, jak i miasto posiadały osobne obwarowania. W każdej z cytadel odnaleziono pozostałości „wielkiej sali” będącej zapewne miejscem spotkań i praktyk religijnych, przy czym na miejsce kultu wygląda również unikatowy zbiornik, czyli „wielka łaźnia”, odnaleziony w Mohendżo-Daro (ale już nie w Harappie). Wspólna dla obu warowni pozostaje również ogromna platforma, stanowiąca najprawdopodobniej miejsce młócenia zboża, będące jednocześnie fundamentem spichlerza.

thumb|left|Ceglana struktura, zidentyfikowana przez badaczy jako łazienka. Lothal thumb|left|System kanalizacyjny wykorzystujący różnicę poziomów. Lothal