Jorge Ubico y Castañeda (wym. [ubịko kastańẹda] ur. 10 listopada 1878 w Gwatemali, zm. 14 czerwca 1946 w Nowym Orleanie) – gwatemalski generał i polityk, dyktator w latach 1931–1944.
Życiorys mały|left|Jorge Ubico w 1896 thumb|190px|Jorge Ubico i prezydent Jose Maria Orellana – zdjęcie z 1922 mały|Wizerunek Ubico z 1926 W 1920 został obalony długoletni dyktator Manuel Estrada Cabrera. Jego następcą został Carlos Herrera y Luna, w którego administracji Ubico pełnił funkcję szefa sztabu generalnego. W 1921 dokonał zamachu stanu razem z wysokimi rangą oficerami, odsuwając od władzy Herrerę i zapewniając dojście do prezydentury generałowi Jose Marii Orellanie, ten z kolei w swoim rządzie powierzył Ubico urząd ministra wojny (1922-1926) i wiceprezydenta (1922-1923). Po śmierci Orellany w 1926 Ubico wystartował w wyborach prezydenckich, które przegrał na rzecz generała Lazaro Chacona. W 1931 Chacon umarł, a o stanowisko prezydenta ubiegał się dawny generał Jose Reyes – były minister wojny. Z powodu braku umiejętności czytania i pisania Reyes został jednak usunięty z wyścigu o władzę, a urząd prezydenta Gwatemali mógł objąć Jorge Ubico. Uczynił to dzięki poparciuSprawy międzynarodowe, t. 13., wyd. 7-12, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 1960, s. 47. Sheldona Whitehouse’a – ówczesnego ambasadora Stanów Zjednoczonych w Gwatemali. Poza poparciem Stanów Zjednoczonych cieszył się również wielkim zaufaniem oligarchiiArtur Gruszczak, Ameryka Środkowa z serii Historia państw świata w XX wieku, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2007, , s. 150..
Prezydentura Nadużycia finansowe Od początku prezydentury systematycznie podnosił swe prezydenckie uposażenie, wprowadzając przy tym wiele premii, dodatków oraz specjalnych funduszy na wydatki związanych z wykonywaniem funkcji szefa państwa. Na początku lat 40. XX w. zarobki prezydenckie sięgały 215 tysięcy dolarów, podczas gdy roczny dochód w kraju wynosił ok. 180 dolarów, a na wsi zaledwie 20-30 dolarów, dodatkowo pensja nauczyciela w Gwatemali była niższa niż 100 dolarów. Większość pieniędzy została przez Ubico ulokowana w bankach zagranicznych, za resztę zaś nabywał wiele nieruchomości i posiadłości ziemskich po cenach, które sam ustalał. Ówcześni publicyści ocenili postępowanie Ubico następującymi słowami: To prawda, że pod rządami Ubico było znacznie mniej kradzieży. Jedyną osobą, która kradła był sam UbicoArtur Gruszczak, Ameryka Środkowa z serii Historia państw świata w XX wieku, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2007, , s. 147..
Poglądy Jorge Ubico był zwolennikiem faszystowskich i despotycznych metod sprawowania władzy, czego wyrazem było wprowadzenie przezeń zakazu jakiejkolwiek działalności politycznej w kraju. Osobiście identyfikował się z Napoleonem Bonapartem i pozostawał pod wpływem hiszpańskiego przywódcy – Francisco Franco. W listopadzie 1936 Gwatemala stała się pierwszym państwem na świecie, które uznało falangistowski rząd Francisco Franco (drugim państwem, które to uczyniło, był Salwador, gdzie trwała dyktatura generała Maximiliano Hernandeza Martineza). Ubico zezwolił na legalną działalność Falangi w GwatemaliArtur Gruszczak, Ameryka Środkowa z serii Historia państw świata w XX wieku, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2007, , s. 146.. Jego rządy charakteryzowały się również reakcjonizmem: był niechętny wszelkim poglądom nawołującym do zmiany lub nawet usprawnienia ustroju społeczno-gospodarczego, uznając je za dzieło „komunistycznych podżegaczy”Artur Gruszczak, Ameryka Środkowa z serii Historia państw świata w XX wieku, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2007, , s. 149.. Według Artura Grzeszczaka Komunizm stanowił dla niego synonim opozycji i nieposłuszeństwa wobec jego rządów. Był także niechętny demokracji, uważał, że jest luksusem, na które biednych państw, jak Gwatemala, nie stać. W kwestiach społeczno-politycznych przedstawiał zachowawcze i skrajnie antykomunistyczne poglądy.
Represje Jego politykę cechowały m.in. uchwalanie rasistowskich, antyindiańskich praw: wydał irracjonalne rozporządzenie o porywaniu Indian z lasów departamentu Peten i umieszczaniu ich w ogrodzie zoologicznym w stolicy Gwatemali, zaś 1935 wprowadził przymus pracy dla ludności indiańskiej. Zmuszał ludność indiańską do tzw. służby ochotniczej, która polegała m.in. na bezpłatnym roznoszeniu urzędowej korespondencji oraz pełnieniu funkcji gońców. Narzucił jej też obowiązek powszechnej służby wojskowej. W 1935 decyzją władz zostały zlikwidowane resztki autonomii wspólnot indiańskich.
Drugą dyskryminowaną przez Ubico grupą społeczną była klasa robotnicza – zakazał używania słowa obrero (hiszp. robotnik), nakazując używanie zamiast niego słowa empleadoZeszyty Prasoznawcze, t. 12, 1971. (hiszp. zatrudniony) i wydał rozkaz rozstrzelania robotniczego przywódcy Pablo Wainwrighta. Ubico zmilitaryzował życie publiczne kraju, zaprowadzając rządy wojskowej politeiPoliteja. Pismo Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, wydanie 2., Wydawnictwo Plus, 2004, s. 77. (oligarchii), umożliwiając sobie stosowanie prześladowań przeciwników politycznych na szeroką skalę. Fałszował listy ludności, uznając za opozycję miejscowości, które nie przyjęły go entuzjastycznie, i odejmując ich mieszkańców od spisu demograficznego. W programie edukacji w szkolnictwie gwatemalskim obowiązywała m.in. nauka życiorysów Manuela Estrady Cabrery i Jorge Ubico. Przejęcie władzy przez Jorge Ubico okazało się jednak zaczątkiem okresu względnego spokoju w sytuacji politycznej krajuRafał Cezary Piechociński, Ameryka Środkowa – historia: Gwatemala, republika.pl.
Jorge Ubico nie darzył armii dużym poważaniem, wypowiadając się często z pogardą o oficerach, oskarżając ich o głupotę, chciwość i lenistwo. Zorganizował Gwardię Honorową, która pełniła funkcję jego straży przybocznej. Służyli w niej najlepiej wyszkoleni i uzbrojeni żołnierze. To głównie do tej formacji trafiła pomoc wojskowa przekazana przez Stany Zjednoczone po wybuchu II wojny światowej. W późniejszym okresie swych rządów rozwinął aparat tajnej policji, angażujący wszystkie warstwy i grupy społeczne. W 1931 w Salwadorze miał miejsce wybuch chłopskiego powstania przeciwko dyktaturze Maximiliano Hernandeza Martineza. Ubico wykorzystał to wydarzenie jako pretekst do rozprawy z Komunistyczną Partią Gwatemali (Partido Comunista de Guatemala, PCG) oraz lewicowymi związkami zawodowymi. W styczniu 1932 oznajmił o wybuchu „bolszewickiej rewolty”Artur Gruszczak, Ameryka Środkowa z serii Historia państw świata w XX wieku, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2007, , s. 151. i wydał nakaz aresztowania przywódców lewicy, z których wielu zostało poddanych torturom i zgładzonych. Gwatemalski kodeks karny przewidywał karę śmierci za organizowanie związków zawodowych.
Polityka wewnętrzna i zagraniczna W polityce wewnętrznej zmodernizował opiekę zdrowotną i społeczną, mimo że przeciwstawiał się wcielaniu w życie ubezpieczeń społecznych, poprawy warunków robotników i reformy agrarnejLech Niekrasz, Sombrero pełne buntu, wyd. Czytelnik, 1971, s. 43. oraz promował budowy dróg, lecz w trakcie jego rządów zbudowano tylko 27 kilometrów drogi na cały kraj. Zaniedbane było również życie kulturowe kraju (m.in. w takich dziedzinach, jak teatr), chociaż na polecił wybudować na głównym placu w stolicy Gwatemali Pałac Prezydencki. W polityce zagranicznej uregulował kwestię graniczną z Hondurasem i Salwadorem, zawierając z nimi w 1934 antykomunistyczny układStanisław Arnold, Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski, Dzieje świata. Chronologiczny przegląd najważniejszych wydarzeń, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990, s. 456., lecz bezskutecznie dążył do opanowania terytorium Belize (wówczas Hondurasu Brytyjskiego) w dyplomatycznym sporze z Wielką Brytanią (prawie 100 lat wcześniej gwatemalski dyktator Rafael Carrera y Turcios oddał temu państwu tę prowincję). Realizował radykalną antykomunistyczną politykę: nie utrzymywał stosunków dyplomatycznych z Meksykiem, oskarżając to państwo o sympatyzowanie z tą ideologiąDialog, t. 14., wydania 7-12, wyd. RSW „Prasa”, 1969..
Gospodarka W gospodarce Ubico sprzyjał instalowaniu się w Gwatemali obcego kapitału, szczególnie amerykańskiego. Wpływy zagranicznych inwestorów stały się dzięki niemu tak wielkie, że jedno z najstarszych i najpotężniejszych z nich – United Fruit Company – zyskało nawet wpływ na politykę kraju. W 1936 podpisał z nim umowę (sformułowaną przez ówczesnego prawnika tej firmy – Johna Fostera Dullesa), według której obiecało zapewnić mu przedłużenie kadencji w zamian za unieważnienie wszystkich długów, jakie zaciągnęło United Fruit Company podczas swojej wieloletniej działalności. Te zabiegi połączone z systematycznymi naciskami na parlament Gwatemali pozwoliły Ubico sprawować urząd dłużej niż przewidywała to konstytucja. Ponadto Ubico za darmoStudia nauk politycznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. przyznał UFC na okres 99 lat rozległe obszary nad Pacyfikiem, w zamian żądając nieprzekraczania kwoty 50 centów w pensjach dla robotników pracujących na plantacjach. Obawiał się bowiem, że zachęceni wyższymi stawkami zatrudnieni będą domagać się podwyższenia płac.Nowe Drogi, wyd. 1-4, 1986, s. 162. Jednak mimo współpracy z cudzoziemskim kapitałem Ubico nie zdołał zapobiec kryzysowi ekonomicznemu. W trakcie II wojny światowej wbrew faszystowskim poglądom wypowiedział wojnę niemieckiej III Rzeszy, włączając Gwatemalę do sojuszu aliantów i odsuwając od wpływów gospodarczych niemieckich potentatów: wydał dekret o skonfiskowaniu majątków niemieckich plantatorów kawy i wygnaniu ich.
Upadek Znacząca niepopularność rządów Ubico w kraju doprowadziła do rozwoju opozycji przeciwrządowej, złożonej głównie z komunistów i socjalistów. W 1944 liczne demonstracje Gwatemalczyków przerodziły się w strajk generalny, w którym uczestniczyli m.in. studenci, nauczyciele, intelektualiści i drobna burżuazja. 1 lipca 1944 Ubico za namową oficerów ze swego otoczenia ustąpił z urzędu i przekazał władzę tymczasowemu wojskowemu triumwiratowi, który przekazał wkrótce władzę nowemu prezydentowi. Był nim najbliższy współpracownik – generał Juan Federico Ponce Vaides. Od tej pory Ubico dalej sprawował władzę – tym razem sposobami zakulisowymi – licząc, że zmiany okażą się chwilowePoliteja. Pismo Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, wydanie 2., Wydawnictwo Plus, 2004, s. 78., lecz już w 20 października 1944 w Gwatemali wybuchła lewicowa rewolta młodych oficerów pod wodzą pułkownika Jacobo Arbenza Guzmana. Rząd Ponce Vaidesa upadł, a Ubico został zmuszony do ucieczki. Rząd USA nie udzielił mu wsparcia, gdyż był zajęty prowadzeniem kampanii militarnej przeciwko III RzeszyRobert Stefanicki, Bananowy zamach stanu, 17 maja 2013 – strona internetowa Gazety Wyborczej.. Ubico wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie niedługo po tym dokonał żywota.
Życie prywatne