Zapalenie płuc – stan zapalny płuc atakujący pęcherzyki płucne. Przyczyną choroby są zwykle infekcje wirusowe lub bakteryjne albo, w rzadszych przypadkach, zakażenie innymi drobnoustrojami, reakcje na leki, a także inne czynniki, na przykład choroby autoimmunologiczne.

Wśród typowych objawów choroby znajdują się kaszel, ból w klatce piersiowej, gorączka oraz trudności z oddychaniem. Narzędzia diagnostyczne obejmują, między innymi, zdjęcia rentgenowskie i posiew plwociny. Istnieją szczepionki zapobiegające niektórym rodzajom zapalenia płuc. Leczenie zależy od przyczyny samej choroby: przy podejrzeniu zakażenia bakteryjnego używa się antybiotyków, a w cięższych przypadkach zapalenia pacjenta zwykle przyjmuje się do szpitala.

Na zapalenie płuc choruje rocznie około 450 milionów ludzi – siedem procent ogólnej liczby ludności świata – a liczba zgonów sięga około 4 milionów. Choć w XIX w. William Osler nazwał zapalenie „kapitanem oddziałów śmierci”, w XX w. chorych można było leczyć skuteczniej dzięki wprowadzeniu terapii antybiotykowej i szczepionek. Wciąż jednak zapalenie płuc stanowi jedną z głównych przyczyn zgonów w krajach rozwijających się, a także wśród starszych i przewlekle chorych osób oraz małych dzieci.

Objawy Częstość występowania objawów Objaw Częstość Kaszel 79–91% Zmęczenie 90% Gorączka 71–75% Duszność 67–75% Odksztuszanie plwociny 60–65% Ból w klatce piersiowej 39–49% thumb|left|300px|Główne objawy zakaźnego zapalenia płuc U osób chorych na zakaźne zapalenie płuc występuje zwykle kaszel produktywny, gorączka wraz z dreszczami, duszność, ostry lub kłujący ból w klatce piersiowej przy głębszym oddychaniu oraz zwiększona częstość oddechu. U osób starszych najbardziej widocznym objawem jest dezorientacja. Natomiast u dzieci do lat pięciu typowe objawy obejmują gorączkę, kaszel i szybkie oraz utrudnione oddychanie.

Gorączka nie jest objawem charakterystycznym tylko dla zapalenia płuc; występuje w wielu innych często spotykanych schorzeniach, a u pacjentów ciężko chorych lub niedożywionych może nie wystąpić wcale. U dzieci młodszych niż dwa miesiące często nie pojawia się kaszel. Poważniejsze i cięższe objawy choroby to, między innymi, sinica, zmniejszone pragnienie, drgawki, długotrwałe wymioty, skrajne temperatury ciała lub zaburzenia świadomości.

Zapalenie płuc wywołane przez bakterie i wirusy przejawia się zwykle w podobny sposób. Niektóre przypadki cechują się klasycznym, choć niespecyficznym przebiegiem. Zapaleniu wywołanemu przez pałeczki Legionella może towarzyszyć ból żołądka, biegunka lub dezorientacja; objawem zapalenia wywołanego przez Streptococcus pneumoniae jest rdzawa plwocina, która w przypadku bakterii Klebsiella przybiera krwawy kolor (często opisuje się ją jako „galaretkę porzeczkową”). Plwocina z zawartością krwi (krwioplucie) może również występować w przypadku gruźlicy, zapalenia wywołanego przez bakterie Gram-ujemne, ropni płucnych oraz, częściej, w przypadku ostrego zapalenia oskrzeli. Mycoplasma, będąca w niektórych przypadkach przyczyną zapalenia, może spowodować obrzęk węzłów chłonnych szyi, ból stawów lub zapalenie ucha środkowego. Wirusowe zapalenie płuc częściej niż bakteryjne objawia się świstami przy oddychaniu.

Przyczyny thumb|Bakteria Streptococcus pneumoniae, częsta przyczyna zapalenia płuc, widoczna pod mikroskopem elektronowym Przyczyny zapalenia płuc to najczęściej infekcje bakteryjne lub wirusowe, w dalszej kolejności grzybicze oraz pasożytnicze. Określono już ponad 100 możliwych czynników zakaźnych, ale za większość przypadków odpowiada tylko kilka z nich. U dzieci (do 45% przypadków) i dorosłych (do 15%) może wystąpić zapalenie spowodowane zarówno przez wirusy, jak i bakterie. Choć przeprowadzane testy i badania są bardzo czułe, w połowie przypadków nie można wyizolować patogenu.

Termin pneumonia odnosi się do wszelkich stanów medycznych, których rezultatem jest stan zapalny płuc (wywołany np. przez choroby autoimmunologiczne, oparzenia chemiczne i reakcje na leki). Ten rodzaj stanu zapalnego dokładniej nazywa się pneumonitis. W przeszłości dzielono czynniki zakaźne na „typowe” oraz „atypowe” ze względu na częstotliwość występowania, obecnie ze względu na brak potwierdzenia założeń nie kładzie się na ten podział nacisku.

Czynniki ryzyka przyczyniające się do wystąpienia zapalenia płuc to, między innymi, palenie tytoniu, niedobór odporności, alkoholizm, przewlekła obturacyjna choroba płuc, przewlekła choroba nerek oraz niewydolność wątroby. Badania wskazują również na podwyższone ryzyko wystąpienia zapalenia płuc przy stosowaniu leków zobojętniających kwasy, np. inhibitorów pompy protonowej lub blokerów receptora H2. Także podeszły wiek zwiększa ryzyko zachorowania.

Bakterie Najczęstszą przyczyną pozaszpitalnego zapalenia płuc (PZP) są bakterie: w prawie 50% przypadków stwierdza się obecność szczepu Streptococcus pneumoniae. Wśród innych często wyodrębnianych gatunków znajdują się: Haemophilus influenzae w 20% przypadków, Chlamydophila pneumoniae w 13% oraz Mycoplasma pneumoniae w 3%; następnie zaś Staphylococcus aureus; Moraxella catarrhalis; Legionella pneumophila i pałeczki Gram-ujemne. Zakażenia niektórymi z tych szczepów wykazują coraz wyższą oporność na leki – przykładem mogą być oporne na antybiotyki Streptococcus pneumoniae i gronkowce złociste oporne na metycylinę (MRSA).

Bakterie rozmnażają się szybciej w przypadku występowania dodatkowych czynników ryzyka. Alkoholizm przyspiesza rozwój Streptococcus pneumoniae, bakterii beztlenowych oraz Mycobacterium tuberculosis. Palenie tytoniu wspomaga rozwój Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis i Legionella pneumophila. Kontakt z ptakami łączy się z ryzykiem zakażenia Chlamydia psittaci, a ze zwierzętami hodowlanymi – z zakażeniem Coxiella burnetti. Jeśli zawartość żołądka dostanie się do układu oddechowego, pojawia się ryzyko zakażenia bakteriami beztlenowymi. Mukowiscydoza powiązana jest z zagrożeniem Pseudomonas aeruginosa oraz Staphylococcus aureus. Zakażenie Streptococcus pneumoniae występuje częściej w zimie. Należy je podejrzewać u osób, które zaaspirowały do płuc znaczną ilość anaerobów.

Wirusy Wirusy są przyczyną około jednej trzeciej zachorowań u dorosłych i około 15% u dzieci. Zapalenie płuc często wywołują rynowirusy, koronawirusy, wirus grypy, RSV, adenowirusy oraz wirusy paragrypy. Wirus opryszczki pospolitej rzadko prowadzi do zapalenia płuc, z wyjątkiem noworodków, biorców przeszczepów, osób chorujących na nowotwór lub mających poważne oparzenia. Osoby po transplantacjach niekompetentne immunologicznie z innego powodu często zapadają na zapalenie wywołane przez cytomegalowirusa. Pacjenci z wirusowym zapaleniem płuc mogą być dodatkowo zakażeni również bakteriami Streptococcus pneumoniae, Staphylococcus aureus czy Haemophilus influenzae, zwłaszcza gdy występują inne choroby i powikłania. Dominacja konkretnych wirusów wiąże się z porą roku; przykładowo podczas sezonu grypowego wirus grypy może stanowić przyczynę ponad połowy przypadków wirusowego zapalenia płuc. Czasami pojawiają się także nagłe wybuchy ognisk zapalenia spowodowanego przez hantawirusy i koronawirusy.

Grzyby Grzybicze zapalenie płuc nie występuje często, ale zdarza się zwłaszcza u osób o osłabionej odporności wywołanej przez AIDS, leki immunosupresyjne i inne czynniki medyczne. Grzyby stanowiące jego przyczynę to zazwyczaj: Histoplasma capsulatum, grzyby z rodzaju Blastomyces, Cryptococcus neoformans, Pneumocystis jiroveci oraz Coccidioides immitis. Histoplazmoza występuje w USA najczęściej w dorzeczu Missisipi, a kokcydioidomikoza w stanach południowo-wschodnich. Liczba przypadków wzrosła pod koniec XX wieku ze względu na to, że coraz więcej osób podróżuje, a wskaźniki immunosupresji w populacji światowej rosną.

Pasożyty Gatunki pasożytów, które mogą zaatakować płuca, to m.in.: Toxoplasma gondii, Strongyloides stercoralis, Ascaris lumbricoides oraz Plasmodium malariaeMurray and Nadel (2010). Rozdział 37.. Pasożyty dostają się do organizmu zazwyczaj poprzez bezpośredni kontakt przez skórę, bywają też zjadane lub przenoszone przez owady. Większość, z wyjątkiem Paragonimus westermani, nie atakuje samych płuc, ale doprowadza do ich zapalenia w dalszej kolejności, po objęciu innych narządów. Niektóre pasożyty, zwłaszcza gatunki Ascaris i Strongyloides, wywołują silną reakcję eozynofilową organizmu, co może prowadzić do eozynofilowego zapalenia płuc. W innych infekcjach (np. malarii) zajęcie płuc spowodowane jest głównie zapaleniem uogólnionym wywołanym przez cytokiny. W krajach rozwiniętych tego typu zakażenia najczęściej nabywają podróżnicy lub imigranci. W skali globalnej natomiast tego typu infekcje zdarzają się najczęściej u osób o obniżonej odporności.

Zapalenie płuc idiopatyczne Idiopatyczne śródmiąższowe zapalenie płuc albo zapalenie niezakaźne to przykłady rozlanych chorób płuc. Należą do nich: rozlane uszkodzenie pęcherzyków płucnych, organizujące się zapalenie płuc, niespecyficzne śródmiąższowe zapalenie płuc, limfocytowe śródmiąższowe zapalenie płuc, złuszczające śródmiąższowe zapalenie płuc, śródmiąższowa choroba płuc z zapaleniem oskrzelików oddechowych oraz idiopatyczne włóknienie płuc.

Patofizjologia thumb|Schematyczny diagram ludzkich płuc – puste kółko po lewej stronie odzwierciedla normalny pęcherzyk płucny, a kółko po prawej pęcherzyk wypełniony płynem jak w zapaleniu płuc. Zapalenie płuc powoduje wypełnienie pęcherzyków płucnych płynem, co utrudnia transport tlenu. Zapalenie płuc zaczyna się często od infekcji górnych dróg oddechowych przenoszącej się na niższe odcinki układu oddechowego.

Wirusowe zapalenie płuc Wirusy mogą dostać się do płuc na szereg różnych sposobów. RSV przenoszony jest zazwyczaj poprzez dotknięcie zakażonego przedmiotu, a następnie oczu lub nosaMurray and Nadel (2010). Rozdział 31.. Do innych infekcji wirusowych dochodzi na skutek wdychania przez usta lub nos unoszących się w powietrzu zakażonych kropelek. Po znalezieniu się w górnych drogach oddechowych wirusy mogą przedostać się do płuc, gdzie atakują komórki wyściełające drogi oddechowe, pęcherzyki płucne lub miąższ płucny. Niektóre wirusy, tj. wirus odry czy wirus opryszczki pospolitej, mogą dostać się do płuc z krwią. Zaatakowanie płuc może prowadzić do obumierania komórek o różnym stopniu nasilenia. Odpowiedź układu immunologicznego na infekcję może spowodować poważniejsze uszkodzenie płuc. Zapalenie wywołują przede wszystkim białe krwinki, zwłaszcza agranulocyty. Oprócz płuc wiele wirusów atakuje jednocześnie inne narządy, zakłócając prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Wirusy mogą również sprawić, że organizm będzie bardziej podatny na infekcje bakteryjne; w ten sposób bakteryjne zapalenie płuc może wystąpić jako schorzenie współistniejące.

Bakteryjne zapalenie płuc Większość bakterii dostaje się do płuc w drodze aspiracji niewielkich organizmów znajdujących się w gardle lub w nosie. U połowy ludzi dokonuje się to w czasie snu. W gardle zawsze znajdują się bakterie, jednak te mogące wywoływać infekcje występują tam tylko w określonym czasie i w określonych warunkach. Niektóre typy bakterii, jak prątek gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis) i Legionella pneumophila, dostają się do płuc z zakażonymi kropelkami unoszącymi się w powietrzu. Bakterie mogą również być przenoszone drogą krwiopochodną. Po przedostaniu się do płuc mogą one atakować przestrzenie pomiędzy komórkami i pęcherzykami, gdzie makrofagi i neutrofile próbują zneutralizować bakterie. Neutrofile uwalniają również cytokiny, wywołując ogólną aktywację układu odpornościowego. Powoduje to gorączkę, dreszcze i często występujące w bakteryjnym zapaleniu płuc zmęczenie. Neutrofile, bakterie i płyn z sąsiednich naczyń krwionośnych wypełniają pęcherzyki płucne, powodując zagęszczenie widoczne na zdjęciu rentgenowskim klatki piersiowej.

Diagnoza