thumb|Grzegorz Fitelberg, Karol Szymanowski, Artur Rubinstein (1912) thumb|Autograf partytury Stabat Mater zamówionej u Karola Szymanowskiego przez Bronisława Krystalla, 1926 thumb|Muzeum Karola Szymanowskiego w willi „Atma” w Zakopanem Karol Maciej Szymanowski (ur. w Tymoszówce, zm. 29 marca 1937 w Lozannie) – polski kompozytor, pianista, pedagog i pisarz.
Wraz z Grzegorzem Fitelbergiem, Ludomirem Różyckim i Apolinarym Szelutą należał do grupy kompozytorów Młodej Polski. Uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich kompozytorówA. Chłopecki o Karolu Szymanowskim Syn Boży polskiej muzyki.Rok 2007 Rokiem Karola Szymanowskiego.Uchwała Sejmu RP w sprawie ogłoszenia roku 2007 Rokiem Karola Szymanowskiego.. W 1930 został uhonorowany godnością doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Życiorys Pochodzenie Pochodził z bardzo starej polskiej rodziny Korwin-Szymanowskich z Mazowsza, która początkowo pieczętowała się Jezierzą, a potem Ślepowronem. Zagrożony utratą majątków po upadku insurekcji kościuszkowskiej, prapradziad Karola – Dominik, zmuszony był opuścić Warszawę i zamieszkać w odziedziczonych dobrach swej żony Franciszki z Rościszewskich na Ukrainie naddnieprzańskiej. Od tego czasu stał się protoplastą gałęzi ukraińskiej SzymanowskichJacek Kordel. Polski Słownik Biograficzny, „Szymanowski Dominik, h. Jezierza (ok. 1750 – po 1818)”. T. L/1. zeszyt 204. 2014. . s. 52–53.. Wieś Tymoszówkę odziedziczył Karol po swym dziadku Feliksie Szymanowskim. Rodzina matki (z domu Taube) pochodziła z Kurlandii.
Dzieciństwo i młodość Rodzina miała szerokie zainteresowania muzyczne: ojciec Stanisław grał na fortepianie i wiolonczeli, brat Feliks był pianistą, siostra Stanisława Korwin-Szymanowska (zm. 1938) była śpiewaczką (sopran), a najmłodsza siostra Zofia Szymanowska (1893–1946, żona Mieczysława Grzybowskiego i płk. Gabriela Kociuby) pisała teksty do utworów Karola i tłumaczyła jego dzieła.
W wieku siedmiu lat Karol rozpoczął domową edukację, z akcentem położonym na naukę muzyki. Drobne kalectwo (niepełnosprawna noga) ograniczało jego aktywność fizyczną. Najpierw uczył się pod kierownictwem ojca, a potem, od 1892, w szkole muzycznej swego wuja Gustawa Neuhausa, lokalnego nauczyciela muzyki, który odkrył u młodego Szymanowskiego zdolności kompozytorskie. W szkole Neuhausa w Jelizawetgradzie zapoznał się z dorobkiem artystycznym romantyzmu, w szczególności niemieckiego. W latach 1901–1903 studiował w Warszawie u Marka Zawirskiego (harmonia) i prof. Zygmunta Noskowskiego (kontrapunkt i kompozycja). W tym czasie poznał Pawła Kochańskiego, Artura Rubinsteina, Grzegorza Fitelberga, Stanisława Ignacego Witkiewicza „Witkacego” i Stefana Żeromskiego.
Lata dorosłe W latach 1903–1905 przebywał w Berlinie, gdzie poznał się z Richardem Straussem, który stał się jego mistrzem w następnych latach. Zainspirowany muzyką niemieckiego kompozytora skomponował swe pierwsze symfonie.
W 1905 odbył wspólnie z Witkacym pierwszą podróż do Włoch, po której Witkiewicz zerwał znajomość z Szymanowskim. W tym samym roku wraz z Grzegorzem Fitelbergiem, Ludomirem Różyckim i Apolinarym Szeluto założył Spółkę Nakładową Młodych Kompozytorów Polskich. W 1906 odbyły się koncerty kompozytorskie członków Spółki w Warszawie i Berlinie. W następnych latach podróżował po Europie, w tym kilkakrotnie do Berlina i Lipska.
W 1908 zaprzyjaźnił się bliżej ze Stefanem Spiessem, przemysłowcem i mecenasem sztuki, który pomagał mu w utrzymaniu i finansował jego działalność. Na koszt Spiessa i jego matki zorganizowano w Berlinie i w Wiedniu dwa koncerty, poświęcone w całości muzyce kompozytora, którym Szymanowski zawdzięczał podpisanie wieloletniego kontraktu wydawniczego z wiedeńską „Universal Edition”. Spiess finansował także ich wspólne podróże do Włoch. W marcu 1914 odbyli najdłuższą i ostatnią wspólną podróż przez Sycylię i Afrykę Północną, gdzie przez trzy tygodnie zwiedzali Algier, Biskrę i Tunis.
Okres I wojny światowej artysta spędził w rodzinnej Tymoszówce, intensywnie pracując. Skomponował wtedy między innymi III symfonię, I Koncert skrzypcowy i I Kwartet smyczkowy. Podczas rewolucji bolszewickiej rodzina Szymanowskich straciła swój majątek ziemski.
W 1914 roku Karol Szymanowski pogodził się z Witkacym, jednak przez samobójstwo narzeczonej Witkacego Jadwigi Janczewskiej, w które zamieszany był Szymanowski, znowu zerwali znajomość. W następnych latach pojednali się, Witkacy zadedykował mu w 1920 roku swój dramat Nowe Wyzwolenie i malował jego portrety. W sztuce Witkacego Szewcy Karol Szymanowski został uśmiercony, jednak żył jeszcze w czasie pisania tego dramatuS.I. Witkiewicz Szewcy Akt I s. 17.. mały|Szymanowski na obrazie Witkacego
W 1920 mąż siostry Karola Szymanowskiego – Stefan Bartoszewicz, urzędnik ministerstwa handlu w Warszawie, kupił opuszczoną przez Niemców (masowo emigrujących, po decyzji traktatu wersalskiego o przyznaniu Polsce Pomorza i Wielkopolski) willę w Bydgoszczy dla rodziny Szymanowskich. W latach 1921–1924 w willi tej (przy ul. Kozietulskiego 5 na bydgoskim osiedlu Bielawy) mieszkał wraz z matką Anną Szymanowską, siostrą Stanisławą i bratem FeliksemPruss Zdzisław, Weber Alicja, Kuczma Rajmund: Bydgoski leksykon muzyczny. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Bydgoszcz 2004, s. 575–576.. W tym czasie skomponował m.in. pieśni do cyklu wierszy Juliana Tuwima pod nazwą „Słopiewnie”, inicjujące nowy okres w jego twórczości oraz eseje o Igorze Strawińskim i Fryderyku Chopinie. W połowie lat 20 XX w. rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie Karol odniósł pierwsze wielkie sukcesy artystyczne i ostatecznie został pierwszym rektorem Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie.
Życie prywatne Karol Szymanowski był gejem. Orientacja seksualna Szymanowskiego ujawniła się dopiero, gdy był w okolicach trzydziestego roku życia. Jego partnerami byli m.in. poeta i tancerz Borys Kochno, lekarz Aleksander Szymielewicz oraz aktor Witold Conti.
Był spokrewniony z pisarzem Jarosławem Iwaszkiewiczem.
Słynął z lekkomyślnego stosunku do pieniędzy (które najczęściej pożyczał i nie oddawał), będąc jednocześnie roszczeniowym wobec otoczenia. Był osobą uzależnioną od alkoholu i papierosów. Wypalał ponad 60 papierosów dziennie. Cierpiał na zaburzenia depresyjne.
Ostatnie lata i śmierć W 1930 cierpiący na gruźlicę Szymanowski na stałe zamieszkał w wynajmowanej willi „Atma” w Zakopanem (obecnie Oddział Muzeum Narodowego w Krakowie), skąd kierował Wyższą Szkołą Muzyczną w Warszawie (1930–1931) oraz często wyjeżdżał na leczenie do szwajcarskich sanatoriów. Gruźlica zaatakowała gardło kompozytora, wskutek czego Szymanowski nie był w stanie niczego jeść. Zmarł 29 marca 1937 w czasie snu, w klinice Du Signal w Lozannie. Jego uroczystości pogrzebowe trwały od 30 marca do 7 kwietnia 1937 roku objęły trasę z zagranicy przez Polskę, a główne miejsca pożegnania to:
Lozanna i Bazylea - miejsce zgonu oraz początek kolejowej drogi powrotnej trumny do kraju. Warszawa - trumna nawiedziła stolicę, gdzie żegnano go m.in. w Konserwatorium oraz w kościele Świętego Krzyża. Chór i Orkiestra Polskiego Radia pod dyrekcją Mieczysława Mierzejewskiego wykonała dzieło Szymanowskiego inspirowane muzyką kurpiowską, Stabat Mater op. 53. Całe wykonanie dzieła było transmitowane przez radio na całą Polskę. Po uroczystościach warszawskich, trumna z ciałem kompozytora została przewieziona do Krakowa. Kraków - miejsce głównego uroczystego nabożeństwa żałobnego, które odbyło się 7 kwietnia 1937 roku w kościele Mariackim. Kompozytor został pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce. Docelowe miejsce spoczynku kompozytora jest w podziemiach bazyliki oo. Paulinów. Podczas ceremonii złożenia trumny w krypcie kapela góralska Obrochtów zagrała podhalańską nutę żałobną Ej, kiedy Janicka wiedli do Lewoce…W. mil.: Karol Szymanowski (Kronika żałobna), w: „Wierchy” R. 15, Kraków 1937, s. 255. Serce Szymanowskiego spłonęło 6 sierpnia 1944 roku podczas powstania warszawskiego razem z kaplicą Sióstr Sercanek w Kościele św. KrzyżaJerzy Waldorff, Serce w płomieniach – słowo o Szymanowskim, Warszawa 1998..
Przełom XX/XXI wieków przyniosły renesans twórczości kompozytora. Siłą sprawczą owego ożywienia jest sir Simon Rattle, który ze swoją City of Birmingham Orchestra nagrał dla koncernu EMI 4 albumy monograficzne (w tym jeden podwójny) zawierające: 3. symfonię, Stabat Mater, Litanię do Maryi Panny, Pieśni księżniczki z baśni (z Iwoną Sobotką) oraz oba koncerty skrzypcowe. Nagrania te otrzymały dwie prestiżowe Grammophon AwardsCulture.pl: „Poprzeczka Simona Rattle’a”.. W dyskografii dyrygenta znajdują się również Harnasie, Król Roger, Pieśni miłosne Hafiza (z Magdaleną Koženą), a także 4. symfonia koncertująca.
Twórczość muzyczna
Periodyzacja Przemiana stylu kompozytorskiego Karola Szymanowskiego następowała stopniowo. Wyróżnia się jednak zwykle trzy etapy jego twórczości. Do roku 1913 jest to faza dojrzewania twórczego, poszukiwania indywidualnych środków wyrazowych. Na lata 1914–1919 przypada okres inspiracji kulturami orientalnymi i antycznymi. Ostatni etap wyznacza się orientacyjnie na lata 1920 do 1937 roku. W tym czasie Szymanowski zwraca się w stronę polskiej ludowości, folkloru, szczególnie podhalańskiego i kurpiowskiego. Stworzył cykl Dwanaście pieśni kurpiowskich op. 58 (1930–1932) oraz Sześć pieśni kurpiowskich na chór a cappella (1928–1929). Kompozytor zachował w nich dawną gwarę, czysty koloryt ludowy oraz oryginalne melodiehttps://culture.pl/pl/dzielo/karol-szymanowski-dwanascie-piesni-kurpiowskich-op-58https://zpe.gov.pl/a/mloda-polska-tworczosc-karola-szymanowskiego/DO63Sp8BM. Podział ten ma charakter umowny, jest dużym uproszczeniem. Operę Król Roger, którą bez wątpienia należałoby przypisać do etapu drugiego, kończył Szymanowski jeszcze w 1924 roku. Natomiast cykl pieśni Słopiewnie, który nawiązuje do polskiej muzyki tradycyjnej, powstała już w 1920 roku.
Wczesna twórczość Szymanowski wychowywał się w ziemiańskiej, stosunkowo bogatej, inteligenckiej rodzinie o bogatych tradycjach kulturalnych. Od najmłodszych lat miał kontakt z kanonem arcydzieł kultury zachodnioeuropejskiej, w tym z wydaniami dzieł Bacha, Mozarta czy Chopina. Miejscowość Tymoszówka, gdzie się wychował, leżała na wschodnich rubieżach przedrozbiorowej Polski. Był to tygiel narodowości (Polacy, Rusini, Żydzi, Ormianie, Kozacy, Tatarzy, Niemcy). Warto pamiętać o tych dwóch czynnikach, które w znacznym stopniu przyczyniły się do ukształtowania wrażliwości kompozytora. Bez wątpienia znaczny wpływ miały również pierwsze wrażenia operowe Szymanowskiego. Jako dziecko był na przedstawieniu Rusałki Aleksandra Dargomyżskiego. Pobudziła ona jego wyobraźnię do tego stopnia, że wraz z rodzeństwem sam układał i wykonywał przedstawienia teatralno-muzyczne z okazji spotkań rodzinnych. W wieku 12 lat przy okazji wyjazdu rodziny do Szwajcarii był świadkiem wystawienia w Wiedniu opery Lohengrin Wagnera.