thumb|Francis Galton, twórca eugeniki (1912)

Eugenika żydowska – nurt ideowy rozwijany w ramach ruchu syjonistycznego, powołany do odnowy biologicznej i rasowej Żydów żyjących w diasporze. Ruch syjonistyczny powołany został do ochrony rasy, czyli stawiał sobie podobne cele, do jakich zmierzała eugenika. Ogólnie, eugenika zakłada możliwość doskonalenia fizycznego i umysłowego człowieka jako gatunku w drodze ulepszania materiału genetycznego. Idee eugeniczne rozwijane były niemal we wszystkich cywilizowanych krajach świata, z tym że w różnych państwach były odmiennie rozumiane i realizowane na wiele sposobów. Żydzi, nie posiadając własnego państwa, znajdowali się w specyficznej i dość niewygodnej sytuacji, ponieważ – w całości jako naród – byli podzieleni, angażując się w projektowanie i urzeczywistnianie eugeniki zarówno w poszczególnych krajach, gdzie zamieszkiwali i których byli obywatelami oraz w ramach międzynarodowego ruchu syjonistycznego.

Samo pojęcie eugeniki znane było już w czasach starożytnej Grecji i znaczyło: dobrze urodzony, dobrego pochodzenia, rasowy. W XIX w. kwestię dziedziczenia cech charakteru i uzdolnień podjął w swoich badaniach (od około 1865) brytyjski arystokrata sir Francis Galton, stwarzając nową dziedzinę wiedzy, mającą zajmować się zagadnieniami związanymi z uszlachetnianiem rasy. Terminu „eugenika” Galton użył po raz pierwszy dopiero w 1883 r. w pracy Inquiries into Human Faculty and Its Development (Badania uzdolnień człowieka i ich rozwoju), chcąc nazywać tak naukę, która nie ograniczałaby się wyłącznie do „rozsądnego kojarzenia par”, ale także – zwłaszcza w przypadku człowieka – prowadziłaby „do ukierunkowania wszystkich czynników, które mogłyby przysłużyć się do stworzenia lepszych ras”F. Galton, Inquiries Inquiries into Human Faculty and its Development, F.R.S. (First issue of this Edition 1883), J.M. Dent & CO., London 1907, s. 17 przypis. i dać szanse na panowanie korzystniejszym odmianom krwi.

Eugenika – dziedzina o naukowych aspiracjach (o co Galton skutecznie zabiegał) – szybko zyskała sławę wśród elit wiktoriańskiego społeczeństwa brytyjskiego, a następnie przeniknęła do innych krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Eugenika narodu żydowskiego była wzorowana na eugenice amerykańskiej, która szczyciła się najbardziej zaawansowanymi badaniami nad dziedzicznością oraz wiodła prym w praktycznym stosowaniu eugeniki z legislacją włącznie.

thumb|„Szabasówka”, państwowa szkoła dla dzieci żydowskich (Polska, miejscowość nieznana)

Współudział Żydów w tworzeniu eugeniki niemieckiej Żydzi byli zaangażowani w tworzeniu niemieckiej eugeniki, czyli higieny rasowej (Rassenhygiene): badaniami nad dziedzicznością i opracowywaniem założeń eugeniki oraz finansami: dotacjami na badania i infrastrukturą naukową, a także praktycznymi aspektami, nie zważając na rasistowskie nastawienie eugeników niemieckich.

Począwszy od grudnia 1929, Fundacja Rockefellera rozpoczęła finansowanie pięcioletniego projektu Eugena Fischera (aktywnego eugenika z frakcji monachijskiej) w ramach Komitetu ds. Krzyżowania Ras: pierwsza rata wyniosła 125 000 dolarów. Z listu skierowanego do Fundacji wynikało, że będą to w istocie badania rasowe, dotyczące także Żydów, mimo że jako główny cel podano „badania antropologiczne” bez szczegółowych informacji. Na początku lat trzydziestych Fundacja zatwierdziła wypłacanie dodatkowo 89 000 dolarów przez dziesięć lat dla Instytutu PsychiatriiE. Black, Wojna przeciw słabym. Eugenika i amerykańska kampania na rzecz stworzenia rasy panów, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A., Warszawa 2004, s. 440–442..

Edwin Black wyjaśnia, że prawdziwym celem Fundacji było wspieranie badań naukowych, z polityką nazizmu nie chciała mieć nic wspólnego, oprócz ochrony niektórych uczonych od zwolnienia z pracy ze względów politycznych: pieniądze Rockefellerów miały być formą nacisku na kierunek badań i obsadzanie stanowisk w NiemczechE. Black, Wojna przeciw słabym. Eugenika i amerykańska kampania na rzecz stworzenia rasy panów, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A., Warszawa 2004, 450–451.. Dokumenty wewnętrzne Fundacji Rockefellera wskazują, że jej urzędnicy śledzili poczynania reżimu nazistowskiego, a zachowana korespondencja dowodzi, że wiedziano o antysemickiej polityce i praktyce, nadal jednak co roku przekazywano kolejne środkiG.E. Schafft, Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. 72..

Prasa opublikowała komunikat Amerykańskiego Komitetu ds. Walki z Rasistowskimi Prześladowaniami w Niemczech:

Fundacja przestała wspierać eugenikę, ale pośrednio przyczyniła się do wykształcenia kadry naukowej i zbudowania zaplecza naukowego, wykorzystanych na potrzeby wojnyI. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015, s. 255.. Carnegie Institution of Science finansował w większym stopniu badania nad dziedzicznością prowadzone w USA, ale ponieważ niemieckie badania w tym zakresie były ściśle związane z amerykańskimi, zatem i niemiecka higiena ras otrzymywała duże wsparcie z tej Fundacji. (Poza Carnegie Institution olbrzymie fundusze na rozwój eugeniki w Ameryce przekazała Fundacja Harrimana, którą zarządzała wdowa po E.H. Harrimanie).

Syjonizm: postulat przejścia od vita latens do pełni życia rasowego thumb|Delegaci na I Kongresie Syjonistycznym w Bazylei, w 1897 r. Stan, w jakim Żydzi się znajdowali, żyjąc – jak to Parnass określa – w obcym milieu (środowisko szeroko rozumiane), trudno było nazwać pełnią życia rasowego. Autor charakteryzuje je jako vita latens, czyli stan przejściowy, „życie przyczajone” (ukryte), oczekiwanie na pomyślne warunki, kiedy Żydzi będą mogli żyć pełnią swego rasowego życia. Podczas życia w golusie (diasporze) tęsknota do pełni życia przejawiała się w ruchach mesjańskich, które były „wysuwaniem macek”, aby się przekonać, czy „stosunki historyczne”, warunki do życia rasowego ułożyły się odpowiednio. Takim nowoczesnym mesjanizmem jest – zdaniem autora – ruch syjonistyczny. Zewi Parnass, zwolennik eugeniki, definiuje syjonizm „jako naturalny ruch rasy i społeczeństwa, z instynktu rasowego powstały, dążący do przemiany życia zaczajonego w pełny tryb życia wśród warunków, gwarantujących pomyślny rozwój rasy i społeczeństwa żydowskiego”Z. Parnass, Kwestia żydowska w świetle nauki, Nakładem Księgarni „Beth-Israel”, Lwów 1921, s. 65. Chodziło głównie o utworzenie państwa żydowskiegoZob. też A. Skrzypek, Historia społeczna Europy XIX i XX wieku, Wyd. Poznańskie, Poznań 2009, s. 71.. thumb|Program I Kongresu Syjonistycznego

Ruch syjonistyczny zawiązał się pod koniec XIX stulecia, czyli w czasie, gdy idee eugeniczne były już dobrze znane, a np. w USA wprowadzano już eugeniczne ustawodawstwo. Jednym z głównych twórców i ideologów syjonizmu był Max Nordau, który na I Kongresie Syjonistycznym (zorganizowanym przez Teodora Herzla) w Bazylei, w 1897 r., został przewodniczącym, a na II Kongresie, w rok później, wygłosił referat propagujący osadnictwo Żydów w Palestynie. Nordau nie ukrywał, że potrzebni będą zdrowi, silni fizycznie – co wyraził terminem Muskel-Judenthum – a nie słabi i upośledzeni intelektualnie. W ramach ruchu syjonistycznego walczył o przyznanie Żydom pełni praw w prawodawstwie, jak to stało się w Wielkiej Brytanii. Hannah Arendt (niemiecka filozof pochodzenia żydowskiego) pisze, że Żydzi jednak chcieli zachować swą odrębność i wcale nie zamierzali się asymilować. Przyznanie pełni praw, tzn. takich samych jak rdzennym Niemcom, niejako wymuszałoby ich asymilację. Gdyby ulegli asymilacji, staliby się Francuzami, Niemcami itd., nie mogliby zatem stanowić jednej ponadnarodowej siły. Po równouprawnieniu Żydów w niektórych krajach (i dyskusjach na ten temat w wielu innych), na przełomie XVIII i XIX stulecia, postanowili oni przeciwdziałać wtopieniu społeczności żydowskiej w środowiska, gdzie mieszkają. Główne zasługi dla tej sprawy przypisuje się rodzinie (dynastii) Rotszyldów, której pięciu synów w różnych krajach nadzorowało banki. Bogaci Żydzi, bankierzy, nie chcieli stać się równoprawnymi obywatelami, odmawiali nadania im uprawnień, przyjmowali jedynie przywilejeH. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1993, t. 1, s. 63-70.. Przywódcy żydowscy obawiali się, że w warunkach równości „Żydzi mogą przestać istnieć”H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t. 1, Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1993, s. 68.. thumb|Max Nordau w latach 1900–1919

Jednak Żydzi nie mówili w tej kwestii jednym głosem. Zewi Parnass w serii artykułów i wygłoszonych referatach nawołuje również do odrzucenia asymilacji, do zdecydowanego przeciwstawiania się jej, bowiem wtopienie się w obce środowiska zgubi – jego zdaniem – naród żydowski. Zasymilowani Żydzi nie będą mogli mieć wspólnych, swoich, żydowskich interesów, gdyż będą reprezentować interesy krajów, w których żyją, a które przecież są odmienne od interesów żydowskich oraz często antagonistyczne, zatem Żydzi musieliby stanąć na przykład po dwóch różnych stronach jakiegoś konfliktu. Wobec tego należy unikać „wciągnięcia Żydów w wir obcego życia, a więc oddania ich na łup asymilacji, która prowadzi do zaniku odłamu żydowskiego”Z. Parnass, Kwestia żydowska w świetle nauki, Nakładem Księgarni „Beth-Israel”, Lwów 1921, s. 91–92..

Ruch syjonistyczny, zdaniem Parnassa, powinien służyć narodowi żydowskiemu w ogóle i nie powinna w nim przejawiać się polityka poszczególnych krajów, ponieważ polityka ruchu jest siłą zdążającą w innym, odwrotnym kierunku. Organizacja syjonistyczna została uznana przez Wielką Brytanię oraz konferencję pokojową (po I wojnie światowej) za naród i traktowana jako zalążek przyszłego państwa żydowskiego w Palestynie i – jak pisze Z. Parnass – od początku swego powstania, czyli od końca XIX w., realizowała własną politykę „wewnętrzną” oraz „zewnętrzną”, tj. zagraniczną w stosunku do innych państwZ. Parnass, Kwestia żydowska w świetle nauki, Nakładem Księgarni „Beth-Israel”, Lwów 1921, s. 98.. Przekonuje też, że „[r]uch syjonistyczny musi objąć całokształt życia narodowego i rasowego”, tj. jego problemy rasowe, społeczne i religijno-narodowe. A zatem zadania ruchu są (powinny być) znacznie szersze, chociaż wszystkie zazębiają się i uzupełniają. Religijno-narodowe problemy autor łączy jeszcze mocniej ze sobą, gdyż – jak twierdzi – są one nierozerwalne: narodowość determinuje religię, a religia nosi cechy narodowe, obie są jak dwie strony medalu. W religii widzi wielką siłę, która spaja naród żydowski, która gwarantuje przetrwanie narodu, która jest nośnikiem wartości etycznych i która stanowi o sile narodu. Zależność jest jeszcze taka, że im mniej jednego pierwiastka, tym więcej drugiego, tzn. im silniejszy był naród, tym mniej było religii, a w momentach osłabienia narodowego to religia dawała siłę przetrwania i spajała naródZ. Parnass, Kwestia żydowska w świetle nauki, Nakładem Księgarni „Beth-Israel”, Lwów 1921, s. 83.. Zarówno cele religijno-narodowe, jak i cele społeczne (np. przewarstwienie) służyły celom rasowym, z kolei cele rasowo-eugeniczne miały wspomóc cele narodowe oraz pozwolić przejść do rozwoju i pełni życia rasowego. Wprowadzenie pełni życia rasowego i stworzenie własnego milieu – zdaniem autora – jest możliwe wyłącznie w Palestynie.

Patologie narodu żydowskiego i eugeniczne antidotum