Struktura organów ochrony prawnej w Polsce System organów ochrony prawnej obejmuje instytucje państwowe, których zadaniem jest czuwanie nad przestrzeganiem praworządności, ochrona praw i wolności jednostki oraz zapewnienie bezpieczeństwa i porządku publicznego. Organy te działają na podstawie Konstytucji RP oraz ustaw szczególnych, a ich kompetencje uzupełniają się, tworząc wielopoziomowy model ochrony prawnej obywatela.

Podział organów ochrony prawnej Organy ochrony prawnej można podzielić na kilka grup w zależności od ich funkcji i umiejscowienia w systemie władzy:

Sądowe organy ochrony prawnej – sprawują wymiar sprawiedliwości. Należą do nich sądy powszechne, administracyjne, wojskowe oraz Sąd Najwyższy. Ich rozstrzygnięcia mają charakter wiążący i ostateczny. Uzupełniają je trybunały: Trybunał Konstytucyjny (badający zgodność prawa z ustawą zasadniczą) oraz Trybunał Stanu (egzekwujący odpowiedzialność najwyższych urzędników). Pozasądowe organy kontroli i interwencji – ich rolą jest monitorowanie działań władzy publicznej oraz interweniowanie w sytuacjach naruszania praw obywatelskich: Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) – konstytucyjny, niezależny organ, do którego każdy może się zwrócić o pomoc w przypadku naruszenia jego praw przez organy państwowe. Rzecznik Praw Dziecka (RPD) – dba o poszanowanie praw najmłodszych, kierując się dobrem dziecka i prawem do wychowania w rodzinie. Najwyższa Izba Kontroli (NIK) – naczelny organ kontroli państwowej, badający legalność, gospodarność i rzetelność działania instytucji administracji rządowej oraz samorządowej. Organy ścigania i prokuratura – odpowiadają za wykrywanie przestępstw i pociąganie sprawców do odpowiedzialności: Prokuratura – jej zadaniem jest strzeżenie praworządności oraz czuwanie nad ściganiem przestępstw. Prokuratorzy pełnią funkcję oskarżycieli publicznych przed sądami. Policja – umundurowana i uzbrojona formacja służąca społeczeństwu, przeznaczona do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymywania porządku publicznego. Organy pomocy prawnej – zapewniają profesjonalne wsparcie prawne obywatelom i instytucjom: Adwokatura – powołana do udzielania pomocy prawnej, współdziałania w ochronie praw i wolności obywatelskich oraz kształtowania prawa. Adwokaci reprezentują klientów przed sądami, zwłaszcza w sprawach karnych. Radcowie prawni – świadczą pomoc prawną polegającą w szczególności na udzielaniu porad prawnych, sporządzaniu opinii i występowaniu przed sądami. Obecnie uprawnienia radców prawnych i adwokatów są niemal tożsame. Notariat – notariusze działają jako osoby zaufania publicznego, dokonując czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać formę dokumentu urzędowego (np. akty notarialne).

Funkcje systemu ochrony prawnej Działalność tych organów opiera się na trzech filarach:

Funkcja prewencyjna – zapobieganie naruszeniom prawa poprzez edukację i kontrolę. Funkcja represyjna – karanie sprawców naruszeń (domena policji, prokuratury i sądów). Funkcja restytucyjna – dążenie do przywrócenia stanu zgodnego z prawem i naprawienia szkód wyrządzonych obywatelowi.