Абаро́нчае до́йлідства Белару́сі — сістэма ваенна-інжынерных збудаванняў (замкаў, умацаваных гарадоў і абарончых храмаў), створаная ў XIII—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі для абароны дзяржаўных межаў, прыватных уладанняў і мясцовага насельніцтва ад знешняй агрэсіі і ўнутраных міжусобіц. Развіццё абарончага мастацтва было абумоўлена бесперапыннымі войнамі з Тэўтонскім ордэнам, Залатой Ардой і Крымскім ханствам, Маскоўскай дзяржавай, а пазней і Швецыяй. Эвалюцыя фартыфікацыі прайшла шлях ад прымітыўных драўляна-земляных гарадзішчаў і мураваных веж-данжонаў да магутных каменных замкаў-кастэляў і складаных бастыённых сістэм італьянскай і галандскай школ. У ваенным дойлідстве арганічна спалучаліся перадавыя еўрапейскія дасягненні з мясцовымі будаўнічымі традыцыямі, што надало яму непаўторны нацыянальны каларыт і высокую эфектыўнасць.

Тэрміналогія і паняцці Асноўным элементам абарончага дойлідства з'яўляўся замак. Гэты тэрмін абазначаў абарончы аб'ект, які ўяўляў сабой замкнёны комплекс фартыфікацыйных, жылых і іншых спецыялізаваных пабудоў, што выконваў рэзідэнцыяльныя і адміністрацыйна-публічныя функцыі. Слова «замак» прыйшло з польскай мовы, куды яно трапіла з чэшскай як літаральны пераклад лацінскага паняцця «castellum» (замок, засаўка). Да распаўсюджвання гэтага тэрміна абарончыя і адміністрацыйныя цэнтры называліся традыцыйнымі старажытнарускімі словамі «град» («горад»), «дзядзінец», «астрог» або «вежа».

У XIV—XVII стагоддзях старыя назвы паступова былі выцеснены новымі паняццямі «замак» і «места». Даследчыкі звязваюць з'яўленне тэрміна «места» з распаўсюджваннем Магдэбургскага права на беларускіх землях. «Местам» пачалі называць буйныя гандлёва-рамесныя цэнтры, якія часцей за ўсё мелі ўласныя гарадскія ўмацаванні. Былыя дзядзінцы, якія з'яўляліся галоўнымі вузламі абароны гэтых паселішчаў і былі мадэрнізаваны згодна з патрабаваннямі тагачаснай ваеннай навукі, атрымалі назву «замак». У найбуйнейшых гарадах, такіх як Полацк ці Віцебск, існавала сістэма з некалькіх умацаванняў, якія называліся «Горным» і «Дольным» замкамі. З канца XV і ў пачатку XVI стагоддзя тэрмін «замак» пачаў прымяняцца не толькі да дзяржаўных цытадэлей, але і да ўмацаванага жылля прыватных феадалаў.

Ужыванне тэрміна «крэпасць» (або «крапасное дойлідства») у адносінах да беларускіх фартыфікацый XIV—XVII стагоддзяў з'яўляецца гістарычна неправамерным і не адпавядае тагачаснай тэрміналогіі. Нават у дакументах Рускай дзяржавы слова «крэпасць» пачало сістэматычна выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагоддзі, прычым першапачаткова яно абазначала выключна прыродныя перашкоды: стромкія схілы, балоты, імхі або непраходныя воды. Для азначэння штучных беларускіх і літоўскіх умацаванняў маскоўскія пісцы і вайскоўцы выкарыстоўвалі словы «городки», «остроги», «деревянный город» або «каменный город».

Ранні этап і ўзнікненне веж-данжонаў Першыя абарончыя збудаванні на землях Беларусі з'явіліся ў перыяд першабытнаабшчыннага ладу і належалі балтамоўным плямёнам культур штрыхаванай керамікі і днепра-дзвінскай (VII стагоддзе да н. э. — III—V стагоддзі н. э.). Фармаванне ўмацаванняў шмат у чым залежала ад прыроднай канфігурацыі ўчастка. Для паўночнай Беларусі было характэрна астраўное размяшчэнне гарадзішчаў з кальцавымі валамі, а для цэнтральнай часткі з больш спакойным рэльефам — мысавы тып. Паступова сістэма ўмацаванняў ускладнялася: з напольнага боку і па краях пляцоўкі пачалі ўзводзіць шэрагі валаў і равоў, а схілы абкладалі дзёрнам, камянямі і глінай. З узнікненнем гарадоў на рубяжы IX—XI стагоддзяў пачаўся новы якасны этап. Гарады абносіліся дрэва-землянымі ўмацаваннямі: на валах стаялі драўляныя сцены ў выглядзе вастраколу або венчатых канструкцый (гародняў), звычайна з адной вежай-брамай. У некаторых гарадах (Мінск, Пінск, Давыд-Гарадок, Ваўкавыск) выкарыстоўваліся драўляныя субструкцыі і каменна-гліняныя падпорныя сценкі.

У XIII стагоддзі ў развіцці ваенна-інжынернага мастацтва адбыліся істотныя зрухі. Тактыку пасіўнай аблогі змяніў актыўны штурм з выкарыстаннем новай ваеннай тэхнікі — камнямётных машын (парокаў), а таксама ўдасканаленай стралковай зброі (самастрэлаў). У адказ на гэта пачалося ўзвядзенне магутных каменных і цагляных абарончых веж, так званых веж-данжонаў валынскага тыпу. Яны былі практычна непрыступнымі для асаднай тэхнікі таго часу і дазвалялі абаронцам весці кругавы, а часам і фланкіруючы агонь на значную адлегласць, абараняючы найбольш адказныя ўчасткі, звычайна замкавую браму.

Унікальным помнікам абароннага дойлідства другой паловы XIII стагоддзя, які цалкам захаваўся да нашых дзён, з'яўляецца Камянецкая вежа («Камянецкі стоўп»). Яна была ўзведзена паміж 1276 і 1288 гадамі вядомым дойлідам Алексам па загадзе валынскага князя Уладзіміра Васількавіча як пагранічны фарпост супраць літоўскага князя Трайдэна. Вежа мае вышыню 30,15 метра (што дакладна адпавядае летапісным 17 сажням) і вонкавы дыяметр 13,5 метра пры таўшчыні сцен 2,5 метра. Яна пабудавана на магутным каменным падмурку з брусчатай цэглы ў тэхніцы балтыйскай муроўкі (чаргаванне двух лажкоў і аднаго тычка) і падзелена на пяць ярусаў, кожны з якіх абсталяваны вузкімі байніцамі. Верхні баявы праход прыкрыты 14 зубцамі, аздобленымі скразнымі адтулінамі. Элементы архітэктуры вежы маюць лёгкія штрышкі ранняй готыкі са спалучэннем раманскага стылю. Назва «Белая вежа» з'яўляецца памылковай гістарычнай выдумкай XIX стагоддзя, бо ў старажытнасці вежа ніколі не бялілася.

Рэшткі падобнай мураванай вежы XIII стагоддзя былі адкрыты падчас археалагічных раскопак у Навагрудскім замку. Гэтая вежа мела 4-вугольную форму ў плане (каля 12 × 12 метраў) і магутны падмурак вышынёй 3,5 метра, складзены з часаных камянёў на вапне. Яна стаяла з поўначы, каля старажытнага ўваходу, і замыкала кольца землянога вала. У канцы XIV стагоддзя яна стала трывалым падмуркам для новай цаглянай вежы — Шчытоўкі. Акрамя таго, падобныя вежы-данжоны ўзводзіліся і ў іншых заходнебеларускіх гарадах. Вежа ў Гродзенскім замку, узгаданая ў летапісе пад 1277 годам, мела цыліндрычную форму з дыяметрам каля 12 метраў і таўшчынёй сцен каля 3 метраў. Яна была разбурана ў 1580 годзе падчас перабудовы замка каралём Стэфанам Баторыем. Яшчэ адзін «стоўп» існаваў у Брэсце; вежа мела квадратнае аснаванне (5,9 × 6,3 метра) з таўшчынёй сцен 1,3 метра і была канчаткова разабрана ў 1831 годзе пры будаўніцтве Брэсцкай крэпасці. Мураваная вежа дыяметрам каля 11 метраў знаходзілася таксама на замчышчы ў тураве, але і яна была знішчана ў XIX стагоддзі. Узнікненне такіх адзіночных мураваных веж было звязана як з развіццём мясцовага ваенна-інжынернага мастацтва, так і з пранікненнем уплываў заходнееўрапейскай фартыфікацыі.

Эвалюцыя замкавага будаўніцтва

Замкі-кастэлі У першай палове XIV стагоддзя націск з боку Тэўтонскага ордэна прымусіў мясцовых дойлідаў шукаць новыя формы ўмацаванняў. Адказам на крыжацкую агрэсію стала з'яўленне на беларускіх землях мураваных замкаў-кастэляў, якія ўзводзіліся пераважна на нізкіх, балоцістых месцах, абароненых штучнымі вадаёмамі і равамі. Асновай іх моцы былі высокія каменныя сцены, што ўтваралі прамавугольнік або трапецыю, унутры якіх мог хавацца не толькі гарнізон, але і жыхары навакольных паселішчаў. Да гэтага тыпу належаць Лідскі і Крэўскі замкі, а таксама падобны да іх Медніцкі замак на тэрыторыі сучаснай Літвы.

Лідскі замак быў закладзены ў 1323 годзе па загадзе вялікага князя Гедыміна. Будаўнікі ўдала выкарысталі рэльеф мясцовасці, узвёўшы крэпасць на штучнай пясчанай выспе ў сутоцы рэк Лідзеі і Каменкі. Замак меў форму няправільнай трапецыі з дзвюма вежамі, размешчанымі па дыяганалі ў найбольш небяспечных кутах. Будаўніцтва такіх магутных аб'ектаў патрабавала ўдзелу высокакваліфікаваных майстроў, якіх Гедымін спецыяльна запрашаў з ганзейскіх гарадоў. Крэўскі замак, які стаў сталіцай удзельнага княства Альгерда, паўтараў планіроўку Лідскага, аднак вызначаўся наяўнасцю магутнай Княскай вежы (вежы Кейстута), якая выступала за перыметр сцен і дазваляла весці фланкіруючы агонь. Менавіта ў гэтай вежы ў 1382 годзе быў задушаны князь Кейстут, а ў 1385 годзе тут была падпісана Крэўская унія.

Дзяржаўныя замкі Паралельна з узвядзеннем кастэляў ішла грунтоўная мадэрнізацыя старых вялікакняжацкіх замкаў, якія размяшчаліся на высокіх пагорках і гістарычна з'яўляліся цэнтрамі буйных гарадоў. Навагрудскі замак, які першапачаткова меў толькі адну мураваную вежу-данжон і драўляныя сцены, на працягу XIV—XVI стагоддзяў быў перабудаваны ў магутную каменную цытадэль з сямю вежамі (Шчытоўка, Касцельная, Малая брама, Пасадская, Калодзежная, Дазорца і Меская вежа). Сцены і вежы Навагрудка ўзводзіліся ў тэхніцы «лусковай» і «паласатай» муроўкі з выкарыстаннем палявога каменю і цэглы-«пальчаткі».

У Гродна пасля разбуральнага пажару 1398 года на месцы драўлянага быў пабудаваны мураваны Верхні замак з пяццю вежамі, уключаючы княжацкі палац Вітаўта. Сцены замка, якія дасягалі 3 метраў у таўшчыню, паўтаралі няправільны контур высокай Замкавай гары над Нёманам. Для павелічэння абароназдольнасці выкарыстоўваўся пад'ёмны мост, перакінуты цераз сухі пяцідзесяцімятровы роў, што аддзяляў замак ад горада. Маштабныя будаўнічыя працы ў дзяржаўных замках выконваліся сіламі феадальна залежнага насельніцтва ўсяго краю, што фіксавалася ў спецыяльных велікакняжацкіх прывілеях.

Прыватнаўласніцкія замкі З канца XV і асабліва ў XVI стагоддзі ў сувязі з ростам магутнасці магнацкіх родаў пачалося актыўнае будаўніцтва прыватнаўласніцкіх замкаў. Гэтыя збудаванні спалучалі ў сабе суровыя абарончыя функцыі з рэпрэзентатыўнасцю, паступова ператвараючыся ў раскошныя палацава-замкавыя комплексы. Найбольш выбітным помнікам гэтага пераходнага перыяду з'яўляецца Мірскі замак, пабудаваны ў пачатку XVI стагоддзя князем Юрыем Ільінічам. Замак мае форму квадрата з чатырма магутнымі нарожнымі вежамі і адной пятай — праезджай брамай. Кожная вежа складалася з пяці ярусаў бою і дазваляла весці кругавы абстрэл. Асаблівасцю Мірскага замка з'яўляецца багаты архітэктурны дэкор: фасады ўпрыгожаны арнаментальнымі паясамі і дэкаратыўнымі нішамі розных формаў, што было неўласціва звычайным дзяржаўным крэпасцям таго часу.

У Геранёнскім замку, які належаў роду Гаштольдаў, абарона грунтавалася ўжо не толькі на мураваных сценах, але і на складанай сістэме вонкавых земляных валаў з цыліндрычнымі вежамі-рандэлямі на вуглах. Гэтыя рандэлі сталі правобразам будучых бастыёнаў і дазвалялі эфектыўна прымяняць артылерыю. Унутры замка знаходзіўся жылы палац. Да падобнага тыпу належаў і Любчанскі замак роду Кішкаў, які спалучаў земляныя валы з чатырма мураванымі вежамі гатычна-рэнесанснай архітэктуры. Помнікам больш позняга часу, пабудаваным пад уплывам галандскай і фламандскай архітэктуры, з'яўляецца Гальшанскі замак Сапегаў (пачатак XVII стагоддзя). Ён меў выгляд прамавугольнага палаца з закрытым унутраным дваром і шасцюграннымі вежамі на вуглах. Абарончая функцыя тут ужо значна саступала параднай, а вежы выкарыстоўваліся пераважна пад жылыя і гаспадарчыя памяшканні. Своеасаблівым мініяцюрным замкам пачатку XVII стагоддзя стаў дом-крэпасць у Гайцюнішках, пабудаваны галандскім інжынерам Пятром Нонхартам.

Бастыённая сістэма ўмацаванняў Хуткае развіццё агнястрэльнай зброі і артылерыі ў другой палове XVI — XVII стагоддзях зрабіла традыцыйныя высокія мураваныя сцены і вежы ўразлівымі перад гарматным абстрэлам. На змену ім прыйшла бастыённая сістэма фартыфікацыі. Яна прадугледжвала ўзвядзенне нізкіх, але надзвычай тоўстых земляных валаў (курцін), на вуглах якіх выступалі пяцігранныя ўмацаванні — бастыёны. Земляныя насыпы эфектыўна паглыналі энергію гарматных ядзер і не давалі небяспечных каменных асколкаў пры траплянні. Бастыёны дазвалялі ўстанаўліваць цяжкую артылерыю і весці фланкіруючы (бакавы) агонь уздоўж курцін. На беларускіх землях актыўна выкарыстоўваліся дасягненні стараітальянскай, новаітальянскай і старагаландскай фартыфікацыйных школ, якія адаптаваліся да мясцовых умоў.