Teorija ekoloških sistema je teorijski model u okviru razvojne psihologije koji ljudski razvoj objašnjava kao rezultat uzajamnog djelovanja pojedinca i njegovog okruženja. Teoriju je razvio američki psiholog ruskog porijekla Urie Bronfenbrenner, koji ju je oblikovao i razvijao tokom cijele svoje akademske karijere.

Prvi put ju je sistematski predstavio 1977. u časopisu American Psychologist. Teoriju je dodatno razradio u djelu Ekologija ljudskog razvoja (eng. The Ecology of Human Development), a kasnije je proširio u okviru bioekološkog modela ljudskog razvoja.

Osnovni doprinos teorije ekoloških sistema ogleda se u sistematskom proučavanju utjecaja različitih kontekstualnih faktora na razvoj pojedinca. U kasnijim fazama razvoja teorije poseban naglasak stavljen je na aktivnu ulogu pojedinca u vlastitom razvoju, kao i na razumijevanje razvojnih procesa kao centralnog predmeta analize, umjesto isključivog oslanjanja na društvene kategorije poput spola ili etničke pripadnosti kao osnovnih objašnjenja razvojnih ishoda.

Pregled

Teorija ekoloških sistema predstavlja naučni pristup proučavanju ljudskog razvoja tokom cijelog životnog vijeka, s posebnim naglaskom na međusobnu povezanost različitih razvojnih procesa, uključujući kognitivni, socijalni i biološki razvoj. Ovaj teorijski okvir karakterizira oslanjanje na naturalističke i kvazieksperimentalne studije, iako su neka značajna istraživanja provedena i eksperimentalnim metodama.

Prema ovoj teoriji, razvojni procesi imaju univerzalna obilježja, ali se njihovo ispoljavanje razlikuje u zavisnosti od društvenog, kulturnog i institucionalnog konteksta. Takvi procesi mogu imati različite obrasce u različitim okruženjima i različito utjecati na pojedince. Zbog toga istraživači u okviru ovog teorijskog pristupa analiziraju individualne i kontekstualne razlike kako bi bolje razumjeli opće zakonitosti ljudskog razvoja.

Dijelovi teorije ekoloških sistema vidljivi su kroz cjelokupan naučni rad Urieja Bronfenbrennera. Tokom 1950-ih godina analizirao je historijske i klasne razlike u roditeljskim praksama, dok je tokom 1960-ih proučavao rodne razlike, s posebnim fokusom na različita kulturna značenja istih roditeljskih postupaka prema dječacima i djevojčicama. Tokom 1970-ih upoređivao je odgojne prakse u Sjedinjenim Američkim Državama i Sovjetskom Savezu, analizirajući na koji način kulturne razlike i usklađenost vrijednosti unutar društvenih institucija utječu na roditeljski utjecaj i razvoj djece.

Teorija ekoloških sistema razvijala se postepeno kroz tri glavne faze Bronfenbrennerovog naučnog rada. Njeno prvo sistematsko teorijsko oblikovanje objavljeno je 1977. u časopisu American Psychologist, gdje je Bronfenbrenner kritikovao tada dominantne laboratorijske pristupe u istraživanju dječijeg razvoja, smatrajući da oni pružaju ograničen uvid u stvarne razvojne procese jer zanemaruju prirodni društveni i porodični kontekst razvoja.

U djelu Ekologija ljudskog razvoja iz 1979. Bronfenbrenner je dodatno razradio teoriju kroz niz definicija, pretpostavki i hipoteza koje objašnjavaju kako različiti nivoi okruženja utječu na razvoj pojedinca. U tom okviru razvoj se posmatra kao rezultat međusobnog djelovanja ličnih karakteristika pojedinca i različitih sistema okruženja — od neposrednih odnosa, kao što su porodica i škola, do širih društvenih struktura, uključujući radno okruženje roditelja, državne politike i kulturne vrijednosti.

U kasnijem razvoju teorije Bronfenbrenner je sve više naglašavao aktivnu ulogu pojedinca u vlastitom razvoju, pri čemu razvojni procesi nisu shvaćeni kao jednostavna posljedica društvenih kategorija poput spola ili etničke pripadnosti, nego kao rezultat dinamične interakcije između osobe i njenog okruženja.

Konačna faza razvoja teorije oblikovana je u bioekološki model ljudskog razvoja, razvijen u saradnji sa Stephenom J. Cecijem. Ovaj model dodatno je istakao značaj individualnih razlika, bioloških predispozicija i uzajamnog djelovanja razvojnih procesa unutar specifičnih životnih konteksta.

Bronfenbrenner je zagovarao primjenu društvenih politika kao praktičnog sredstva za unapređenje dječijeg razvoja, smatrajući da intervencije u društvenom okruženju mogu imati značajan utjecaj na razvojne ishode. Primjena ovih principa vidljiva je, između ostalog, u američkom programu ranog obrazovanja Head Start.

Pet sistema

Bronfenbrennerova teorija ekoloških sistema razlikuje pet međusobno povezanih nivoa okruženja koji utječu na ljudski razvoj:

Mikrosistem: Predstavlja neposredno okruženje pojedinca i obuhvata odnose i institucije s kojima osoba svakodnevno ostvaruje direktan kontakt, kao što su porodica, škola, vršnjaci i lokalna zajednica. Mikrosistem ima najneposredniji utjecaj na razvoj pojedinca. Mezosistem: Odnosi se na međusobne veze između različitih mikrosistema. To uključuje, na primjer, odnos između porodice i škole ili interakciju između roditelja i vršnjaka djeteta. Kvalitet tih povezanosti može značajno utjecati na razvojne ishode. Egzosistem: Obuhvata društvene strukture i okolnosti u kojima pojedinac ne učestvuje neposredno, ali koje posredno utječu na njegov razvoj. Primjer za to su radni uslovi roditelja, koji mogu utjecati na porodične odnose i time oblikovati razvoj djeteta. Makrosistem: Predstavlja širi društveni i kulturni okvir u kojem su ugrađeni svi ostali sistemi. Uključuje društvene vrijednosti, norme, zakone, običaje i ekonomske uslove koji oblikuju život pojedinca i zajednice. Hronosistem: Odnosi se na vremensku dimenziju razvoja i uključuje životne promjene i historijske okolnosti koje utječu na pojedinca. To mogu biti lični događaji, poput razvoda roditelja, ali i šire društvene promjene, kao što su promjene u društvenim ulogama žena ili tehnološki napredak.

U kasnijim fazama razvoja teorije Bronfenbrenner je u model uključio i biološke faktore, zbog čega se teorija u kasnijoj literaturi često označava kao bioekološki model ljudskog razvoja. Time je dodatno naglašeno da ljudski razvoj proizlazi iz uzajamnog djelovanja bioloških predispozicija i različitih nivoa okruženja.

Prema ovom teorijskom okviru, svaki sistem sadrži specifične društvene uloge, norme i pravila koji mogu utjecati na psihološki razvoj pojedinca. Različiti društveni i životni uslovi stvaraju različite razvojne okolnosti, pa tako socioekonomski status, porodična struktura i karakteristike lokalne zajednice mogu oblikovati iskustva i razvojne mogućnosti pojedinca na različite načine.

Od objavljivanja 1979., Bronfenbrennerovo djelo Ekologija ljudskog razvoja imalo je značajan utjecaj na razvojnu psihologiju i srodne discipline, posebno u razumijevanju odnosa između pojedinca i njegovog okruženja.

Njegov teorijski pristup doprinio je širenju razumijevanja ljudskog razvoja, pri čemu se okruženje — od porodičnih odnosa do ekonomskih i političkih struktura — posmatra kao sastavni dio životnog razvoja od djetinjstva do odraslog doba.

Bronfenbrenner je kao značajne osobe koje su utjecale na njegov naučni razvoj navodio sovjetskog razvojnog psihologa Leva Vygotskog i njemačko-američkog psihologa Kurta Lewina.

Njegov rad predstavlja i jednu od teorijskih osnova ekološkog savjetovanja, pristupa koji naglašava važnost društvenog i životnog konteksta u procesu psihološkog savjetovanja.

Teorija humane ekologije, kao dio šireg polja teorija ljudskog razvoja, posebno naglašava značaj okolinskih faktora kao sastavnog dijela razvojnih procesa.

Reference

Kategorija:Psihologija Kategorija:Razvojna psihologija Kategorija:Psihološke teorije Kategorija:Psihološke škole Kategorija:Naučne teorije