Egipt bizantyński (albo Egipt późnorzymski) – okres w historii Egiptu, w którym był on częścią Cesarstwa Bizantyńskiego, trwający od początku IV wieku aż do podboju arabskiego w latach 639 do 645.
Początki bizantyńskiego Egiptu najczęściej wiąże się z reformami Dioklecjana (284 – 305), który zniósł administracyjną odrębność kraju od reszty imperium datującą się od czasów Augusta (27 p.n.e. – 14 n.e.). W tym okresie w Egipcie doszło do zaniku tradycyjnej religii tego kraju, tak samo jak grecko-rzymskiego pogaństwa. Egipt stał się chrześcijański i patriarcha Aleksandrii odgrywał wiodącą rolę w życiu religijnym wschodniej części świata śródziemnomorskiego. W połowie V wieku skłaniający się ku monofizytyzmowi egipscy chrześcijanie w większości odrzucili postanowienia soboru chalcedońskiego i egipski Kościół oddzielił się od reszty chrześcijaństwa. Egipt był ojczyzną chrześcijańskiego monastycyzmu, w powiązaniu z którym rozwinęła się kultura w języku koptyjskim, ostatniej fazie rozwojowej języka miejscowego. Ówczesny Egipt charakteryzował się wzrostem znaczenia wielkiej własności ziemskiej oraz gospodarki naturalnej, jednak nie doszło w nim do upadku gospodarki pieniężnej na skalę podobną do innych prowincji cesarstwa. W latach 619 do 629 Egipt znajdował się pod okupacją perskich Sasanidów. Po ich wycofaniu się nadal zdezorganizowany kraj padł łatwym łupem arabskich najeżdźców.
Administracja mały|Tzw. Kolumna Pompejusza, postawiona przez Dioklecjana w Aleksandrii na pamiątkę jego triumfu nad Domicjanem. Na jej szczycie niegdyś znajdowała się ogromna statua cesarza Tradycyjnie przyjmuje się, że okres bizantyński (późnorzymski) rozpoczyna się w Egipcie wraz z panowaniem Dioklecjana (284–305), który dokonał zasadniczej reorganizacji kraju. Jednak proponuje się także inne daty, bardziej związane z wydarzeniami ważnymi dla całego cesarstwa, takie jak ustanowienie nowej stolicy w Konstantynopolu w 330 (której odtąd Egipt miał podlegać), albo nawet ostateczny podział cesarstwa na wschodnie i zachodnie w 395. Z punktu widzenia longue durée egipskiej historii administracyjnej równie ważne co reformy Dioklecjana były także zarządzenia Septymiusza Sewera (193–211), które doprowadziły do powstania w Egipcie tak charakterystycznej dla Cesarstwa administracji lokalnej opartej na miastach oraz dopiero niedawno zauważone przez historyków reformy z lat 40. III stulecia, w ramach których zniesiono ostatnie pozostałości egipskiej tradycji administracji opartej na pisarzach. W roku 297 w Aleksandrii wybuchł bunt Domicjusza Domicjana, który rok później został osobiście stłumiony przez Dioklecjana. Przebywając w Egipcie cesarz zniósł jego odrębność monetarną i jego specyficzny system datowania, włączając go do systemu rzymskiego. Jednocześnie do biurokracji została wprowadzona łacina, co prawdopodobnie miało się przyczynić do scementowania rozczłonkowanego imperium. Był to ostateczny koniec datującego się jeszcze od czasów Augusta (27 p.n.e. – 14 n.e.) szczególnego statusu Egiptu w ramach cesarstwa.
thumb|Oficjalna korespondencja Apolinariusza, stratega nomu Panopolis (dzis. Achmim), z prokuratorem dolnej Tebaidy Aureliuszem Izydoriuszem w sprawie przygotowań do wizyty Dioklecjana w roku 298. Chester Beatty Library W obliczu powtarzających się najazdów Blemiów Dioklecjan opuścił terytorium Dodekaschoinos na południu i wycofał się na wysokość pierwszej katarakty. Opuszczone tereny zostały oddane w ręce Nobadów, którzy tym samym mieli służyć jako bufor pomiędzy rzymskim Egiptem a Blemiami. Cesarz ponadto podzielił Egipt na dwie prowincje – Egipt właściwy (Dolny) i Tebaidę. Było to częścią ogólnego procesu podziału Cesarstwa na mniejsze prowincje. Później z prowincji Egipt wydzielono jeszcze kolejną prowincję, Augustamnika, z której z kolei pod koniec IV wieku wyodrębniono czwartą prowincję, Arkadia. Ostatecznie prowincja Egiptu zajmowała zachodnią część Delty wraz z Aleksandrią, Augustamnika wschodnią część Delty aż do Rhinokorury (dzis. Al-Arisz), zaś Arkadia środkowy Egipt z miastami Oksyrynchos i Herakleopolis oraz Małą Oazą (dzis. Al-Bahrijja). W 381 prowincje egipskie wraz z dwiema prowincjami na które w międzyczasie została podzielona Libia zostały połączone w ramach jednej diecezji podlegającej prefektowi Egiptu z tytułem augustalis, który rezydował w Aleksandrii. Pod koniec VI wieku do tej diecezji została jeszcze dołączona Trypolitania. Według Jeana Gascou ten podział na prowincje „nie jest czymś arbitralnym. Opiera się on na rzeczywistych różnicach cech regionalnych, które zresztą przyczyniły się do jego umocnienia. Najważniejszą różnicą jest ta, która przeciwstawia Tebaidę i Wielką Oazę północnej części kraju. Ta różnica jest łatwa do wychwycenia, jeśli weźmie się pod uwagę język ([...] mieszkańcy Tebaidy mówią dialektem saidzkim), sposób sporządzania dokumentów dyplomatycznych (mieszkańcy Tebaidy posługują się swoimi własnymi formułami i formularzami), rodzaj kultu chrześcijańskiego (Tebaida posiada swój własny kalendarz świętych) i kulturę (Tebaida to ośrodek hellenizmu, cechujący się wyraźnym upodobaniem do poezji epickiej)”. Od 308 tak jak i w innych prowincjach Cesarstwa administracja wojskowa została oddzielona od cywilnej. Cywilni namiestnicy prowincji byli nazywani hegemones (praesides), a w VI wieku archontes. Na czele administracji wojskowej stał urzędnik nazywany, w zależności od epoki, dux bądź comes rei militaris, którego terytorialne kompetencje zmieniają się, obejmując cały Egipt, zgrupowanie kilku prowincji bądź tylko jedną z nich. Justynian (527–565) usiłował znieść ten administracyjny dualizm łącząc funkcję wodza (dux) i prefekta Egiptu na północy oraz podporządkowując praesides wodzowi w Tebaidzie, gdzie utworzono urząd dux augustalis.
mały|left|Diecezja Egiptu na przełomie IV i V wieku Dioklecjan zakończył także długotrwały proces „municypalizacji” egipskiej administracji, znosząc podporządkowanie miast nomom. Odtąd nom był wiejskim terytorium ze swoim miastem stołecznym, rządzonym przez ludzi mianowanych spośród jego klasy radnych (bouletai, łac. curiales). Urząd stratega zniknął, zaś wiele jego obowiązków przejął logistes (łac. curator). Inne urzędy magistrackie jakie wówczas się pojawiły to syndikos (łac. defensor) z władzą sądowniczą, exactor zajmujący się podatkami oraz riparius odpowiadający za policję miejską. Powstanie tych urzędów wiązało się z upadkiem znaczenia urzędników rady miejskiej, chociaż wywodzili się z tej samej klasy, szczególnie tych związanych z takimi greckimi instytucjami jak rynek, gimnazjon czy efebia. Kolejną zmianą było zastąpienie w 307/308 dawnych toparchii (szczebla administracji pośredniego pomiędzy nomami a wioskami) przez mniejsze pagi. Ostatecznie wiele tradycyjnych urzędów miejskich zniknęło w ciągu IV wieku. W tym samym czasie cesarska administracja została w większym stopniu zintegrowana z miastami i te stały się mniej niezależne, bardziej funkcjonując jako organa rządu centralnego. Z początkiem V wieku dokumentacja dotycząca administracji miejskiej znacznie się zmniejsza. Nowy funkcjonariusz, pagarcha, zostaje obarczony zadaniem administrowana strefami rolniczymi. Logistes nie pojawia się już w VI wieku. Dokumenty dotyczące rad miejskich są tak rzadkie, że historycy aż do niedawna sądzili, że te przestały istnieć. Tak jak i gdzie indziej na Wschodzie widzimy, jak wzrasta publiczna rola biskupa, zwłaszcza w zakresie prac publicznych. Urzędnicy, przedstawiciele namiestników czy sami namiestnicy wtrącają się w funkcjonowanie instytucji finansowych. Wiele spraw finansowych i administracyjnych zostaje powierzonych „domom” (oikoi), czyli domenom lokalnych patrycjuszy, Kościołów i cesarza. W sumie „powstaje wrażenie, że miasta z VI wieku odczuwają wiele trudności w funkcjonowaniu oraz że państwo musiało oddać odpowiedzialność za nie wielkim posiadaczom, bądź wziąć je w zarząd czy bezpośrednią opiekę”. Jednak miasta odgrywają znaczną rolę polityczną i militarną podczas zamieszek z VII wieku, co wskazywałoby na to, że pomimo tej ewolucji instytucjonalnej w jakiś sposób zachowały zdolność do autonomicznych działań.
Życie religijne i kulturalne Koniec religii starożytnego Egiptu mały|upright|Relief króla Nobadów Silko (V w.) w świątyni w Kalabsza W 302 r. Dioklecjan ponownie odwiedził Egipt i wkrótce zwrócił się przeciwko manichejczykom, by później przystąpić do prześladowań innej obcej religii, chrześcijaństwa. Prześladowania za panowania Dioklecjana były największe z dotychczasowych i wśród pisarzy chrześcijańskich stały się znane jako „Wielkie Prześladowanie”. W Egipcie przybrały szczególnie dotkliwy charakter pod rządami prefekta Wschodu Sossianusa Hieroklesa i namiestnika Tebaidy Satriusa Arrianusa, „karykaturalnego złoczyńcy wielu koptyjskich żywotów męczenników”. Kalendarz koptyjski rozpoczyna się nie od narodzin Chrystusa, ale „Roku Męczenników”, utożsamionego z objęciem przez Dioklecjana władzy w 284. W jaskrawym kontraście do powyższego w późniejszym okresie egipscy kapłani będą używać sztucznej „Ery Dioklecjana” jako sposobu na uniknięcie wspominania chrześcijańskich cesarzy. Prześladowania trwały aż do końca panowania Galeriusza (305–311), który wkrótce przed śmiercią wydał edykt tolerancyjny. Jego następca, Maksymin Daja (310–313), aktywnie wspierał pogańskie kulty i miał być ostatnim cesarzem wymienionym jako faraon w oficjalnych hieroglificznych inskrypcjach.
Prześladowania Dioklecjana nie zmieniły biegu religijnej historii i IV wiek to epoka dalszego wzrostu chrześcijaństwa i upadku egipskiej religii, której kapłani byli ostatnimi strażnikami tradycji starożytnego Egiptu. Nie doszło przy tym do żadnej istotnej konfrontacji pomiędzy dwiema religiami, lecz raczej ta rodzima „po prostu stała się nieistotna dla swoich klientów i została zastąpiona przez nową formę religii, opartą na jednym świętym tekście i jednolitą w całym Cesarstwie Rzymskim. Chrześcijaństwo w IV wieku mogło zająć w większości pustą przestrzeń. Większość gwałtownych konfliktów pomiędzy poganami a chrześcijanami to prawdopodobnie późniejsze inwencje”. Zanim jednak doszło do ostatecznego triumfu chrześcijaństwa, IV wiek charakteryzował się obecnością wielu różnych tradycji religijnych, które walczyły o wyznawców wśród Egipcjan. Ponadto pomimo ogólnej ruiny egipskich świątyń niektóre z nich nadal przetrwały wraz z powiązanym z nimi splendorem. Jeszcze w połowie IV wieku bogata rodzina kapłanów z Panopolis (dzis. Achmim) zacięcie walczyła o tytuł arcykapłanów nomu i nie ulega wątpliwości, że chodziło o wielkie finansowe interesy. Kwestię ostatecznie musiał rozstrzygnąć chrześcijański cesarz.