mały|Muszhuszu na Wazie Gudei, ok. 2100 p.n.e. Muszhuszu (𒈲𒍽, akad. mušḫuššu(m), sum. MUŠ.HUŠ) – mityczny wąż-smok z wierzeń mezopotamskich, święte zwierzę wielu bogów, znany głównie z przedstawień na drodze procesyjnej ku Bramie Isztar w Babilonie. Możliwe, że pierwsze wzmianki o wężu-smoku pochodzą jeszcze z okresu wczesnodynastycznego (ok. 2800–2350 p.n.e.)F.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, [w:] RlA 8, s. 456, na podstawie: R.D. Biggs, Pre-Sargonic Riddles from Lagash, „Journal of Near Eastern Studies” 32/1-2 (1973), s. 30 (tabliczka 2H-T25, col. IX 8’: [muš]-bi ⌈huš⌉(?)). Oraz F.A.M Wiggermann, Transtigridian Snake Gods, [w:] Sumerian Gods and Their Representations, ed. I.L. Finkel, M.J. Geller, Groningen 1997, s. 36.. Muszhuszu po raz ostatni pojawia się w źródłach z okresu hellenistycznegoJ. Black, A. Green, Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia, London 1992 [rep. 2004], s. 166 [wersja polska: Słownik mitologii Mezopotamii, tłum. A. Reiche, Katowice 1998, s. 218]..
Nazwa Akadyjska nazwa mušḫuššu wywodzi się od sumeryjskiego MUŠ.HUŠ (MUŠ 'wąż'ePSD, s.v. muš, http://psd.museum.upenn.edu/nepsd-frame.html [dostęp: 15.04.2023 r.]., HUŠ 'rozjuszony'ePSD, s.v. huš, http://psd.museum.upenn.edu/nepsd-frame.html [dostęp: 21.04.2023 r.].). Tradycyjnie przyjęło się, by tłumaczyć mušḫuššu jako ‘rozjuszony wąż’ (ang. furious snake)F.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, [w:] RIA 8, s. 455..
Polifoniczność pisma klinowego spowodowała, że nazwę czytano również jako sirrušu, jednak obecnie odchodzi się od tej interpretacji. Inna propozycja tłumaczenia, ‘czerwony wąż’, wiązała się z możliwością odczytania drugiego członu jako RUŠ, co w języku sumeryjskim oznaczało ‘czerwony’F.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, [w:] RIA 8, s. 456.. Sam znak HUŠ można tłumaczyć zarówno jako ‘rozjuszony’ lub ‘czerwonawy’ePSD, s.v. huš, http://psd.museum.upenn.edu/nepsd-frame.html [dostęp: 21.04.2023 r.]..
Wyobrażenie wyglądu Wygląd potwora znacznie się zmienił na przestrzeni wieków. Klasyczny wygląd Muszhuszu wywodzi się z okresu staroakadyjskiego (2350–2210 p.n.e.)F.A.M. Wiggermann, Transtigridian Snake Gods, s. 36..
Jeden z pierwszych wizerunków Muszhuszu pochodzi z okresu wczesnodynastycznego. Jest na nim przedstawiony jako lew z ogonem węża i niezwykle długą szyją. Na pochodzącym z Esznunny reliefie wąż-smok ma już głowę smoka, jednak wciąż jest pozbawiony rogów, a tylne łapy nadal są łapami lwaF.A.M. Wiggermann, Transtigridian Snake Gods, s. 36 (rycina przedstawiająca relief z Esznunny: ibidem, s. 51)..
W Lagasz w okresie rządów Gudei upowszechnił się uskrzydlony wizerunek węża-smoka wzbogacony o żądło skorpiona. Zidentyfikowane przedstawienia z Wazy Gudei z ok. 2100 p.n.e.https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010143800 [dostęp: 01.05.2023 r.]. pokazują go jako uskrzydloną hybrydę o lwich przednich łapach i tylnych zakończonych szponami. Wokół głowy widać kilka pukli włosów, na niej zaś dwa rogi.
Z czasem lwie elementy były zastępowane przez wężowe cechy. W okresie średniobabilońskim (ok. 1595-1155 p.n.e.) wyobrażenie Muszhuszu pojawia się na kudurru. Wąż-smok ma już typową dla późniejszych przedstawień długą szyję, głowę węża oraz rozwidlony gadzi językhttps://www.metmuseum.org/art/collection/search/327048 [dostęp: 01.05.2023 r.]..
W okresie średniobabilońskim Muszhuszu stał się zwierzęciem boga Marduka. Z tego okresu pochodzi stela króla Meli-Szipaka z charakterystycznym przedstawieniem węża-smoka leżącego u stóp bóstwahttps://en.wikipedia.org/wiki/Statue_of_Marduk#/media/File:Stele_of_the_time_of_Meli-Shipak.jpg [dostęp:01.05.2023 r.].. Taki sam wizerunek został później wykorzystany na pieczęci cylindrycznej z lapis lazuli z okresu panowania króla Marduk-zakir-szumiego I (IX w. p.n.e.)F.H. Weissbach, Babylonischen Miscellen, Leipzig 1903, s. 16..
W okresie nowoasyryjskim (934–610 p.n.e.) Muszhuszu przedstawiano z ogonem z piór lub pozbawionego rogówF.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, s. 456..
Najsłynniejsze przedstawienie Muszhuszu pochodzi z Bramy Isztar. Jego identyfikacji jako pierwszy dokonał Robert Koldewey, archeolog, który podczas wykopalisk prowadzonych w latach 1902–1914 odkrył pozostałości Bramy IsztarPublikacja podsumowująca wykopaliska: R. Koldewey, The Excavations at Babylon, London 1914.. Odkryte przedstawienia zestawił z inskrypcją Nabuchodonozora IIR. Koldewey, Das Istartor in Babylon, „Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellschaft” 19 (1903), s. 14–16; idem, The Excavations at Babylon, s. 44–49., w której król opisał reliefy z wizerunkami byków i smoków, zdobiące Bramę Isztar„Therefore, I pulled down these gates and laid their foundations at the water table with asphalt and bricks and had them made of bricks with blue stone on which wonderful bulls and dragons were depicted” – tłumaczenie ang. Inskrypcji z Bramy Isztar: https://www.worldhistory.org/Ishtar_Gate/ [dostęp: 28.04.2023 r.]..
Mitologia mały|Przedstawienie boga Marduka z Muszhuszu z pieczęci cylindrycznej króla Babilonu Marduk-zakir-szumiego I (IX w. p.n.e.). Muszhuszu nie należy ani do kategorii bogów, ani demonów. W tekstach literackich przed jego imieniem nie występuje determinatyw DINGIR oznaczający istotę boską. Muszhuszu jest nim poprzedzony jedynie w odniesieniu do nazwy gwiazdozbioru tożsamej ze swoim imieniem: MUL dMUŠ. W mitologii mezopotamskiej przedstawiony jest z jednej strony jako stworzenie związane z różnymi bogami, ale z drugiej jako po prostu istota pełniąca funkcje ochronne, niezwiązane bliżej z żadnym z bóstw.
Muszhuszu powiązany był z żywiołem wodnym. Wąż-smok był jednym z potworów stworzonych przez Tiamat, bogini będącej personifikacją morza, do walki z Mardukiem: "Sprawiła, że powstał wąż jadowity, smok (MUŠ.HUŠ), potwór Lahamu (...)"Enuma Eliš, tłum. K. Łyczkowska, [w:] Mity akadyjskie, opracowanie zbiorowe, Warszawa 2000, s. 30.. Na Babilońskiej Mapie Świata jest wymieniony w grupie nadnaturalnych istot żyjących ina libbi (akad. ‘wewnątrz’), czyli zapewne w morzuW. Horowitz, The Babylonian Map of the World, „Iraq” 50 (1988), s. 159..
Pierwotnie wąż-smok powiązany był z bogiem chtonicznym Ninazu i jego synem Ningiszzidą, bóstwami opiekuńczymi Esznunny. Po okresie wczesnodynastycznym rolę opiekuna tego miasta przejął Tiszpak, stając się jednocześnie panem MuszhuszuJ. Black, A. Green, Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia, s. 166 [wersja polska: Słownik mitologii Mezopotamii, s. 218].. Na odnalezionych w Esznunnie wizerunkach, pochodzących z okresu staroakadyjskiego, Tiszpak dosiada węża-smokaT.J. Lewis, CT 13.33-34 and Ezekiel 32: Lion-Dragon Myths, „Journal of the American Oriental Society” vol. 166/1 (1996), s. 29.. Powiązania z bogami chtonicznymi mogą wskazywać na postrzeganie węża-smoka jako wysłannika bóstwa, zabijającego przy użyciu trucizny na życzenie swego panaF.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, s. 461.. Na uwagę zasługuje również fakt, że Esznunna pozostawała pod wpływami elamickimi (leżała na obszarze Transtygrydy), więc czczeni tam bogowie sami posiadali cechy wężoweF.A.M. Wiggermann, Transtigridian Snake Gods, s. 48..
Nie wiadomo kiedy ani w jakich okolicznościach potwór został skojarzony z babilońskimi bogami. Podejrzewa się, że nastąpiło to niedługo po zdobyciu Esznunny przez Hammurabiego i przyswojeniu kultu TiszpakaF.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, s. 459.. Wydaje się, że po raz pierwszy Muszhuszu powiązano z Mardukiem na inskrypcji kasyckiego króla Agum-Kakrime, jednak autentyczność tego źródła jest dyskusyjnaF.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, s. 459; F. van. Koppen, The Agum-Kakrime Inscription, [w:] Historical Sources in Translation: The Ancient Near East, M.W. Chavalas (ed.), Malden–Oxford 2006, s. 135–139 (o Muszhuszu na s. 138).. W okresie kasyckim (średniobabilońskim) Muszhuszu przedstawiany jest razem z Mardukiem, jak również z jego synem Nabu. Wąż-smok pojawia się w towarzystwie symboli tych bogów, czyli rylca i łopatyF.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, s. 459.. Po ostatecznym podporządkowaniu Babilonii przez Asyrię w 689 r. p.n.e. Muszhuszu stał się symbolem boga Aszura.
Bogów związanych z Muszhuszu przedstawiano także w towarzystwie innego potwora zwanego ‘jadowitym wężem’, bašmuF.A.M. Wiggermann, Mesopotamian Protective Spirits: The Ritual Texts, s. 166.. W tekstach z okresu kasyckiego baszmu zajął miejsce Muszhuszu jako symbol TiszpakaF.A.M. Wiggermann, Mesopotamian Protective Spirits: The Ritual Texts, s. 167..
Możliwe, że Muszhuszu znalazł się na kalendarzu zodiakalnym z Uruk datowanym na okres panowania dynastii Seleukidów. Przedstawia on herosa walczącego z niezidentyfikowaną istotą, która według niektórych badaczy przypomina wężaP-A. Beaulieu, The Babylonian Man in the Moon, „Journal of Cuneiform Studies” 51 (1999), s. 93.. Nie jest jednak pewne, jaki potwór o cechach smoka został tam faktycznie przedstawiony – jedna z teorii mówi, że nie jest to żadna konkretna istota, a jedynie symbol chaosuP-A. Beaulieu, The Babylonian Man in the Moon, s. 95..
Funkcja apotropaiczna Od końca III tys. p.n.e. przedstawienia Muszhuszu stawiano przed wejściami do pomieszczeń w roli „strażnika”. Najstarszy taki przykład pochodzi ze świątyni Ningirsu w Girsu. W okresie starobabilońskim pojawiły się gliniane plakietki z jego wizerunkiem, które miały strzec prywatnych domostwF.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, s. 460.. Podobną rolę pełnią również przedstawienia Muszhuszu na Bramie IsztarF.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, s. 460.. Według inskrypcji króla Neriglissara (560–556 p.n.e.) węże-smoki miały „napełniać śmiertelnym jadem wroga i nieprzyjaciół” (limnim u ayābi iṣannu imat mūtiTekst inskrypcji za: C.E. Watanabe, The Symbolic Role of Animals in Babylon: a Contextual Approach to the Lion, the Bull and the "MUŠḪUŠŠU", „Iraq” 77 (2015), s. 222.).
Odnaleziono również niewielkie figurki apotropaiczne z wizerunkiem Muszhuszu pochodzące z okresu nowoasyryjskiego.
Konstelacja Już od okresu starobabilońskiego konstelacja trzech gwiazd nosiła taką samą nazwę jak wąż-smok: MULMUŠ lub MUL dMUŠF.A.M. Wiggermann, s.v. mušḫuššu, s. 462.. Prawdopodobnie jej odpowiednikiem w greckiej astronomii jest gwiazdozbiór HydryE. Reiner, Astral Magic in Babylonia, „Transactions of the American Philosophical Society” 85/4 (1995), s. 3, 66., z którym w późnobabilońskich tekstach astrologicznych kojarzono bóstwa chtoniczne: Ereszkigal oraz NingiszzidęP. Gössmann, s.v. 284 MULMUŠ, [w:] Šumerisches Lexikon, vol. IV.2 (Planetarium Babylonicum), Rzym 1950, s. 113.. Wyobrażenie tej konstelacji możemy odnaleźć na kalendarzu zodiakalnym z Uruk z okresu seleukidzkiegohttps://recherche.smb.museum/detail/1742977 [dostęp: 11.05.2023 r.]..
Konotacje biblijne Niektóre partie z Biblii mogły być w pewnym stopniu inspirowane mezopotamskim Muszhuszu. Passus z Księgi Ezechiela (32:2–8) przypomina opis z Enuma Elisz, w którym Marduk musiał stoczyć walkę z Tiamat i armią stworzonych przez nią potworówT.J. Lewis, CT 13.33-34 and Ezekiel 32: Lion-Dragon Myths, s. 39–40.. W Księdze Daniela (14:23–28) natomiast mowa jest o kulcie wielkiego węża czczonego przez Babilończyków.
Przypisy
Bibliografia Bach J., Drachen im alten Mesopotamien, [w:] Den Drachen denken, M. May, M. Baumann, R. Baumgartner, T. Eder (eds.), Bielefeld 2019, s. 27–47. Beaulieu P-A., The Babylonian Man in the Moon, „Journal of Cuneiform Studies” 51 (1999), s. 91–99. Biggs R.D., Pre-Sargonic Riddles from Lagash, „Journal of Near Eastern Studies” 32/1–2 (1973), s. 26–33. Black J., Green A., Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia, London 1992 [rep. 2004], s. 166 [wersja polska: hasło "wąż-smok" [w:] J. Black, A. Green, Słownik mitologii Mezopotamii, tłum. A. Reiche, Katowice 1998, s. 218]. Enuma Eliš, tłum. K. Łyczkowska, [w:] Mity akadyjskie, opracowanie zbiorowe, Warszawa 2000, s. 17–50. Gössmann P., s.v. 284 MULMUŠ, [w:] Šumerisches Lexikon, vol. IV.2 (Planetarium Babylonicum), hrsg. P. Gössmann, Rom 1950, s. 112–113. Horowitz W., The Babylonian Map of the World, „Iraq” 50 (1988), s. 147–165.