Ostrygojad czarny (Haematopus bachmani) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny ostrygojadów (Haematopodidae). Występuje wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej od Aleutów po Kalifornię Dolną. Stosunkowo słabo poznany w porównaniu do innych ostrygojadów. Nie wszystkie autorytety uznają jego odrębność od ostrygojada czarniawego (H. ater) lub zwyczajnego (H. ostralegus). Z tego powodu nie jest obecnie (2022) klasyfikowany przez IUCN; wcześniej uchodził za gatunek najmniejszej troski (LC).
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał John James Audubon w 1838. Holotyp pochodził z ujścia rzeki Kolumbia. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Haematopus Bachmani. Epitet gatunkowy upamiętnia Johna Bachmana, współpracownika Audubona.
Obecnie (2022) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny podtrzymuje tę nazwę i umieszcza ostrygojada czarnego w rodzaju Haematopus jako odrębny monotypowy gatunek. Jego pozycja jest jednak sporna. Za osobny gatunek uznają go również autorzy Clements Checklist of Birds of the World (sierpień 2021), Howard and Moore Complete Checklist of the birds of the World (2014). Na liście ptaków świata opracowywanej we współpracy BirdLife International z autorami HBW (6. wersja online: grudzień 2021) ostrygojad czarny został uznany za jeden z dwóch podgatunków ostrygojada czarniawego (H. ater). Przez to nie jest klasyfikowany przez IUCN, która uznaje system klasyfikacji uznawany przez BirdLife International.
Filogeneza Jetz et al. (2012) uwzględnili 8 taksonów, przy czym w rodzinie jest 11 gatunków; wzajemne relacje między nimi przedstawia poniższy kladogram:
Linie rozwojowe kladu H. palliatus+H. bachmani oraz H. ater rozdzieliły się blisko 2,11 mln lat temu, a ostrygojada czarnego i ostrygojada brunatnego – około 0,816 mln lat temu. U Senfel i innych (2020) ostrygojad czarny zamiast gatunkiem siostrzanym wobec ostrygojada brunatnego okazał się gatunkiem siostrzanym wobec kladu H. ater+H. palliatus. Odrębność gatunkowa ostrygojadów brunatnych i czarnych została wstępnie potwierdzona już w latach 90. XX wieku (co najmniej do 1995 wyniki tych badań nie zostały opublikowane).
Ostrygojady brunatne i czarne mogą się krzyżować; obszary ich występowania nakładają się na mierzącym blisko 480 km odcinku wybrzeża w Kalifornii Dolnej. Częstotliwość krzyżowania się H. palliatus i H. ater była stosunkowo wysoka w latach 20. i 30. XX wieku. Strefa hybrydyzacji tych dwóch ostrygojadów jest miejscem ich wtórnego kontaktu – powstały one w procesie specjacji allopatrycznej. W połowie lat 80. XX wieku w licznych subpopulacjach znów przeważały osobniki czyste gatunkowo. Tymczasowa zmiana proporcji – jej przyczyn wówczas nie znano – świadczy o tym, że preferowane jest kojarzenie selektywne.
Morfologia mały|Osobnik młodociany Długość ciała wynosi 42–47 cm; masa ciała – u samców 555–648 g, u samic 618–750 g. Samice są przeciętnie większe z dłuższym i cieńszym dziobem (jego długość ogółem wynosi blisko 6,5–8,5 cm). Ostrygojady czarne to jedyne północnoamerykańskie siewkowce z całkowicie ciemnym upierzeniem. Wśród nich występuje zmienność ubarwienia o charakterze klinowym. Osobniki z populacji gniazdującej od Alaski do okolic Oregonu są głównie czarne. Im dalej na południe, tym bardziej brązowy jest spód ciała i tym częściej można obserwować osobniki z pojedynczymi białymi piórami.
Ostrygojady czarne mają jednolicie ciemne upierzenie, lecz nie czarne. Grzbiet ma barwę czarniawobrązową, podobnie jak u wszystkich ostrygojadów Nowego Świata oprócz magellańskich (H. leucopodus). Ostrygojady czarne są bardzo podobne do czarniawych (H. ater), wyróżniają się nieznacznie krótszymi skrzydłami (złożone nie dosięgają końcem do końca ogona), mniej krępą budową ciała i nieco ciemniejszymi nogami. Długość dzioba jest zbliżona, jednak wysokość dzioba mniejsza u ostrygojadów czarnych, zwłaszcza w okolicy podcięcia żuchwy. Osobniki młodociane odróżniają płowe krawędzie piór. U dorosłych osobników tęczówka ma barwę żółtą, obrączka oczna – pomarańczowoczerwoną, a nogi – jasnoróżową. U osobników młodocianych obrączka oczna jest pomarańczowobrązowa (podobnie jak dziób) i bardziej matowa, nogi natomiast – szare, różowawe.
Zasięg występowania Obszar występowania ostrygojadów czarnych rozciąga się wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego: od Aleutów (na zachód po Kiska) i środkowej Alaski po północno-zachodni Meksyk (środkowa Kalifornia Dolna i Wyspy Coronado). Rozciągłość południkowa zasięgu ich występowania to około 32° (blisko 3550 km), od Zatoki Bristolskiej na szerokości 59°N do Punta Abreojos na 27°N; jego rozciągłość równoleżnikowa to blisko 55° (między 179°W a 114°W). Zagęszczenie populacji ostrygojadów czarnych jest nierównomierne. Według danych z 2014 około 55–80% z nich gniazduje u wybrzeży Alaski, a 10–20% – Kolumbii Brytyjskiej. Większość zimuje jednak na południe od południowej Kolumbii Brytyjskiej. Część populacji z Alaski i Kolumbii Brytyjskiej jest osiadła. Co najmniej do 2010 rozmieszczenie ostrygojadów czarnych poza okresem lęgowym było słabo poznane.
Lokalne populacje ostrygojadów czarnych zostały wytępione na niektórych przybrzeżnych wyspach Kalifornii Dolnej i Alaski. Na Wyspach Farallońskich były jedynie rzadko obserwowane przez blisko 100 lat, aż do odnotowania pierwszych lęgów w 1972; przystąpiły do nich po pozbyciu się z wysp kotów i zmniejszeniu niepokojenia ze strony ludzi. Poszerzenie obszaru gniazdowania w skali lokalnej zauważono w Strait of Georgia, Zatoce San Francisco i w południowej Kalifornii. Ostrygojady czarne skolonizowały Middleton Island (Alaska) prawdopodobnie w 1976. Wybrzeże wyspy zostało przekształcone po trzęsieniu ziemi w 1964; w 1976 dostrzeżono pierwszą parę, a liczebność populacji zaczęła gwałtownie wzrastać w latach 90. XX wieku.
Pożywienie Ostrygojady czarne żywią się wyłącznie bezkręgowcami żyjącymi w strefie pływów. Szczególnie istotne w ich diecie są omułki (Mytilus) (zwłaszcza M. californianus i M. trossulus), ślimaki żyjące na skałach (skałoczepy; między innymi Diadora aspera i Lottia oraz czareczki, Puncturella), Nucella (rozkolcowate), Littorina oraz chitony – Katharina tunicata, Tonicella lineata i Mopalia. Mimo że pod względem liczbowym największy udział w zdobyczy mają niewielkie ślimaki, to największy odsetek biomasy stanowią małże. Ostrygojady czarne zjadają również kraby (między innymi Emerita analoga, Oedignathus enermis i Hemigrapsus), jeżowce, równonogi i wąsonogi. Na Wyspach Farallońskich wśród dostarczanego pisklętom pożywienia stwierdzono również wstężnice i wieloszczety (potocznie i nieprecyzyjnie nazywane robakami morskimi) oraz larwy chrząszczy z rodziny czarnuchowatych rozwijające się w glebie.
Bergman i inni (2013) przeprowadzili dotychczas najdokładniejsze i najszerzej zakrojone badania nad składem pożywienia ostrygojadów czarnych. W Strait of Georgia (Kolumbia Brytyjska) nie wykazano znaczących różnic w składzie pożywienia w poszczególnych latach (2004–2010). Pod względem liczbowym skałoczepy stanowić mogły 50–75%, omułki – 14–34%, chitony – 8–18%, ślimaki morskie Haliotis kamtschatkana – 1–2%, a pozostałe organizmy – poniżej 1% zdobyczy. Dwie dekady wcześniej ogólny skład pożywienia pod względem proporcji był podobny. W okresie 2004–2010 na 99 terytoriach lęgowych (łącznie; nie wszystkie uwzględniano co roku) zebrano 18222 sztuki zdobyczy. Skałoczepy stanowiły około 57,5%, omułki – 26,3%, chitony – 13,5%, H. kamtschatkana – 0,8%, pozostałe – 1,8% (kraby, małże, wąsonogi, turbany oraz po jednym jeżowcu i przegrzebku). Hazlitt i inni (2002) zidentyfikowali 1620 sztuk zdobyczy dostarczanej pisklętom. Skałoczepy stanowiły 70%, chitony – 12%, wąsonogi – 13%, pozostałe – 5% sztuk zdobyczy; ich szacunkowy udział w łącznej wartości energetycznej (kJ) zdobyczy to odpowiednio 70%, 20%, 9% i 2%.
Typ wybrzeża ma wpływ na skład pożywienia ostrygojadów czarnych. W Zatoce Księcia Williama (Alaska) największy udział w ich diecie mają kolejno: na podłożu kamienistym – skałoczepy, omułki M. trossulus i chitony; na podłożu piaszczysto-żwirowym – skałoczepy, omułki M. trossulus i Modiolus modiolus; na częściowo osłoniętym skalistym wybrzeżu – małże, omułki M. trossulus i M. modiolus; na nagim skalistym podłożu – chitony, skałoczepy i omułki M. trossulus. Wśród ostrygojadów czarnych ze środkowej Kalifornii brak sezonowej zmienności składu pożywienia. W Zatoce Księcia Williama zimą skupiają się one na obszarach o większym zagęszczeniu omułków. W Strait of Georgia nie stwierdzono, by dany rodzaj zdobyczy miał tym większy udział w diecie ostrygojadów czarnych, im bardziej jest rozpowszechniony na ich terytorium.
Ekologia i zachowanie mały|Ostrygojad czarny w Parku Narodowym Kenai Fjords (południowa Alaska)
Preferencje środowiskowe Ostrygojady czarne gniazdują na skalistych wybrzeżach i wysepkach. Poza sezonem lęgowym przebywają na skalistych wybrzeżach oraz wattach. W Kolumbii Brytyjskiej co najmniej do 1990 odnotowywano miejsca gniazdowania jedynie na przybrzeżnych skalistych wysepkach (nie części kontynentalnej). W skali całego obszaru występowania ostrygojady czarne preferują skaliste wybrzeża w strefie pływów ze znacznymi różnicami poziomu wody. Ponieważ żywią się wyłącznie żyjącymi w tej strefie bezkręgowcami i są zależne od wybrzeża, stanowią gatunek wskaźnikowy. Przykładem może być odnotowanie wśród ich zdobyczy zagrożonych ślimaków morskich H. kamtschatkana dopiero w 2004 w Strait of Georgia. W tej samej części Kolumbii Brytyjskiej badano skład pożywienia ostrygojadów czarnych już w 1. połowie lat 90. XX wieku. Pozostałości H. kamtschatkana wśród zdobyczy nie wykazano, a liczebność populacji tych ślimaków wówczas zmniejszała się pomimo wprowadzenia zakazu połowów. Być może pojawienie się ich w diecie ostrygojadów czarnych świadczyło o niespodziewanym wzroście liczebności.
W Zatoce Księcia Williama zagęszczenie par jest większe na wybrzeżach niskich. Na odcinkach zdominowanych przez wybrzeża strome zagęszczenie wzrastało wraz z udziałem plaż piaszczysto-żwirowych oraz wraz z liczbą skał i niewielkich wysepek. Zagęszczenie gniazdujących par jest tym mniejsze, im gęstsza jest okrywa roślinna na danym obszarze. Negatywnie wpływa na nią również zbyt wysoka temperatura wody – ogranicza dostępność pożywienia, przez co ostrygojady mogą być w niewystarczająco dobrej kondycji, aby przystąpić do lęgów. Południowa granica zasięgu występowania ostrygojadów czarnych przebiega przez odcinek wybrzeża, na którym przeważać zaczynają piaszczyste plaże.
O podejmowaniu wędrówek lub zimowaniu blisko miejsc gniazdowania prawdopodobnie decyduje dostępność pożywienia. Co najmniej do 2010 nie poznano dokładnie czynników na nią wpływających w Zatoce Księcia Williama, wzdłuż której wybrzeża występuje częściowo wędrowna populacja. Na wyspie Kodiak (zamieszkanej przez osiadłą populację) dzięki Prądowi Alaski panuje stosunkowo łagodny klimat w porównaniu do miejsc na podobnej szerokości geograficznej.
Tryb życia i zachowanie Ostrygojady czarne są monogamiczne (również w znaczeniu społecznym), a stopień przywiązania zarówno do partnera, jak i miejsca gniazdowania i zimowania jest stosunkowo wysoki. Ich terytoria lęgowe mają wyraźnie zaznaczone granice, a w ich obrębie mieszczą się zarówno żerowiska, jak i miejsce gniazdowania. Rzadko widywane są dalej niż 100 m od wybrzeża. Czas spędzany na poszczególnych aktywnościach różni się w zależności od okresu w roku i płci. Badane w Kolumbii Brytyjskiej osobniki w okresie poprzedzającym gniazdowanie spędzały 41% czasu na żerowaniu, 25–30% – stojąc, 10–11% – siedząc, 11–12% – czyszcząc upierzenie, 2–3% – na konfliktach z innymi ostrygojadami, a 2–4% – na budowie gniazda. Te obserwowane w hrabstwie Sonoma (północna Kalifornia) przeciętnie spędzały na żerowaniu więcej czasu jesienią i zimą (39%) niż wiosną i latem (26%).