Pawieł Rafaiłowicz Bermondt-Awałow (ur. w Tyflisie, zm. 27 grudnia 1973 w Nowym Jorku) – rosyjski oficer, uczestnik rosyjskiej wojny domowej po stronie białych. Na czele oddziału stworzonego przy pomocy niemieckiej z rosyjskich jeńców wojennych walczył, u boku Bałtyckiej Landeswehry, z łotewskimi bolszewikami. Następnie w 1919 r. stanął na czele Zachodniej Armii Ochotniczej, do której weszły jednostki niemieckie operujące do tej pory na ziemiach łotewskich. W październiku 1919 r. podjął nieudaną próbę zdobycia Rygi, po której jego oddziały zostały internowane w Prusach Wschodnich i rozformowane. Resztę życia spędził na emigracji.
Życiorys Pochodzenie Na temat jego pochodzenia i początków kariery wojskowej w literaturze funkcjonują różne wersje. Według jednej z nich Pawieł Bermondt-Awałow był z pochodzenia Kozakiem ussuryjskim. Jako jego miejsce urodzenia podawany jest Tyflis. Nazwiskiem Awałow, zrusyfikowaną wersją nazwiska gruzińskiego rodu Z rodu Awaliszwili pochodziła Natalia Gałczyńska, żona poety Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego., zaczął posługiwać się dopiero w październiku 1919 r.; nie był spokrewniony z tą rodzinąT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 219–220.. Nie jest również jasne, w jakim charakterze brał udział w I wojnie światowej: według jednej z wersji uczestniczył w walkach, według innej służył w wojskowej orkiestrze.
Współpraca z Niemcami podczas wojny o niepodległość Łotwy i rosyjskiej wojny domowej Po rewolucji październikowej stanął po stronie białych. Między sierpniem 1918 a styczniem 1919 r. działał na Ukrainie, dowodząc małym oddziałem białych Rosjan. Jeszcze w 1918 r. nawiązał kontakt z dowództwem niemieckim w Kijowie, współpracował następnie z niemieckim biurem werbunkowym. Po odejściu wojsk niemieckich z Ukrainy wyjechał razem z nimi do Niemiec. W lutym 1919 r., z niemieckich funduszy, zaczął formować oddział z internowanych w Niemczech oficerów i żołnierzy rosyjskich, wziętych do niewoli w I wojnie światowej, na co wiosną tego roku otrzymał znaczne środki.
Kwiecień-lipiec 1919 r. Oddział ten został przerzucony na Łotwę i wspólnie z siłami Bałtyckiej Landeswehry brał udział w walkach z Armią Radzieckiej Łotwy. Początkowo podlegał Rosyjskiemu Korpusowi Ochotniczemu Najświatlejszego Księcia Lievena. Uczestniczył m.in. w bitwie o Rygę w końcu maja 1919 r., po której Niemcy i sformowany przez nich marionetkowy rząd łotewski Andrievsa Niedry przejęli kontrolę nad łotewską stolicą. W maju jednostka dowodzona przez Bermondta-Awałowa została wyodrębniona z Rosyjskiego Korpusu Ochotniczego i przemianowana na Zachodni Korpus Ochotniczy im. hr. Kellera. Oddział liczył wówczas ok. 6000 żołnierzy i po bitwie o Rygę został ześrodkowany w Mitawie. Nie brał udziału w niemiecko-estońsko-łotewskiej bitwie pod Kiesią. 6 czerwca 1919 r. oddział Bermondta został ponownie podporządkowany Rosyjskiemu Korpusowi Ochotniczemu, który z kolei uznał zwierzchnictwo gen. Nikołaja Judenicza, dowódcy Armii Północno-Zachodniej, która zamierzała z terytorium Estonii uderzyć na radziecki Piotrogród.
Bitwa pod Kiesią zakończyła się zwycięstwem sił estońskich i łotewskich. Obie republiki, wspierane zbrojnie przez państwa Ententy, nie dopuściły wojsk niemieckich do dalszego marszu w głąb Liwonii. Postawiło to pod znakiem zapytania sens dalszej obecności jednostek niemieckich na terytorium Łotwy – do tej pory uzasadniano ją potrzebą wspierania Łotwy w walce z bolszewikami, jednak po ofensywie estońskiej w Liwonii oraz po bitwie pod Kiesią tereny kontrolowane przez Niemców nie graniczyły nawet z zajmowaną jeszcze przez bolszewików ŁatgaliąT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 210–211.. W tej sytuacji Niemcy, jeszcze w trakcie walk pod Kiesią, podjęli próbę przejęcia kontroli nad całą Armią Północno-Zachodnią. Bermondt-Awałow, formalnie jej podległy, zadeklarował gotowość do dalszej współpracy z Niemcami.
13 lipca 1919 r. gen. Rüdiger von der Goltz, dowodzący wszystkimi siłami niemieckimi na Łotwie, w swoim rozkazie zezwolił niemieckim żołnierzom zaciągać się do oddziału Bermondta-Awałowa. Następnie ogłosił, że pod jego rozkazy mogą zaciągać się całe niemieckie jednostki (co zostało usankcjonowane kolejnym rozkazem z 31 lipcaT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 226.). Tym samym von der Goltz omijał postanowienia rozejmu zawartego z Łotwą i Estonią po bitwie pod Kiesią, który przewidywał ewakuację wojsk niemieckich z Łotwy w sierpniu 1919 r.T. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 220–221. Nie mogąc przejąć kontroli nad całą Armią Północno-Zachodnią (która po pierwszej nieudanej ofensywie na Piotrogród była nadal wspierana i wyposażana przez Wielką BrytanięJ. D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 127.N. Kornatowski, Bor’ba za Krasnyj Pietrograd, AST, Moskwa 2004, , s. 123.), Niemcy zamierzali uczynić z oddziałów Bermonta-Awałowa konkurencyjną wobec niej siłę, która potencjalnie mogłaby posłużyć i do obalenia proalianckiego rządu łotewskiego, i do wzmocnienia wpływów Berlina wśród rosyjskich sił antybolszewickichT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 222–223..
Przejście oddziałów niemieckich pod komendę Bermondta-Awałowa W sierpniu 1919 r. Niemcy przyspieszyli werbunek do oddziałów Bermondta-Awałowa, ściągając do nich zarówno byłych rosyjskich jeńców wojennych, jak i ochotników niemieckich i austriackich, którym obiecywano nadanie w przyszłości ziemi w Rosji, po zwycięstwie białychT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 226–227.. 29 sierpnia 1919 r. przejście pod komendę Bermondta ogłosiła cała 2 brygada niemieckiej Żelaznej DywizjiT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 230.. W tym samym miesiącu przebywający w Mitawie Bermondt-Awałow zaproponował Polsce podział Litwy między Polskę i białą Rosję. W końcu miesiąca zrezygnował z agresywnych planów wobec Litwy, uznając, że ewentualny marsz w głąb ziem litewskich i zajęcie Kowna sprawiłoby, że Polacy wystąpiliby przeciwko niemuT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 232–234..
26 i 27 sierpnia w Rydze pod patronatem brytyjskim odbyły się rozmowy w sprawie stworzenia jednolitego frontu antybolszewickiego, w których wzięły udział delegacje estońska, łotewska, polska i litewska oraz przedstawiciele Armii Północno-Zachodniej i oddziału Bermondta. Podczas negocjacji przedstawiciele sił Bermondta zadeklarowali uznanie rządu Ulmanisa i domagali się zgody na przeniesienie bazy oddziału do Rygi, skąd mógłby on przemieszczać się wzdłuż Dźwiny, północnym brzegiem, w celu uderzenia na pozostający pod kontrolą Łotewskiej SRR Dyneburg. Delegacja łotewska nie chciała się zgodzić na obecność białych Rosjan w Rydze, spodziewając się, że Bermondt proklamowałby tam powstanie rosyjskiego, antyłotewskiego rządu. Alianci proponowali Bermondtowi przeniesienie na front pod Narwą i udział, pod komendą Judenicza, w nowej ofensywie na Piotrogród. Mimo zasadniczych różnic zdań konferencja zakończyła się deklaracją współpracy. Skoordynowane działania przeciwko Rosji Radzieckiej miały zacząć się 15 września 1919 r., jednak plan ten nie został zrealizowanyT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 238–239.. 1 września w Mitawie pod dowództwo Bermondta oficjalnie przeszła cała niemiecka Żelazna Dywizja, Legion Niemiecki pod dowództwem kpt. Siewerta oraz Korpus Ochotniczy Plehwe. Wbrew wcześniejszym ustaleniom o ewakuacji jednostek niemieckich z Łotwy trwał również dalszy werbunek ochotników niemieckich do oddziałów BermondtaT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 240.. 21 września wszystkie oddziały niemieckie w Kurlandii i na Żmudzi, na mocy umowy między von der Goltzem i Bermondtem, przeszły pod komendę tego ostatniego, tworząc Zachodnią Armię Ochotniczą. Faktyczne kierownictwo wojskowe Armii pozostało w rękach oficerów niemieckichT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 242.. Alianci zareagowali na te działania, grożąc podjęciem działań zbrojnych nad Renem, blokadą Niemiec i skierowaniem wojsk polskich przeciwko oddziałom niemieckim w Kurlandii i na Litwie. W odpowiedzi 28 września rząd niemiecki wydał oficjalne oświadczenie, w którym zakazywał niemieckim ochotnikom zaciągania się do armii Bermondta, a także stwierdził, że niemieckie oddziały na Łotwie działają na własne ryzyko i nie są oficjalnie wspierane przez BerlinT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 242–243.. W praktyce ochotnicy dołączali do Bermondta w dalszym ciąguT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 245.. We wrześniu 1919 r. pod jego komendą znajdowało się 40–50 tys. żołnierzy (więcej niż pod komendą Judenicza, którego zwierzchnictwo Bermondt nadal teoretycznie uznawał), a poziom uzbrojenia i wyposażenia był bardzo dobryT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 246.. mały|Bermondt z oficerami i żołnierzami Zachodniej Armii Ochotniczej, Mitawa, czerwiec 1919 21 września 1919 r. Judenicz skierował do Bermondta rozkaz przejścia na front narewski, w celu udziału w marszu na Piotrogród. Gdy Bermondt zignorował go, Judenicz 26 września osobiście przybył do Mitawy, jednak nawet podczas bezpośredniego spotkania Bermondt odmówił wykonania rozkazu i żądał, by władze łotewskie pozwoliły mu uderzyć na bolszewików w Łatgalii. Ostatecznie siły Bermondta nie wzięły udziału w drugiej ofensywie na Piotrogród, rozpoczętej 28 wrześniaT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 249–251.. Bermondt uważał postawę Judenicza, który był skłonny zgodzić się na niepodległość Litwy, Łotwy i Estonii, za kapitulancką.
Uderzenie Bermondta na Rygę 3 października 1919 r. Bermondt ogłosił, iż obszar Łotwy jest jego bazą operacyjną do samodzielnych działań przeciwko Rosji Radzieckiej. Stwierdził również, iż Łotysze przeszkadzają zaplanowanej przez niego antybolszewickiej operacji. W odpowiedzi Łotysze rozpoczęli koncentrację sił pod Rygą, spodziewając się uderzenia sił Bermondta na stolicę. 6 października Bermondt ogłosił utworzenie Centralnej Rady, która na zajmowanych przez niego terenach miała pełnić funkcję rządu białej Rosji – dla Łotyszy przewidywał jedynie pewien zakres autonomii. Tego samego dnia oficjalnie poprosił rząd łotewski o pomoc w działaniach przeciwko bolszewikom. Gdy otrzymał odpowiedź odmową, 8 października rozpoczął działania zaczepne, których celem było zajęcie RygiT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 252.. 11 października gen. Nikołaj Judenicz ogłosił go zdrajcą i wezwał żołnierzy Bermondta do wypowiedzenia mu posłuszeństwaT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 260–261.. Bermondt tego samego dnia odpowiedział, iż jego działania mają na celu zabezpieczenie pozycji białych przed walką z bolszewikami, niedopuszczenie do sytuacji, w której biała armia była uzależniona od pomocy państwa estońskiego, co w jego przekonaniu miało poniżać Rosjan. 13 października Bermondt skierował swojego przedstawiciela do dowódcy białych Sił Zbrojnych Południa Rosji gen. Antona Denikina, twierdząc, że zdobył już Rygę i rozbił wojska estońskie oraz łotewskie, a tym samym zdobył bazę do uderzenia na Rosję Radziecką od zachoduT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 262..