Nicolò Zeno – włoski niszczyciel z okresu międzywojennego i II wojny światowej, należący do typu Navigatori. Wodowany w 1928 roku, wszedł do służby w marynarce włoskiej Regia Marina w 1930 roku. Otrzymał imię XIV-wiecznego żeglarza Nicoli Zeno, skracane także do samego „Zeno”. Nosił znak burtowy ZE. Służył podczas wojny na Morzu Śródziemnym; został samozatopiony 9 września 1943 roku w La Spezii.

Wyporność standardowa okrętu wynosiła początkowo 1900 ton, a ostatecznie 2125 ton, natomiast pełna sięgała prawie 2900 ton. Był uzbrojony w sześć armat kalibru 120 mm i cztery wyrzutnie torped, uzupełnione przez działka przeciwlotnicze i uzbrojenie przeciwpodwodne. Napęd stanowiły turbiny parowe, prędkość maksymalna wahała się od ponad 38 węzłów na początku służby do 28 węzłów po modernizacji.

Budowa

„Nicolò Zeno” należał do dwunastu włoskich wielkich niszczycieli typu Navigatori, nazwanego tak z powodu noszenia przez okręty imion włoskich żeglarzy. Zostały one zaprojektowane jako okręty o silnym uzbrojeniu artyleryjskim i wysokiej prędkości, aby przeciwstawić się wielkim niszczycielom francuskim. Zamówienie zostało złożone w 1926 roku. „Nicolò Zeno” był zbudowany w stoczni (CNQ) we Fiume (obecnie Rijeka), w której powstało najwięcej okrętów tego typu (cztery). Cena kontraktowa bez uzbrojenia wynosiła 20,65 mln lirów. Wszystkie okręty zostały wciągnięte na listę floty dekretem królewskim z 23 czerwca 1927 roku, klasyfikowane wówczas jako niszczyciele, a 19 lipca 1929 roku przeklasyfikowano je na „zwiadowców” (wł. esploratori). 5 września 1938 roku okręty typu Navigatori przeklasyfikowano z powrotem na niszczyciele.

Stępkę pod budowę „Nicolò Zeno” położono 5 czerwca 1927 roku. Otrzymał imię na cześć XIV-wiecznego włoskiego żeglarza, badacza Atlantyku Nicolò Zeno, znanego jako jednego z . Równolegle budowano w tej stoczni „Giovanni da Verrazzano”, a po nich jeszcze „Antonio Pigafetta” i „Alvise da Mosto”. Wodowano go 12 sierpnia 1928 roku. Przyjęcie przez marynarkę opóźniło się z powodu usterek turbin i do służby okręt wcielono 27 maja 1930 roku (według innych źródeł 27 marca). W 1938 roku okręt otrzymał znak burtowy ZE, od skrótu nazwy. Dewizą okrętu było: Piu oltre (z wł. jeszcze więcej).

Opis

Skrócony opis konstrukcji thumb|Sylwetka „Nicolò Zeno” w eksperymentalnym kamuflażu Claudus z końca 1941 roku Niszczyciele typu Navigatori miały stalowy kadłub z podwyższonym pokładem dziobowym. Sylwetka okrętów wyróżniała się dwoma szeroko rozstawionymi pochylonymi kominami – na skutek zastosowania naprzemiennego układu przedziałów siłowni, w celu zwiększenia odporności na uszkodzenia. Wyporność standardowa pierwotnie wynosiła 1900 ton, a pełna 2599 ton. Długość całkowita pierwotnie wynosiła 107,28 m, szerokość 10,2 m, a zanurzenie 3,51 m przy wyporności standardowej i 4,35 m przy wyporności pełnej. W 1940 roku okręt został poddany modernizacji (drugiej) w celu polepszenia stateczności, jak większość niszczycieli tego typu. Wyporność standardowa po modernizacji wynosiła 2125 ton, a pełna 2880 ton. Długość kadłuba wzrosła do 108,9 m, a szerokość do 11,2 m.

Załoga etatowo składała się początkowo ze 173 osób, w tym 9 oficerów, a do początku II wojny światowej wzrosła do 224 osób, w tym 12 oficerów. Pod koniec wojny załoga liczyła do 280 osób.

Okręty były napędzane przez dwa zespoły turbin parowych z przekładniami, zasilane przez cztery kotły wodnorurkowe o ciśnieniu roboczym 22 atmosfer, poruszające dwie trzyłopatowe śruby. Podobnie jak pozostałe okręty budowy stoczni CNQ, „Nicolò Zeno” otrzymał turbiny akcyjne systemu Beluzzo oraz kotły typu Yarrow i śruby o średnicy 3,56 m. Moc projektowa wynosiła 55 000 KM. Na próbach 4 lipca 1931 roku „Nicolò Zeno” rozwinął moc 65 460 KM. Projektowa prędkość maksymalna wynosiła 38 węzłów. Na próbach sześciogodzinnych w 1931 roku „Nicolò Zeno” osiągnął w stanie lekkim prędkość średnią 39,166 węzła (przy wyporności 2064 ton). Typowo okręty tego typu rozwijały jednak w realnych warunkach służby prędkość do 33–36 węzłów. Po drugiej modernizacji prędkość spadła natomiast do około 28 węzłów przy pełnej wyporności.

Po pierwszej modernizacji w 1930 roku pełny zapas paliwa wynosił 460 ton. Po drugiej modernizacji zwiększono normalny zapas do 560 ton, a pełny do 680 ton. Zasięg według pierwotnego projektu miał wynosić 3800 mil morskich przy prędkości 18 węzłów, lecz po modernizacji się zmniejszył. Po drugiej modernizacji zasięg wzrósł do 5000 mil przy prędkości 18 węzłów lub 1200 mil przy 28 węzłach.

Uzbrojenie i jego zmiany Główną artylerię stanowiło sześć armat kalibru 120 mm Ansaldo model 1926 o długości lufy 50 kalibrów (L/50) umieszczonych na trzech dwudziałowych podstawach. Podwójne stanowiska dział z maskami ochronnymi umieszczone były: na pokładzie dziobowym i na niskich nadbudówkach przed drugim kominem i na rufie. Kąt podniesienia lufy wynosił od -10° do +45° i umożliwiał też strzelanie amunicją burzącą z zapalnikiem czasowym do nisko lecących samolotów. Działa strzelały pociskami o masie 23,15 kg z prędkością początkową 920 m/s na odległość do 19 600 m. Amunicja była łuskowa rozdzielnego ładowania. Szybkostrzelność wynosiła do 6–7 strzałów/min. Zapas amunicji wynosił etatowo 1200 pocisków bojowych (408 przeciwpancernych, 672 burzące i 120 zapalających) oraz 100 oświetlających – przy czym można było zabrać do komór 250 pocisków więcej.

Uzbrojenie przeciwlotnicze początkowo stanowiły dwa działka automatyczne kalibru 40 mm Vickers-Terni model 1917 o długości lufy L/39, umieszczone na burtach na tylnych końcach pokładu dziobowego. Ich zapas amunicji wynosił 3000 nabojów. Uzupełniały je dwa podwójnie sprzężone wielkokalibrowe karabiny maszynowe kalibru 13,2 mm Breda na skrzydłach mostka, z zapasem 3000 nabojów. W latach 1933–1934 montowano dwa dalsze podwójnie sprzężone wkm-y na platformie za drugim kominem, po bokach dalmierza. Pod koniec 1941 roku na niszczycielach tego typu zamieniono działka kalibru 40 mm i karabiny maszynowe na siedem pojedynczych działek automatycznych 20 mm Breda model 1935 L/65. Pod koniec 1942 roku na miejscu rufowego aparatu torpedowego „Nicolò Zeno” otrzymał platformę z dwoma działkami przeciwlotniczymi kalibru 37 mm Breda model 1939 L/54 z zapasem 3060 nabojów.

Uzbrojenie torpedowe stanowiło pierwotnie sześć wyrzutni torpedowych kalibru 533 mm w dwóch potrójnych aparatach torpedowych. Z uwagi jednak na ograniczoną dostępność nowych torped, w środkowych wyrzutniach stosowano wkładki kalibru 450 mm i etatowy zapas obejmował początkowo cztery torpedy kalibru 533 mm i dwie kalibru 450 mm. Już w latach 1932–1933 środkowe wyrzutnie jednak zdemontowano dla polepszenia stateczności, pozostawiając cztery wyrzutnie torped 533 mm. Pod koniec 1942 roku rufowy aparat torpedowy na „Nicolò Zeno” został zdemontowany w celu montażu działek przeciwlotniczych i pozostawiono dwie wyrzutnie torped.

Okręty początkowo przenosiły po 14 bomb głębinowych na dwóch zrzutniach na rufie, w tym cztery duże bomby o masie 100 kg i 10 małych o masie 50 kg. Podczas II wojny światowej stosowano także niemieckie bomby głębinowe oraz montowano na okrętach tego typu dwa lub cztery niemieckie miotacze bomb głębinowych i zwiększano zapas bomb, typowo do 40. W 1931 roku okręty otrzymały holowane torpedy przeciw okrętom podwodnym Ginocchio model 1927/46T, wodowane za pomocą żurawika w części rufowej. „Nicolò Zeno” jak wszystkie oprócz jednego okręty typu był wyposażony w tory minowe na pokładzie, na których można było zabierać do 56 min kotwicznych. W 1941 roku tory minowe na okręcie wydłużono i można było zabierać na nich od 86 do 104 min zależnie od typu, także niemieckich, albo 110 ochraniaczy zagród minowych.

Wyposażenie Od pierwszej modernizacji w 1930 roku zaraz po wejściu do służby „Nicolò Zeno” na dachu nadbudówki dziobowej miał standardowy dla okrętów tego typu dalocelownik z dwoma dalmierzami optycznymi o bazie 3 m. Na platformie przed masztem znajdował się inklinometr służący do oceny kąta kursowego celu. Trzeci 3-metrowy dalmierz, służący do strzelań torpedowych oraz rezerwowy dla artylerii, był w zakrytej wieży na platformie nadbudówki za kominem rufowym. Dalmierz ten był zdemontowany w 1941 roku przy instalacji działek kalibru 20 mm.

Okręty miały jeden reflektor średnicy 90 cm na maszcie rufowym. W skład wyposażenia wchodziła aparatura w kominach do stawiania zasłony dymnej (czarnej albo białej). W 1940 roku okręty wyposażono w trały kontaktowe na rufie, o szerokości trałowania 200 m, lecz do połowy 1942 roku zostały zdjęte. W październiku 1942 roku „Nicolò Zeno” został wyposażony w stację hydrolokacyjną, natomiast nie posiadał radaru.

Malowanie thumb|Sylwetka „Nicolò Zeno” w standardowym kamuflażu z 1943 roku (białe pola z gwiazdką są nieznane) Początkowo okręty włoskie były malowane w części nadwodnej na kolor jasnoszary z ciemnoszarym pokładem. Od 1938 roku na kadłubie namalowano czerwone litery identyfikacyjne ZE. Na początku wojny latem 1940 roku na pokład na dziobie naniesiono biało-czerwone skośne pasy dla identyfikacji z powietrza. W październiku 1941 roku „Nicolò Zeno” został jako pierwszy niszczyciel tego typu pomalowany w barwy kamuflujące – był to czterokolorowy eksperymentalny kamuflaż Claudus, opracowany przez malarza marynistę Rodolfa Claudusa (brudnobiały, ciemnoszaroniebieski, jasnoochrowy, czarny), naniesiony symetrycznie z obu burt. W 1942 roku przemalowano go w nowy kamuflaż w standardowych kolorach, składający się z kontrastowych ciemnoszarych plam na popielatoszarym podkładzie. Na „Nicolò Zeno” ciemnoszare plamy miały formę ostrych trójkątów i wielokątów i nie stosowano brudnobiałych krańców kadłuba.

Służba Okres międzywojenny Okręt wcielono do służby w Regia Marina 27 maja (według innych źródeł 27 marca) 1930 roku. Już między 29 lipca a 10 października 1930 roku poddano go w La Spezii pierwszej modernizacji, polegającej m.in. na obniżeniu nadbudówki i ograniczeniu zapasu paliwa dla poprawy stateczności. Wymieniono również wadliwe wirniki turbin parowych na innej konstrukcji. Z powodu problemów z turbinami „Nicolò Zeno” nie wziął udziału w operacji zabezpieczenia grupowego przelotu transatlantyckiego 12 wodnosamolotów gen. Italo Balbo do Brazylii na przełomie 1930 i 1931 roku. Ostatecznie oficjalne próby prędkości przeprowadzono dopiero 7 lipca 1931 roku. W sierpniu 1931 roku „Nicolò Zeno” został przejściowo okrętem flagowym dywizji zwiadowczej. 4 października 1931 roku okręt otrzymał uroczyście w Wenecji banderę bojową. Na początku 1936 roku był przejściowo przydzielony do akademii marynarki wojennej w Livorno dla praktyk morskich.

Podczas hiszpańskiej wojny domowej między 1937 a 1939 rokiem „Nicolò Zeno” kilkakrotnie pełnił służbę na wodach Hiszpanii, wspierając nacjonalistów. Raz konwojował statki z Włoch z zaopatrzeniem dla włoskich wojsk interwencyjnych (CTV), ponadto w czerwcu 1937 roku konwojował przez Cieśninę Gibraltarską statek „Madda”, atakowany przez lotnictwo republikańskie. Po przeklasyfikowaniu na niszczyciel we wrześniu 1938 roku został przydzielony do 15. dywizjonu niszczycieli (squadriglia). Od maja do grudnia 1939 roku wraz z dywizjonem bazował na Leros w Dodekanezie i operował na Morzu Egejskim.

II wojna światowa 1940 rok