Wkroczenie Armii Czerwonej do Polski w latach 1944–1945

mały|Operacje Armii Czerwonej na terytorium Polski Wkroczenie Armii Czerwonej do Polski w latach 1944–1945 – na przedwojenne terytorium Polski miało miejsce już w nocy z 3 na 4 stycznia 1944 roku w okolicach Rokitna na Wołyniu. Po klęsce Wehrmachtu w bitwie na łuku kurskim (5 lipca – 23 sierpnia 1943) Armia Czerwona przejęła ostatecznie inicjatywę strategiczną na froncie wschodnim i rozpoczęła marsz na zachód w kolejnych operacjach ofensywnych skierowanym przeciw wojskom niemieckim i siłom ich sojuszników. Pod koniec operacji Bagration ZSRR kontrolował całą Białoruś i wkroczył głęboko na terytorium Polski, przekracząjąc w lipcu 1944 linię demarkacyjną pomiędzy III Rzeszą a ZSRR ustanowioną 28 września 1939. Żołnierze sowieccy przebywali w Polsce 49 lat, ostatni opuścili Polskę 17 września 1993.

Kierunki natarcia i operacje Armii Czerwonej Pierwszy etap zajmowania ziem polskich znajdujących się w obecnych granicach trwał od lipca do października 1944 r. i nastąpił w toku dwóch zaczepnych operacji strategicznych: białoruskiej i lwowsko-sandomierskiej Armii Czerwonej. Jakkolwiek w drugiej połowie lipca, trwająca od 23 czerwca, ofensywna działalność Armii Czerwonej charakteryzująca się dużym rozmachem i wysokim tempem działań zaczęła tracić na impecie, na skutek oddalenia w toku wielkiej operacji białoruskiej o 550-600 km od pozycji wyjściowych. W walkach uczestniczyło także ludowe Wojsko Polskie utworzone na mocy dekretu Krajowej Rady Narodowej z 21 lipca 1944 r. w wyniku połączenia Armii Ludowej i Armii Polskiej w ZSRR.

Na zapleczu frontu masową działalność represyjną wobec Polaków rozpoczynały formacje NKWD i Smiersz, aresztując, wywożąc w głąb ZSRR i mordując tysiące obywateli Polski z zajmowanych przez Armię Czerwoną terenów.

Po zajęciu Lublina 23 lipca 1944 r. lewoskrzydłowe związki 1 Frontu Białoruskiego, w którego składzie walczyły m.in. jednostki 1 Armii Wojska Polskiego, dotarły w kilka dni później do Wisły w rejonie Dęblina i Puław, a następnie zawróciły na północ z zamiarem wyjścia w widły Wisły i Bugo-Narwi, jednak 1 sierpnia zostały zatrzymane przez nieprzyjaciela i musiały przejść do walk obronnych. Natomiast wojska 2 Frontu Białoruskiego zajęły 27 lipca Białystok, a 13 września doszły do Łomży, gdzie zostały zatrzymane przez siły niemieckie. Z kolei związki 1 Frontu Ukraińskiego dotarły 29 lipca do Wisły w rejonie Józefowa, Zawichostu i Baranowa, a 2 sierpnia zajęły Rzeszów i Kolbuszową. W tym mniej więcej czasie oddziałom 1 Frontu Białoruskiego udało się utworzyć i rozwinąć pierwsze przyczółki na zachodnim brzegu Wisły. – najpierw w rejonie Puław, a później Magnuszewa. Tam też między 9 a 16 sierpnia oddziały 1 Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte stoczyły razem z Armią Czerwoną zwycięską bitwę pod Studziankami. Ponadto w drugiej połowie sierpnia nowy przyczółek nad Wisłą w rejonie Sandomierza utworzyły także jednostki 1 Frontu Ukraińskiego. Wszystkie te przyczółki były nieustannie i zaciekle atakowane przez nieprzyjaciela, który dążył do ich natychmiastowej likwidacji zdając sobie z poważnego zagrożenia jakie one stanowiły. W walkach o przyczółki: puławsko-dębliński i warecko-magnuszewski obok wielu żołnierzy Armii Czerwonej poległo i zmarło na skutek odniesionych ran ok. 950 żołnierzy 1 armii WP.

Armii Czerwonej nie udało się jednak rozszerzyć zdobytych przyczółków i podjąć dalszych działań zaczepnych przeciwko siłom niemieckim na zachodnim brzegu Wisły. W momencie wybuchu Powstania warszawskiego w rejonie Radzymina, Wołomina i Okuniewa doszło do największej na terytorium Polski bitwy pancernej, w której 2 armia pancerna gen. Siemiona Bogdanowa – idąca na Warszawę – w starciu z potężnym ugrupowaniem Tygrysów i Panter nie osiągnęła celów strategicznych, tracąc 284 czołgi i działa pancerne. W ten sposób bezpośrednie natarcie Armii Czerwonej na Warszawę zostało zatrzymane. Potwierdziła to decyzja polityczna Józefa Stalina o wstrzymaniu działań zaczepnych Armii Czerwonej na tym odcinku frontu.

Nie udało się również podjąć działań zaczepnych z przyczółków zdobytych na zachodnim brzegu Wisły. Sytuacja uległa poprawie w połowie września, kiedy to – mimo silnej obrony niemieckiej – oddziały Armii Czerwonej i 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, 1 Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte i 13 pułku artylerii pancernej oraz Armii Czerwonej zajęły prawobrzeżną dzielnicę Warszawy – Pragę.

Od 13 września rozpoczęły się zrzuty broni i amunicji dla powstańców warszawskich. Tragicznie i niepomyślnie zakończyła się próba udzielenia pomocy powstańcom ze strony trzech pułków 1 armii Wojska Polskiego, zarządzona rozkazem dowódcy armii gen. Zygmunta Berlinga w porozumieniu z dowództwem 1 Frontu Białoruskiego. Oddziały 3 Dywizji Piechoty im. Romualda Traugutta (9 i 8 pułk piechoty) po sforsowaniu Wisły utworzyły przyczółki na Czerniakowie i Solcu, gdzie przez 8 dni (do 23 września) wraz z powstańcami toczyły bohaterskie walki z przeważającymi siłami nieprzyjaciela. Jeszcze krócej, choć równie mężnie, biły się na przyczółku żoliborskim oddziały 2 Dywizji Piechoty im. Henryka Dąbrowskiego, które również uległy przewadze wroga i pod silnym ogniem musiały się wycofać na Pragę. Straty żołnierzy na przyczółkach, głównie trauguttowców, wyniosły ponad 3700 zabitych, rannych oraz zaginionych bez wieści.

Ofencywa Armii Czerwonej na froncie polskim została wstrzymana decyzją Józefa Stalina na okres czterech miesięcy. W tej pierwszej ofensywie Armii Czerwonej zajęto ziemie polskie między Bugiem, Wisłą, Wisłoką a Karpatami: obszar tzw. Polski Lubelskiej. Armia Czerwona prowadziła w tym czasie intensywne działania wojenne na Bałkanach, zajmując terytorium Rumunii, atakując Bułgarię i docierając do Budapesztu na terytorium Węgier. 19 września 1944 został zawarty w Moskwie rozejm w wojnie ZSRR z Finlandią (wojna kontynuacyjna).

12 stycznia 1945 r. Armia Czerwona przy udziale ludowego Wojska Polskiego, z przyczółków nad Wisłą podjęła ofensywę, która w ciągu kilku tygodni doprowadziła nie tylko do zajęcia Polski centralnej, lecz także znacznych obszarów nad Bałtykiem, Odrą i Nysą Łużycką. Nastąpiło to w wyniku kilku operacji zaczepnych Armii Czerwonej: wschodniopruskiej, wiślańsko-odrzańskiej, pomorskiej, opolskiej i dolnośląskiej. Operacja wschodniopruska, która 25 kwietnia zakończyła się likwidacją okrążonych sił niemieckich w Prusach Wschodnich, pozwoliła Armii Czerwonej w końcu stycznia dotrzeć do wybrzeży Bałtyku w rejonie Elbląga oraz nad Zalew Wiślany na północ i na południe od Królewca. Powstały w ten sposób korzystne warunki do przeprowadzenia operacji wiślańsko-odrzańskiej, która otworzyła drogę na Berlin. W czasie operacji wiślańsko-odrzańskiej nasileniu uległo zjawisko rabunków dokonywanych przez żołnierzy Armii Czerwonej i gwałtów na kobietach na zajmowanych terytoriach, które po przekroczeniu przedwojennej granicy polsko-niemieckiej przybrały charakter masowy.

Podejmując natarcie z przyczółków pod Magnuszewem, Puławami i Sandomierzem wojska 1 Frontu Białoruskiego i 1 Frontu Ukraińskiego wyszły w pierwszych dniach lutego 1945 r. na linię Odry na południe od Cedyni, przełamując międzyrzecki rejon umocniony i Wał Pomorski oraz uchwyciły przyczółki na zachodnim brzegu Odry na północ i południe od Wrocławia oraz na południe od Opola. W toku pozostałych operacji (pomorskiej od 10 lutego do końca marca, dolnośląskiej od 8 do 24 lutego oraz opolskiej od 15 do 31 marca) zajęto przedwojenne terytoria III Rzeszy do linii Odry i Nysy Łużyckiej. Tylko Szczecin z okolicami oraz wyspy Wolin i Uznam, delta Wisły i półwysep Helski, część Sudetów i część Śląska Cieszyńskiego zajęte zostały dopiero w ramach operacji berlińskiej i praskiej pod koniec kwietnia i na początku maja 1945 r.. Blisko 600 tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej poległo w walkach na powojennym terenie Polsce.

Daty zdobycia ważniejszych miast polskich przez Armię CzerwonąWyzwolenie miast i gmin przez Armię Radziecką i Ludowe WP 1944-1945. Informator. Dodatek do nr. 4/1977 Wojskowego Przeglądu Historycznego, s. 17-68 +Nazwa miejscowościData zdobyciaPrzez kogoBiałystok27. 07. 1944 r.2 Front Białoruski: 3 ArmiaBydgoszcz23. 01. 1945 r.1 Front Białoruski: 2 Armia pancerna gwardii; 47 armia; 1AWP (1 BPanc, 1 BK, 8 pp); 2 KK gw.Częstochowa16-17. 01. 1945 r.1 Front Ukraiński: 3 Armia pancerna gwardii — 7 Korpus pancerny,; 5 Armia gwardii — 32 korpus armijnyGdańsk30. 03. 1945 r.2 Front Białoruski: 2AUd; 65 A; 49 A; 70 A; 1 BPanc. WPGorzów Wielkopolski31. 01. 1945 r.1 Front Białoruski: 5 AUd.Katowice27. 01. 1945 r.1 Fr. U.: 59 A — 115 KA; 4 SKPanc. gw.; 60 i 21 A; 3 APanc. gw.Kielce15. 01. 1945 r.1 Front Ukraiński: — 3 A gw. — 76 KA; 13 A — 102 KA; 4 APanc.; 25 SKPanc.Koszalin4-5. 03. 1945 r.2 Fr. B.: 19 A (310, 272 i 313 DP); 3 SKPanc, gw.Kraków19. 01. 1945 r.1 Front Ukraiński: 59 A, 60 A; 4 SKPanc. gw.LublinMiasto zostało wyzwolone przy współudziale polskich partyzantów24. 07. 1944 r.1 Fr. B.: 2 APanc.; 8 A gw. — 28 KA gwŁódź19. 01. 1945 r.1 Fr. B.: 8 A gw. — 28 KA gw. (82 DP); 69 A; 1 APanc. gw.; 9 i 11 SKPanc.; 1 Fr. U.: 4 APanc. (16 BPanc.)Olsztyn22. 01. 1945 r.2 Fr. B.: 3 KK gw. — 5 i 6 DK gw.Opole24. 01. 1945 r.1 Fr. U.: 3 APanc. gw. — 6 KPanc.; 5 A gw. — 34 KA; 21 A — 117 KA (120 DP)PoznańW walkach o wyzwolenie miasta aktywnie uczestniczyli mieszkańcy Poznania23. 02. 1945 r.1 Fr. B.: 1 APanc. gw.; 8 A gw.; 69 A; 2 AWP — 7 DP (35 pp), 4 DAPLot.;4 MDLRzeszów2. 08. 1944 r.1 Fr. U.: 60 A; 13 A — 102 KASzczecin26. 04. 1945 r.2 Fr. B.: 65 A — 105 KA (193 DP); 2 AUd.Toruń1. 02. 1945 r.2 Fr. B.: 70 A — 47 KA; 1 Fr. B.: 47 A — 125 KA; 2 KK gw.Warszawa17. 01. 1945 r.1 Fr. B.: 1 AWP; 47 A; 61 A; 2 APanc. gw.Wrocław6. 05. 1945 r.1 Fr. U.: 6 AZielona Góra14. 02. 1945 r.1 Fr. U.: 3 A gw. — 21 KA

Upamiętnienie Walki toczone przez Armię Czerwoną na terytorium Polski zostały w okresie PRL upamiętnione licznymi monumentami i tablicami, których liczba wynosiła blisko 650. Po transformacji ustrojowej w Polsce i wejściu w życie ustawy z 1 kwietnia 2016 o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej są one jednak sukcesywnie usuwane i nie pozostało ich więcej niż 100. Poniższa lista przedstawia niektóre miejscowości, w których wzniesione zostały pomniki ku czci Armii Czerwonej: Baszków Pomnik żołnierzy Armii Czerwonej.

Białystok Pomnik Wdzięczności na cmentarzu komunalnym. Spoczywają tu prochy 490 żołnierzy radzieckich, poległych w walkach o wyzwolenie miasta. Projekt pomnika – Jan Ślusarczyk.

Bielsko-Biała Pomnik Bohaterów Armii Czerwonej – stoi od 1968 roku na Cmentarzu Żołnierzy Radzieckich Pomnik Wdzięczności Armii Radzieckiej – stał w latach 1949–1990 przed katedrą św. Mikołaja Pomnik Wdzięczności Armii Radzieckiej – stał w latach 1949–1990 na placu Ratuszowym

Bolesławiec Pomnik Wdzięczności żołnierzom Armii Radzieckiej wzniesiony na cmentarzu wojskowym, gdzie spoczywają polegli żołnierze 1 Frontu Ukraińskiego walczący z hitlerowskimi oddziałami pancernymi. Pomnik Bohatera Związku Radzieckiego generała majora W.K. Maksimowa na cmentarzu wojennym żołnierzy radzieckich.

Buczkowice Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej w Buczkowicach.

Busko-Zdrój Pomnik Armii Czerwonej.

Byczyna Pomnik Armii Czerwonej.

Bydgoszcz Pomnik Wdzięczności wzniesiony w centrum miasta ku czci Armii Radzieckiej. Projekt pomnika – Jan Kossowski. Obelisk na cmentarzu żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w czasie walk o wyzwolenie miasta. Na cmentarzu pochowanych jest ponad 1300 żołnierzy z 1 Frontu Białoruskiego. Projekt pomnika – J. Kossowski.

Chorzów Pomnik Wdzięczności Armii Radzieckiej, która w dniu 28 stycznia 1945 r. wyzwoliła miasto. Pomnik został wzniesiony w Parku im. Bohaterów Stalingradu. Projekt pomnika — Jerzy Kwiatkowski, T. Wieczonek.

Ciechocinek Pomnik Wdzięczności wzniesiony w hołdzie żołnierzom Armii Radzieckiej. Projekt pomnika – Jerzy Mazurczyk, R. Mann.

Częstochowa