Historia Islandii – dzieje wyspy, narodu i państwa islandzkiego od średniowiecza do późnej nowoczesności.
Najwcześniejsze informacje o bytowaniu ludzi na wyspie pochodzą z VIII w., kiedy to przebywali tu irlandzcy mnisi (anachoreci). zwani później przez Islandczyków papar (l. poj. papi). Jeszcze przed tymi mnichami, bo w IV w. p.n.e., do islandzkich brzegów miał dopłynąć Pyteasz z Massalii, nie uwierzono mu jednak i wyśmiewano go przez stulecia z racji tego, iż utrzymywał, że w odkrytej przez niego krainie podczas letniego przesilenia w porze nocnej widoczne jest słońce. 870–930 kraj został zasiedlony przez mieszkańców Norwegii głównie z południowo-zachodniej, jak potomkowie znanego Björna Buna, czasem północnej, a w bardzo małej liczbie ze wschodniej, jak również z Hebrydów, Szetlandów, Orkadów oraz z Wysp Brytyjskich (Normanów), zwłaszcza Szkocji i Irlandii.. Ci ostatni zabrali też ze sobą, jako niewolników i niewolnice, Celtów i Piktów. Początkowo (930–1262) samodzielne państwo o ustroju demokracji wiecowej, w której prawo głosu miało jednak tylko 39 wodzów (goðar, l. poj. goði), którzy na dodatek nie pochodzili z demokratycznych wyborów, i dwaj biskupi – pozbawionej wykonawczej władzy centralnej i terytorialnej oraz poza dziesięciną i niewielkim podatkiem podróżnym wolnej od podatków.. W 1000 r. Islandia na drodze kompromisu przyjęła chrześcijaństwo. Na początku XI w. – po odkryciu Grenlandii (ok. 984–986 r.) – Islandczycy jako pierwsi Europejczycy odkryli i próbowali skolonizować Amerykę. W 1262-1264 państwo islandzkie, na mocy tzw. Przymierza Gizzura i składanych przysięg wierności norweskiemu monarsze, znalazło się pod zwierzchnictwem Norwegii, następnie na skutek zawarcia unii personalnej między Norwegią a Danią w 1380 r., w 1397 – Danii, po czym w związku z tym, że Dania została monarchią absolutną, zostało do niej włączone 28 lipca 1662. W 1918–1944 na mocy Aktu o Unii z dnia 30 listopada 1918 r. stało się z dniem 1 grudnia 1918 r. odrębnym państwem: wolnym i suwerennym, pozostającym jednak z Danią w unii personalnej. W lutym–marcu 1944 r. parlament islandzki jednomyślnie postanowił o powołaniu oderwanej od Danii islandzkiej Republiki.
Jako sygnatariusz GATT Islandia w 1971 r. przystąpiła do EFTA, a w 1994 r. stała się członkiem Europejskiego Obszaru Gospodarczego.
Średniowiecze Osadnictwo Pierwszymi ludźmi, którzy przebywali na Islandii byli irlandzcy mnisi, którzy przybywali tam w łodziach ze skóry, tzw. curachs, tam najprawdopodobniej w VIII w. Nie istnieją jednak żadne archeologiczne dowody irlandzkiego osadnictwa. Dysponujemy jedynie wzmiankami ze starych ksiąg, mówiącymi o obecności irlandzkich anachoretów na wyspie. Zwłaszcza irlandzki autor Dicuil, piszący około 825 r., miał relacjonować, że pewni księża mówili mu 30 lat temu o niezamieszkałym Thule, gdzie o północy w ciągu lata miało być na tyle widno, że można było robić, co się chce, nawet „usuwać wszy z koszuli”. Przypuszcza się, że mnisi opuścili Islandię po przybyciu na nią nordyckich osadników dobrowolnie albo zostali z niej przepędzeni siłą, nie mając żadnego wpływu na późniejszych jej mieszkańców. Jak podaje tu Landnámabók (Księga o Zasiedleniu), zaraz po tym, gdy zobaczyli na horyzoncie dzioby łodzi wikingów, papar (l. poj. papi), jak ich nazywano, mieli zacząć uciekać w popłochu, zostawiając po sobie książki, dzwonki, pastorały i mnóstwo innych jeszcze przedmiotów. Nordycy osadnicy z Norwegii i Wysp Brytyjskich, zwłaszcza Szkocji i Irlandii, oraz Orkadów, Szetlandów i Hebrydów, stopniowo skolonizowali wyspę w latach 870–930. Islandia była przez to ostatnim zasiedlonym krajem europejskim.
thumb|Model łodzi wikingów Głównym źródłem informacji na temat zasiedlania Islandii jest Landnámabók (Księga Osadnictwa), napisana w XII w., która daje nam szczegółowy opis pierwszych osadników. Zgodnie z tą księgą skandynawscy żeglarze odkryli wyspę przez przypadek. Wkrótce potem odbyto jeszcze kilka wypraw badawczych, po czym rozpoczęła się kolonizacja. Ingólfur Arnarson jest uznawany za pierwszego osadnika. Był on wodzem z Norwegii, który przybył na Islandię wraz z rodziną i podwładnymi w 874 r. Swoją farmę zbudował w miejscu, gdzie obecnie znajduje się Reykjavík. W ciągu następnych 60 lat wikingowie ze Skandynawii, a także z normańskich kolonii na Wyspach Brytyjskich – Irlandii i Szkocji, osiedlili się w Islandii. Wśród pierwszych mieszkańców znaleźli się również – jako niewolnicy – Celtowie i Piktowie.
Od 870 r. do około 930 r. cała Islandia, gdzie było to możliwe, została zasiedlona - co znalazło swoje potwierdzenie również w badaniach archeologicznych. Po tym okresie, zwanym landnám (po polsku „branie lądu”), masowy napływ emigrantów do Islandii został już powstrzymany. Jej populacja liczyła w 930 r. około 20.000–35.000 jednostek.
Kolonizacja Islandii może być rozpatrywana w kontekście problemów wewnętrznych Norwegii, gdzie obawiano się w tamtym czasie prześladowań lub trudno miano się pogodzić z faktem zjednoczenia tego kraju pod egidą jej pierwszego króla Haraldra inn hárfagriego, który ingerował w tamtejsze prawo własności. W Szkocji i Irlandii zaś świecący tam dawniej triumfy wikingowie znaleźli się w tym czasie w defensywie zmuszającej ich do nagłej ucieczki.
Do kolonizacji Islandii – jak i odkrycia Grenlandii i Ameryki Północnej – użyto łodzi zwanych knerrir, a nie służących do grabieży langskipów/drakkarów, które gorzej pokonywały ocean.
Istnieje również teoria mówiąca, że udział w kolonizacji Islandii mieli Słowianie. Zgodnie z Landnámabók (Księgę o Zasiedleniu) w wersji Sturli Þórðarsona Garðarr Svávarsson miał wyruszyć w poszukiwaniu Snælandu, który został odkryty i tak nazwany wcześniej przez norweskiego wygnańca Naddoðra (w 860 r.), którego na łono dziewiczej Islandii miał rzucić sztorm, jak zmierzał on na znane już wtedy i zamieszkane przez ludzi Wyspy Owcze. Po tym, jak udało mu się do niego dopłynąć, miał on - jeszcze przed osiedleniem się tu Arnarsona - spędzić zimę w Húsavík na jego północnym wybrzeżu i na wiosnę wyruszyć z powrotem do Norwegii. W trakcie takiego powrotu – na jego początku – miała odłączyć się od jego statku łódka z Náttfarim oraz niewolnikiem i niewolnicą na pokładzie. Náttfari miał objąć ziemię w Reykjadalur, zaznaczając to na drzewach. Garðarr Svávarsson miał natomiast powrócić do Norwegii, będąc pełnym podziwu dla nowo poznanego lądu, jakiemu tym razem miano nadać miano: Garðarshólmr (Wyspa Garðarra) (zgodnie z drugą wersją Landnámabók (Księgi o Zasiedleniu), wersją Haukra Erlendssona, tzw. Hauksbók, to Garðarr Svávarsson miał być pierwszym odkrywcą Islandii, który zagubił się w trakcie burzy, jak zmierzał do Hebrydów, ażeby zgłosić tam roszczenie do spadku należnego jego małżonce. Przypuszcza się, że Náttfari był słowiańskiego pochodzenia. Potwierdzeniem tej hipotezy są czworokątne półziemianki typu słowiańskiego, odnajdywane na Islandii.
Utworzenie Althingu i struktura sądownictwa thumb|upright|left|Sesja Althingu W 930 r., pod koniec okresu osadnictwa, odbył się pierwszy Althing – zgromadzenie wolnych mieszkańców Islandii, mające kompetencje ustawodawcze i sądownicze. Obrady Althingu odbywały się raz na rok w lecie na równinie Thingvellir, w celu przyjęcia nowych praw i wykonania wyroków. Choć prawo głosu mieli w nim tylko wodzowie, biskupi i Mówca Prawa, na obrady Althingu przybywały tłumy rolników z rodzinami, kupców, rzemieślników, wędrowców. Było to najważniejsze wydarzenie społeczne i kulturalne na wyspie w ciągu roku. Na Althingu działała Rada Prawa, w której zasiadali wodzowie (goðar), dwaj biskupi i Mówca Prawa jako przewodniczący i która tworzyła i interpretowała prawo.
thumb|upright|Olaf II Święty W średniowiecznej Islandii istniały również cztery Sądy Kwarty (Fjórðungsdómar, l. poj. Fjórðungsdómr), a gdzieś od 1005 r. także tzw. Piąty Trybunał (Fimmtardómr) oraz sądy lokalne na zebraniach wiosennych, których sędziów nominowali wodzowie (goðar). Na szczeblu lokalnym organizowano jeszcze sądy specjalne jak „sądy polne” czy „sądy komunalno-pasterskie”. Na najniższym szczeblu władzy znajdowały się, stanowiące element samorządu lokalnego, tzw. komuny (hreppar), na których wolni farmerzy (bændr) spotykali się, aby rozwiązać problemy społeczności lokalnej. Utworzenie Althingu dało początek islandzkiej wspólnocie, aczkolwiek mimo sprawowania przez niego władzy ustawodawczej brak było centralnej egzekutywy. W 1022 r. Islandia zawarła pierwszy traktat z obcym państwem – porozumienie z królem Norwegii Olafem Haraldssonem (św. Olaf), dotyczące praw Islandczyków w Norwegii i Norwegów w Islandii.
Chrystianizacja
Chrześcijaństwo zostało pokojowo – w drodze kompromisu zaproponowanego przez Mówcę Prawa, Þorgeira Ljósvetningagoði, wybranego tu na arbitra – przyjęte w Islandii decyzją Althingu w 1000 r. Głównym powodem nawrócenia był nacisk króla Norwegii, który przysyłał do Islandii księży i misjonarzy, aby ci nawracali jej pogańskich mieszkańców. Pierwsze biskupstwo zostało założone w Skálholcie w południowej Islandii w 1056 r. przez Ísleifura Gissurarsona. Jego syn i następca – Gissurr Ísleifsson, utworzył kolejne biskupstwo w Hólarze w północnej Islandii w 1106 r. Pierwszy klasztor w Islandii ufundowano w Thingeyri w 1133 r., a później zbudowano następne, z tym, że żeński klasztor był tylko jeden. Oba biskupstwa wraz z klasztorami stały się ośrodkami naukowymi wyspy.
Odkrycie Grenlandii i Ameryki Grenlandia została odkryta i zamieszkana przez, będącego banitą, Eiríkra Þorvaldssona Rudego (inn rauði) w 981 r. (zobacz też: Historia Grenlandii). W 988 r. (lub 985 albo 986 r.) w stronę Grenlandii wyruszyło następnie dwadzieścia pięć statków z Borgarfjörður i Breiðafjörður w zamiarze jej kolonizacji. Tylko czternastu z nich udało się dopłynąć. Pozostałe bądź zaginęły, bądź zawróciły. Islandczycy założyli na Grenlandii dwie osady: Wschodnią (Eystri-byggð) i Zachodnią (Vestri-byggð). Pierwsza z nich liczyła 190 gospodarstw, a druga 90, na podstawie czego szacowano, że populacja Grenlandii wynosiła wówczas około 3000–4000 mieszkańców.
Około 1000 r. Islandczycy stali się też pierwszymi Europejczykami, którzy postawili stopę na kontynencie amerykańskim. Najpierw w 985 lub 986 r. trzy razy natknął się na jakiś ląd na południowy zachód od Grenlandii, nie wylądowawszy jedna na nim, Bjarni Herjólfsson. W 995 r., by przybić do brzegów Ameryki Północnej, wyprawę przedsięwziął Leifr Eiríksson. Pierwsze miejsce, gdzie wylądował Leifr Eiríksson, wyglądało na wymarłe i było skaliste, w związku z czym nazwano je Hellulandem (Lądem Płaskiego Kamienia). Drugie było zalesione, przez co nazwano je Marklandem (Lądem Drewna). Trzecie zaś, gdzie przetrwano zimę i postawiono proste domy (budki), z racji iż rosły na nim – poza samosiewną pszenicą i klonami – winogrona i winorośl, zostało nazwane Vínlandem (Lądem Wina/Winorośli) albo ewentualnie Vinlandem (Lądem Łąki). Śladem Leifra Eiríkssona podążyli następnie inni, jak np. jego brat Þorvaldr albo – wraz z żoną Gudrid Þorbjarnardóttir – Þórfinnr Karlsefni Þórðarson. Ekspedycja tego ostatniego prawdopodobnie była największą, bo liczyła co najmniej trzy statki i ponad stu ludzi, w tym grupkę kobiet. Na pokład wzięto też różnego rodzaju zwierzęta hodowlane i narzędzia niezbędne do osiedlenia się. Na skutek skłócenia się z Indianami ich próba kolonizacji Nowego Świata ostatecznie się jednak nie powiodła.
Okres sag XIII w. został nazwany złotą epoką (söguöld) pisania sag. Sagi są klasyką literatury średniowiecznej pisanej po islandzku, w archaicznym języku, niewiele różniącym się od staronordyjskiej – mowy wikingów. Wyróżnia się sagi o królach Norwegii, sagi o świętych, a nawet biskupach nie będących świętymi, jak również sagi o rycerzach i herosach. Najbardziej znane są jednak sagi nazywane zbiorczo Sturlunga saga (wraz z sagami o biskupach nazywane sa one też sagami współczesnymi (samtíðarsögur)), oraz tzw. sagi rodzinne: Íslendingasögur..