Brzezimierz (nazwa historyczna: Brzezmierz, ) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie oławskim, w gminie Domaniów.
Informacje ogólne Wieś znajduje się 9 kilometrów od Oławy, 5 kilometrów od siedziby gminy w Domaniowie i 27 kilometrów od Wrocławia. Znajduje się na trasie drogi wojewódzkiej nr 396, a na terenie wsi znajduje się węzeł „Brzezimierz”, umożliwiający wjazd na autostradę A4Strategia rozwoju gminy Domaniów..., s. 104.
We wsi znajduje się stacja paliw „Moya” ze sklepemRaport o stanie gminy Domaniów w 2025 roku, s. 15, a także karczma z restauracją i miejscami noclegowymi.
Podział administracyjny W okresie pruskim Brzezimierz znajdował się na terenie gminy z siedzibą w Goszczynie (Gusten), tam też znajdował się urząd stanu cywilnego właściwy wsi. Wieś od 1816 r. znajdowała się na terenie powiatu oławskiego rejencji wrocławskiej pruskiej prowincji Śląsk, a od 1919 r. na terenie prowincji Dolny Śląsk.
Po ustanowieniu administracji polskiej na Dolnym Śląsku wieś należała w latach 1945-1954 do gminy PolwicaWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa. Po likwidacji gminy Polwica w 1954 r. wieś stała się częścią gromady GoszczynaUchwała Nr 24/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu oławskiego; w ramach Zarządzenia nr 13 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 9, Poz. 71), a po likwidacji gromady Goszczyna w latach 1960-1972 była częścią gromady OśnoUchwała Nr 25 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 sierpnia 1959 r. w sprawie zniesienia, utworzenia, zmiany granic oraz przeniesienia siedzib niektórych gromad w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 30 grudnia 1959 r., Nr. 8, Poz. 34), zatwierdzona uchwałą Rady Ministrów Nr 458/59 z dnia 27 listopada 1959 r. w sprawie zatwierdzenia uchwał Wojewódzkich Rad Narodowych w Białymstoku, Koszalinie, Poznaniu i Wrocławiu w przedmiocie połączenia, zniesienia i utworzenia niektórych gromad. W 1973 r. Brzezimierz stał się częścią gminy Domaniów, której częścią pozostaje do dziśUchwała Nr XIX/109/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1972 r., Nr 8, Poz. 165). Do 1975 r. wieś należała do powiatu oławskiego województwa wrocławskiegoWykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do pomniejszonego terytorialnie województwa wrocławskiego, a w latach 1990-1998 podlegała urzędowi rejonowemu w Oławie.
Do 29 kwietnia 2003 r. do wsi Brzezimierz należał przysiółek Pełczyce, będący od 2003 r. samodzielną osadą i sołectwem.
Nazwa Nazwa wywodzi się od pierwszego zasadźcy lub właściciela o imieniu Brzezimir, które mogło się wywodzić od imienia Brzezmir (zob. Brzezdoma). Miejscowość wymieniona została w łacińskim dokumencie z 1285 roku wydanym przez kancelarię biskupa wrocławskiego Tomasza, gdzie zanotowano ją w zlatynizowanej, staropolskiej formie - Bresmir.
W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Bresche MyleiiLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
W dokumentach z 1315 i 1359 r. Brzezimierz jest nazywany Bresmir.
Nazwa została później zgermanizowana na Wüstebriese, choć w 1783 r. wspomniany jest wariant nazwy wsi Wüstenbriese.
„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” w tomie I wydanym w 1880 r. w Warszawie wymienia oprócz niemieckiej nazwy wsi Wüstebriese także polskie nazwy Brzeźmierz i Brazamierz. Bezpośrednio po II wojnie światowej i po ustanowieniu administracji polskiej na Dolnym Śląsku wieś nosiła nazwę BrzeźmierzObwieszczenie Pełnomocnika Rządu R.P. na okręg administracyjny Dolnego Śląska z 16.6.1945. Biuletyn nr 1 - przywracający brzmienie historycznych nazw polskich miejscowości Dolnego Śląska.
Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku, wydanym w 1888 r. we Wrocławiu, zaliczał niemiecką nazwę wsi "Wüstebriese” do grupy nazw wsi wywodzących od rodzajów drzew i innych roślin oraz do podgrupy nazw wywodzących się "von brzoza, brzezina = Birke". Adamy podawał starosłowiańską nazwę wsi „Bresmir” i znaczenie tej nazwy w języku niemieckim jako "Birkenau".
Historia Wieś powstała przed 1200 r. o charakterze ulicówki lub wsi placowej z kościołem w środku. Była ona na początku XIII w. w posiadaniu rodu Poduszków zapoczątkowanego przez Piotra Wojsławica, urzędnika na dworze księcia wrocławskiego Henryka I Brodatego, gdzie pełnił funkcje podkomorzego, kasztelana Legnicy i skarbnika. Piotr Wojsławic otrzymał od księcia Henryka I oprócz Brzezimierza również wieś Domaniów w zamian za zasługi na rzecz księcia wrocławskiego. W 1224 r., gdy potomkowie Piotra nadali Domaniów klasztorowi cysterek w Trzebnicy, Brzezimierz stał się siedzibą rodu Poduszków. We wsi znajdowała się wybudowana przez Piotra Wojsławica wieża mieszkalna o wysokości prawdopodobnie 2-3 kondygnacji, otoczona wałem ziemno-drewnianym oraz fosą o szerokości 4,5 m. Wieża mieszkalna wybudowana została z bali drewnianych.
Na początku XIII w. ufundowany został kościół w Brzezimierzu, wybudowany między 1207 a 1224 r., który stał się siedzibą parafii katolickiej. Parafia ta miała powierzchnię ok. 60 km2 i obejmowała wsie Brzezimierz, Pełczyce, Bolechów, Drzemlikowice, Jędrzychowice, Kurzątkowice, Wyszkowice, a także nieistniejącą obecnie osadę Szymanowice. Fundacji dokonali oprócz Piotra Wojsławica również rycerze Szymon z Szymanowic, Bogdasza z Pełczyc, Wawrzęta z Wawrzęcic (obecnie Bolechów), Gniewomir z Chomatowa (obecnie Drzemlikowice), Sułosza, syn Jakuba z Zulosoviz oraz Mikołaj de Crivasosna et de Lavinstein (obecnie Kurzątkowice i Wyszkowice), a także Andrzej z Jędrzychowic, którzy uposażyli kościół dziesięcinami ze swych dóbr, zaś sam Piotr Wojsławic był patronem kościoła. Kościół otrzymał wezwanie świętych Piotra i Pawła.
Kolejnymi właścicielami Brzezimierza byli potomkowie Piotra Wojsławica, czyli Paweł, Jeszko (Jakub) i Piotr Poduszkowie. Ród Poduszków rozpoczął w okolicy Brzezimierza hodowlę owiec na potrzeby przemysłu sukienniczego w Oławie uprawianego przez tkaczy walońskich, osadzonych w Oławie, Wierzbnie i Jankowie, a wsie parafii w Brzezimierzu posługiwały się prawem polskim, choć od 1285 r. we wsi zaczęli się osiedlać osadnicy z Niemiec. Ród Poduszków czerpał zyski z dziesięcin przekazywanych przez podległych im sąsiadów, co prowadziło do częstych zatargów między rodem Poduszków lub proboszczem parafii w Brzezimierzu a rodami rycerskimi podległymi Poduszkom z Brzezimierza. W pierwszej połowie XIV w. odmawiali zapłaty dziesięciny Ulryk Drzemlik, właściciel Drzemlikowic oraz lekarz Emeryk, właściciel Pełczyc, a także właściciele Jędrzychowic. W 1334 r. Piotr Poduszka z synem Pawłem sprzedali za 30 grzywien proboszczowi parafii w Brzezimierzu Janowi jeden łan ziemi i dwa ogrody na jednym pręcie ziemi, a rok wcześniej przekazał dwa łany w Brzezimierzu Wroczkowi Kurczątkowi.
W 1373 r. Heineman Poduszka przekazał patronat nad kościołem w Brzezimierzu księciowi brzeskiemu Ludwikowi I. W 1374 r. wdowa po Heinemanie Poduszce sprzedała Brzezimierz wraz z folwarkiem kolegiacie św. Jadwigi w Brzegu, ufundowanej przez księcia brzeskiego Ludwika I, która była w posiadaniu wsi do 1534 r.. W 1379 r. we wsi jest wspomniany folwark, mający powierzchnię 4 łanów. We wsi istniał majątek kościelny (Widmut) o powierzchni 3 łanów. Część Brzezimierza, zwana po niemiecku Schönbriese, została zniszczona w czasie wojen husyckich w 1429 r.. W XV w. powstał obecny budynek kościoła w stylu gotyckim. W 1534 r. wieś nawróciła się na luteranizm, dokonano konwersji parafii w Brzezimierzu na zbór ewangelicki, a kontrolę nad wsią przejęli książęta brzescy i oławscy, którzy utworzyli w Brzezimierzu dobra kameralne. W 1607 r. Brzezimierz powiększył się o 10 łanów zakupionych od chłopów ze Skrzypnika (Runzen). W latach 1693-1707 kościół w Brzezimierzu na powrót stał się katolicki.
W okresie pruskim po okresie wojen śląskich w połowie XVIII w. Brzezimierz był własnością urzędu królewskiego w Oławie. Do 1830 r. w kościele w Brzezimierzu odprawiano polskojęzyczne nabożeństwa ewangelickieParczewski 1890, s. 757. W pierwszej połowie XIX w. we wsi znajdowały się oprócz kościoła ewangelickiego również szkoła ewangelicka z jednym nauczycielem, zajazd, dwa sklepy i zakład szewski. W 1845 r. odnotowano we wsi hodowlę 37 sztuk trzody chlewnej. W 1885 r. powierzchnia katastralna wsi wynosiła 131 ha, z czego pola uprawne stanowiły 123 ha, a łąki 1 ha, a dochód netto z podatku gruntowego wynosił 42 marek niemieckich za hektar pola i 7,05 marek za hektar łąki. W 1931 r. powierzchnia katastralna wsi wynosiła 131,1 ha, a dochód netto z podatku gruntowego wynosił 41.98 reichsmarek za hektar. Najbliższa wsi stacja kolejowa znajdowała się w Polwicy (Polwitz).
Teraźniejszość mały|Kościół Świętego Krzyża w Brzezimierzu na rycinie z połowy XVIII w. autorstwa Friedricha Bernharda Wernera We wsi znajduje się rzymskokatolicki kościół pw. Świętego Krzyża, będący kościołem filialnym parafii Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Domaniowie wchodzącej w skład dekanatu Oława archidiecezji wrocławskiej.
We wsi znajduje się również zbiornik przeciwpożarowy.
Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: kościół filialny pw. Świętego Krzyża, z XV w., przebudowany w latach 1879-1880 wzgórze kościelne (niezabudowane działki otaczające kościół)
Ponadto oprócz kościoła pw. Świętego Krzyża na wykazie zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków we Wrocławiu widnieją:
zespół kościelny (oprócz kościoła pw. Świętego Krzyża zawierający też bramę i ogrodzenie kościoła, składzik będący dawniej kaplicą cmentarną, dawny cmentarz i otoczenie kościoła) historyczny układ ruralistyczny wsi domy mieszkalne nr 1, 9 i 10 budynek mieszkalno-gospodarczy nr 8
Demografia W 1783 r. we wsi mieszkało 45 osób, w 1819 r. 54 mieszkańców, w 1830 r. 65 osób, w 1845 r. 73 osoby, w 1871 r. 86 osób, w 1885 r. 70 osób, w 1895 r. 65 osób, w 1905 r. 62 osoby, w 1925 r. 61 osób, w 1935 r. 61 osób i w 1939 r. 73 osoby. W Brzezimierzu w marcu 2011 r. mieszkało 77 osóbGUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. W 2023 r. we wsi mieszkało 66 osóbRaport o stanie gminy Domaniów..., s. 4 (dostęp 2026-07-12).
W 1925 r. na 61 mieszkańców wsi 30 było mężczyznami, a 31 kobietami. Wszyscy mieszkańcy wsi byli ewangelikami. Ewangelicy posiadali własny zbór w Brzezimierzu (Wüstebriese), natomiast katolicy (dwóch w 1885 r. i jeden w 1895 r.) podlegali parafii w Domaniowie (Thomaskirch).
Przypisy
Bibliografia Alfons J. Parczewski, Giermanizacja powiatu olawskiego, „Wisła. Miesięcznik gieograficzno-etnograficzny”, t. 4, Warszawa 1890, s. 751-758 Stanisław Borkowski, Brzezimierz, „Gazeta Powiatowa - Wiadomości Oławskie” 1999, nr. 45 (339), s. 31; nr. 46 (340), s. 31 (dostęp 2026-08-14) Raport o stanie gminy Domaniów w 2023 roku (dostęp 2026-07-12) Raport o stanie gminy Domaniów w 2025 roku (dostęp 2026-09-20) Urząd Gminy Domaniów, Wielkopolska Akademia Nauki i Rozwoju, Strategia rozwoju gminy Domaniów na lata 2026-2035 (dostęp 2026-07-18)