Jan Amos Jelinek (ur. 23 listopada 1982 w Zelowie) – polski pedagog, pracownik naukowo-dydaktyczny, profesor Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w WarszawieAkademia Pedagogiki Specjalnej, profil Jana Amosa Jelinka: https://www.aps.edu.pl/nauka/zespol-naukowy-i-dydaktyczny/jan-amos-jelinek/?n=&i=&d=&fi= (dostęp: 18.3.2025) . Kierownik Zakładu Edukacji dla Zrównoważonego Rozwoju. Autor książek, artykułów i skryptów akademickich.
Życiorys Syn Wiery Jelinek oraz Mirosława Jelinka. Brat Ewy Jelinek. Mąż Agnieszki Jelinek oraz ojciec dwójki dzieci: Marcina Jelinka (ur. 2011) oraz Łucji Jelinek (ur. 2014).
Ukończył kierunek Pedagogika szkolna i korekcyjna na Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej. Tytuł licencjacki uzyskał w 2004 roku. Od 2003 roku studiował na kierunku Pedagogika osób niepełnosprawnych intelektualnie (oligofrenopedagogika) na Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie. Tytuł magistra w zakresie pedagogiki uzyskał w 2007 roku. Na APS uzyskał także stopień doktora nauk humanistycznych w 2013 roku. Broniona dysertacja nosiła tytuł Jak dzieci uczą się matematyki korzystając z komputerowych programów multimedialnych. Dysertacja była pisana pod opieką naukową prof. dr hab. Edyty Gruszczyk-Kolczyńskiej. Dyplom doktora habilitowanego uzyskał w 2021 roku na Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie. Osiągnięciem naukowym była publikacja pt.: Dziecięca astronomia. Intuicje i zarysy pojęć astronomicznych: mity, wyniki badań i wnioski pedagogiczne. Recenzentem publikacji była prof. zw. dr hab. Edyta Gruszczyk-Kolczyńska (Akademia Pedagogiki Specjalnej) oraz prof. Jerzy Kreiner (Uniwersytet Pedagogiczny).
Jan Amos Jelinek jest autorem koncepcji wspierania rozwoju zainteresowań technicznych u dzieci oraz koncepcji wspierania rozwoju poznawczego dzieci poprzez gry strategiczne. Autor książek i artykułów naukowych i popularnonaukowych, gier edukacyjnych.
W 2016 roku otrzymał brązowy krzyż zasługi.
Koncepcja wspierania rozwoju zainteresowań technicznych u dzieci Jana Amosa JelinkaJelinek J.A. (2018), Dziecko konstruktorem. Rozwijanie zadatków uzdolnień technicznych u dzieci przedszkolnych i uczniów klas I-III, Kraków, Wydawnictwo Centrum Edukacji Bliżej Przedszkola, s. 139-184. Koncepcja wspierania rozwoju zainteresowań technicznych autorstwa Jana Amosa Jelinka u dzieci adresowana jest do dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Zakłada wspieranie motorycznego i umysłowego dzieci poprzez organizowanie sytuacji praktycznych, problemów technicznych i wspieranie dzieci do budowania ustrukturalizowanej wiedzy technicznej.
Jan Amos JelinekJelinek J.A. (2024), O konieczności przywrócenia majsterkowania w przedszkolu. Krótko o znaczeniu prac ręcznych i majsterkowania w rozwoju dziecka, Ruch Pedagogiczny, 1-2, s. 9-20.Jelinek J.A. (2024), Nowe spojrzenie na edukację techniczną najmłodszych, Meritum, 2(73), s. 28-33.Jelinek J.A. (2023), O konieczności zmiany sposobu wyjaśniania dzieciom działania urządzeń, Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna, 11(23), s. 253-262.Jelinek J.A. (2019), Edukacja techniczna małych dzieci, Edukacja-Technika-Informatyka, 2(28), s. 110-115. wskazuje, że powodem opracowania koncepcji nauczania techniki wśród dzieci jest nieaktualna metodyka edukacji technicznej (problem ten zauważa także Teresa Janicka-PanekJanicka-Panek T. (2019), Marginalizacja kształcenia technicznego w edukacji wczesnoszkolnej w Polsce, Radom, Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Technologii Eksploatacji. i Waldemar FurmanekFurmanek W. (2007), Jutro edukacji technicznej, Rzeszów, WN UR.). Autor zauważa, że technika, mimo że formalnie jest realizowana w wymiarze jednej godziny tygodniowo na poziomie przedszkola i wczesnej edukacji to nie realizuje się jej w sposób odróżniający od papieroplastyki. Z kolei nowe trendy zastępowania techniki robotyką i programowaniem nie zastąpią kształtowania umiejętności praktycznych i umiejętności posługiwania się narzędziami takimi jak zszywacz, dziurkacz i młotek.
Jan Amos Jelinek uważa, że edukacja techniczna wymaga zmiany, a u jej podstawy należy opracować podejście, które umożliwiałoby realizację celów edukacji technicznej w aktualnie panujących warunkach przedszkola i klas I-III. Z raportu Fundacji edTech Poland wynika, że aż 89% szkół w Polsce nie posiada pracowni technicznej. Bez odpowiednich warunków nauczyciele nie mają możliwości kształtować u dzieci umiejętności manualnych i majsterkowiczowskich.
Koncepcja edukacji technicznej Jana Amosa Jelinka opisana została w książce Dziecko konstruktorem. Rozwijanie zadatków uzdolnień technicznych wśród dzieci przedszkolnych i uczniów klas I-III. Zakłada ona wspieranie rozwoju naturalnych zainteresowań dziecięcych i stymulowanie dziecka w zakresie konstruowania ustrukturalizowanej wiedzy technicznej. Podstawą wspierania dzieci w zakresie kompetencji technicznych (w tym sprawczości manualnej i wiedzy technicznej) są naturalnie ujawniające się zainteresowania. Jelinek zauważa, że ujawniają się one w zabawach konstrukcyjnych, majsterkowaniu oraz fascynacji urządzeniami. Odpowiednio do tych zainteresowań opracował metodykę wspierania rozwoju dzieci w formie aktywności konstrukcyjnych oraz wspierania ustrukturalizowanej wiedzy technicznej.
Zabawy konstrukcyjneJelinek, J.A. (2023). Odtwarzanie wzorów konstrukcyjnych przez dzieci 4-, 5- i 6-letnie 70 lat temu i dzisiaj. Porównanie wyników badań, Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 42(2), 77-91 Wspieranie dzieci we wczesnych, naturalnie ujawniających się zabawach konstrukcyjnych zarówno chłopców jak i dziewczynek powinno polegać nie tylko na organizowaniu dzieciom przestrzeni do samodzielnych, swobodnych zabaw w budowanie. Jelinek uważa, że dzieci, powinny być stymulowane w zakresie konstruowania z klocków poprzez organizowanie odpowiednich sytuacji zadaniowych. Sugeruje wykorzystanie pięciu form organizowania zabaw konstrukcyjnych opisanych przez L.A. ParamonowaParamonow L.A. (1976), Kształtowanie uogólnionych wyobrażeń u dzieci w wieku przedszkolnym w procesie działalności konstrukcyjnej, w: Wychowanie umysłowe dziecka w wieku przedszkolnym, red. N.N. Poddjakow, Warszawa: WSiP, s. 118-132.. Należą do nich:
konstruowanie swobodne, konstruowanie odtwórcze (ćwiczące umiejętności skupiania uwagi, spostrzegania, pamięć i wyobraźni przestrzennej), konstruowanie budowli na zadany temat (szczególnie nastawione na rozwój twórczości konstrukcyjnej, ujawniające różne podejścia i możliwości przedstawiania tego samego tematu), konstruowanie z uwzględnieniem warunków (charakteryzujące organizowanie sytuacji technicznych, w których dzieci muszą spełnić określone wymagania) oraz konstrukcje szkieletowe – eksperymentowanie z budowlą dzieci intuicyjnie poznają zjawiska fizyczne).
W trakcie zabaw konstrukcyjnych dzieci tworzą w umyśle schematy konstrukcyjne np. domu i mostu. Schematy te będą rozszerzane i uszczegółowiane na kolejnych poziomach aktywności technicznej tj. podczas majsterkowania (poprzez konstruowanie domu z pudełek tekturowych czy drewna) oraz poznawania mechanizmów i urządzeń (np. procesów technologicznych doprowadzania wody i prądu do domu).
Majsterkowanie Majsterkowanie – drugi obszar zainteresowań technicznych –to czynności konstrukcyjne z wykorzystaniem narzędzi i spoiw, aby tworzyć bardziej trwałe konstrukcje (względem budowli klockowych). Jan Amos Jelinek zauważa, że majsterkowanie wymaga posiadania odpowiednich warunków (np. warsztatów i pracowni technicznych). Tymczasem dzieci w warunkach domowych wykorzystują stoły, krzesła i koce, aby z ich pomocą tworzyć schronienia (potocznie zwane bazami). Zdaniem Jelinka tego typu działalność również jest elementem majsterkowania, ale ze względu na brak możliwości użycia narzędzi i spoiw nazywa tę formę aktywności majsterkami. Majsterki ujawniają się w naturalnie i w warunkach, gdy dzieci nie mając do dyspozycji prawdziwych narzędzi (i warunków do ich wykorzystania) stosują dostępne w swoim otoczeniu materiały, które nie są przygotowane, aby je razem łączyć. Tworzą z nich konstrukcje, które z wyglądu i funkcji przypominają prawdziwe urządzenia. W swojej koncepcji edukacji technicznej Jelinek zachęca do budowania razem z dziećmi szałasów w ogrodzie przedszkolnym lub lesie, a w sali przedszkolnej i szkolnej miniaturowych wersji szałasów. Następnie zachęca do tworzenia modeli domów z gipsowych cegieł. Czynności, które wykonuje podczas zajęć z dziećmi zmierzają do przeprowadzenia dzieci przez konstrukcje domów zgodne z myślą cywilizacyjną – człowiek najpierw uczył się budować szałasy, potem domy z drewna, a potem ceglane. Działania te wpisują się w ideę paralelizmu naukowego w dydaktyce Romana DudyDuda R.: Zasada paralelizmu w dydaktyce, w: Dydaktyka Matematyki, tom 1, Warszawa PWN, 1982, s. 127-137. Tego typu aktywności są przyczynkiem prawdziwych czynności majsterkowania, w tym tworzenia szałasów, pracy w drewnie, metalu itd.
Dziecięca fascynacja urządzeniami Trzecim obszarem zainteresowań technicznych jest dziecięca fascynacja urządzeniami. Jan Amos Jelinek zwraca uwagę, że ten obszar edukacji jest szczególnie zaniedbany. Zauważa, że metodyka zapozowania dzieci z urządzeniami nie jest wystarczająca. Procedura pokazu N.N. PoddjakowaPoddjakov N.N. (1983), Myślenie przedszkolaka, Warszawa, WSiP, s. 246 i nast., która zakłada prezentację urządzenia zakłada, że nauczyciel:
poda - nazwę urządzenia, omówi - jego zastosowanie, opisze - wygląd przedmiotu, wymieni - inne podobne urządzenia, będzie - różnicował te urządzenia dla określenia podobieństw, omówi - części składowe, omówi - jak z niego korzystać oraz powie - czego nie należy z nim robić (kwestię bezpieczeństwa).
Jan Amos Jelinek zauważa, że tak realizowana metodyka, choć zgodna z procesem kształtowania się pojęć umysłowych to jest niewystarczająca. Nie wyjaśnia dziecku przyczyn powstania urządzenia ani nie pokazuje wielości zastosowań podstawowych mechanizmów. Nauczyciel podczas zajęć nie mówi dziecku co było powodem powstania takiego urządzenia (potrzeba). Jelinek zaznacza, że wystarczy podczas zajęć odwrócić tok zajęciowy i wyjść od istnienia problemu, poprzez wykonywanie czynności rękoma, wprowadzenie prostego narzędzia i jego automatyzację (w tym elektryfikację) można pozwolić dzieciom samodzielnie dojść do odkrycia współczesnego urządzenia.
Jan Amos Jelinek w ostrych słowach zaznacza, że zatrzymywanie się na prezentowaniu urządzeń (pokaz Poddjakowa) powoduje, że uzależniamy dzieci od techniki. Nauczyciel tłumaczący jak wykorzystać urządzenie nie wyjaśnia, jak radzić sobie w sytuacji, gdy nie mamy takich urządzeń. Co więcej, Jelinek dostrzega, że zatrzymywanie się na pokazie Poddjakowa jest pokazem urządzenia w izolacji. Tymczasem proces wynalazcy w procesie twórczym poszukiwali zastosowania znanych już mechanizmów do nowych urządzeń. Tak więc urządzenia, które prezentujemy nie są wytworami wyizolowanymi, ale podobnymi mechanicznie do siebie. Z tego względu oprócz pokazywania urządzeń pojedynczo należy prezentować je w zestawieniu z innymi, pokazując wielość zastosowań. Na przykład Jelinek zachęca, aby prezentować dzieciom mechanizmy kołowrotu (maszyna prosta), silnik elektryczny i pokazywać ich wielość zastosowań.