Polifonia Poezji – eksperymentalna metoda twórcza w zakresie poezji, opracowana przez polskiego poetę Leszka Dembka, rozwijana od 2014 r. przez środowisko poetyckie skupione wokół szczecińskiego Związku Literatów PolskichLeszek Dembek, Polifonia Poezji. Poetycki eksperyment, Szczecin 2016, Wydawnictwo Hogben, s. 5., w tym niezrzeszonych literatów. Metoda polega na wielogłosowym konstruowaniu wierszy: do każdego oryginalnego (podstawowego) wersu utworu różni twórcy dopisują autorskie wersy równoległe. Autorski wers to ta sama myśl pokazana własną, poetycką optyką, swoim stylem, idiomemLeszek Dembek, Polifonia Poezji, dz. cyt., s. 23..

Polifonia Poezji nawiązuje do muzycznej polifonii (jednoczesnego prowadzenie co najmniej dwóch niezależnych linii melodycznych), japońskiej rengi (wspólne pisanie wierszy), poszukiwań literackich Raymonda Queneau (współzałożyciela francuskiej eksperymentalnej grupy literackiej OuLiPo) oraz współczesnej awangardy literackiej.

Od 2019 r. projekt rozwinął się w kierunku współpracy ze sztuczną inteligencją w ramach inicjatywy POE(SI)A z IT, wykorzystującej algorytmy generatywne (m.in. ) do tworzenia wersów podstawowychLeszek Dembek, Manifest POE(SI)A z IT, „Pryzmat Literacki" 2020, nr 1, s. 202–205.. Współpraca z Zachodniopomorskim Uniwersytetem Technologicznym zaowocowała stworzeniem szczecińskiego algorytmu pisania wierszy.

Historia i geneza Początki eksperymentu (2014) Eksperyment poetycki pod nazwą Polifonia Poezji został zainicjowany przez Leszka Dembka 31 stycznia 2014 r. w Inkubatorze Kultury w Szczecinie. Metoda powstała niezależnie, późniejsze poszukiwania ujawniły natomiast następujące konteksty literackie: ćwiczenia amerykańskiego poety , japońska renga – forma wspólnego pisania wierszy w grupie poetów, eksperymentalny tom poetycki Raymonda Queneau Sto tysięcy miliardów wierszy, będąca kombinatorycznym generatorem sonetówRaymond Queneau, Cent mille milliards de poèmes, Paryż 1961; wyd. pol. Sto tysięcy miliardów wierszy, tłum. Jan Gondowicz, Kraków 2008.

Pierwsze próby zgromadziły środowisko poetyckie Szczecina i Polic: Katarzynę Chabowską, Barbarę T. Dominiczak, Roberta A. Florczyka, Małgorzatę Goludę, Zbigniewa Jahnza, Wojciecha Krala, Zenona Lacha-Ceraszyńskiego, Stanisława Rapiora, Adama W. Siedleckiego, Edwarda Siekierzyńskiego, Annę Słowińską, Magdalenę Sowińską, Zbigniewa Szyrwiela i Edytę Rauhut.

Proces twórczy rozwijał się w dwóch etapach. Początkowy eksperymenty opierał się na wyborze i głosowaniu: uczestnicy pisali własne wersje całych strof lub zwrotek, a następnie wspólnie wybierali najlepszą wariacjęLeszek Dembek, Polifonia Poezji, dz. cyt., s. 41 i 54-55.. Dopiero w kolejnym etapie wykształciła się właściwa metoda Polifonii Poezji, polegająca na dopisywaniu przez każdego uczestnika własnego wersu do każdego wersu wiersza oryginalnego (podstawowego), z zachowaniem jego przesłania, lecz w indywidualnym stylu. Powstała w ten sposób wielowarstwowa struktura semantyczna, w której ten sam sens był wyrażany przez różne poetyki, zmieniające się w zależności od wybranej perspektywy lektury.

Wnioski opracowane na podstawie przesłanych wypowiedzi uczestników eksperymentu wskazują, że Polifonia Poezji „umożliwia porównanie poetyk poszczególnych autorów, jeśli te poetyki są wyraziste, posiadają swój styl". Uświadamia też nieograniczone „spektrum tworzenia znaczeń za pomocą słów (...) które tworzą różne konstelacje znaczeń"Leszek Dembek, Polifonia Poezji, dz. cyt., s. 60-61..

Publikacja „Polifonia Poezji" (2016) W 2016 r. ukazała się książkowa prezentacja metody pt. Polifonia Poezji. Poetycki eksperyment (Wydawnictwo Hogben, Szczecin), zawierająca manifest metodologiczny oraz zbiór utworów polifonicznych autorstwa uczestników projektu.

Tom zawiera również komentarze krytyczneLeszek Dembek, Polifonia Poezji, dz. cyt., s. 13 i 100-102.: dr hab. Katarzyna Joanna Krasoń (prof. Uniwersytetu Szczecińskiego) podkreśliła, że „zaletą tomu jest ukazanie zmagań poetów" z opornym z systemem językowym, oraz argumentowała, że w poezji „znaczeniem słowa jest — każdorazowy sposób jego użycia"; dr Wojciech Kral (Uniwersytet Szczeciński) zauważył, że w literaturze istnieją inne przykłady zbiorowego pisania wierszy, jednak w Polifonii Poezji szczególnie liczy się „różne postrzeganie tego samego aspektu przez wielu autorów”; dr Jan Zdzisław Brudnicki stwierdził, że „projekt dialogowej, zbiorowej, performacyjnej twórczości może doprowadzić do stworzenia nowego zjawiska, nowej formy, nowej mody".

Integracja z AI – projekt POE(SI)A z IT (2019–obecnie) W 2019 r. Leszek Dembek zapoczątkował Laboratorium Poezji II, w ramach którego podjęto współpracę ze sztuczną inteligencją (SI). Działania te doprowadziły do powstania Manifestu POE(SI)A z IT (2020), teoretyzującego interakcję człowieka i algorytmu w procesie twórczymPOE(SI)A z IT, Szczecin 2020, Laboratorium Poezji nr II, archiwum ZLP o. Szczecin, s.15-19..

Kluczowe znaczenie miała publikacja w 2017 r. w Chinach tomu wierszy autorstwa pt. Słońce straciło szklane okna – pierwszego takiego tomu poezji algorytmicznej, zawierającego 139 wierszy. System Xiao Bing, rozwijany od 2014 r. w ramach Microsoft (Asia) STCA, generuje wiersze na podstawie obrazów i treningu na korpusach tekstów poetyckich.

W polskim projekcie POE(SI)A z IT wiersze SI stały się punktem wyjścia dla polifonicznej współpracy: algorytm dostarczał materiału wyjściowego (wiersz podstawowy), a poeci dopisywali równoległe wersy, humanizując strukturę i tworząc dialog człowiek–maszyna. Zamiast pozwolić sztucznej inteligencji samodzielnie tworzyć wiersze, poeci piszą własne wersy do wersów SI „aby te wersy zhumanizować"Leszek Dembek, Kiedy unosi się błysk poezji…?, „Pryzmat Literacki" 2024, nr 5, s. 185-192.. Jak zauważyli już bowiem pierwsi uczestnicy eksperymentu, metoda Polifonii Poezji „uzmysławia i zarazem otwiera zupełnie nowe bramy do możliwości użycia innych źródeł intelektu".

Zainteresowanie POE(SI)Ą z IT wzrasta: „do spotkania literatów z informatykami dołączyli (...) przedstawiciele Uniwersytetu Szczecińskiego związani z polonistyką, dziennikarstwem i literaturoznawstwemDanuta-Romana Słowik, Od Euterpe po sztuczną inteligencję, „Migotania” 2024, nr 8, s. 62–66.. Współpraca z Zachodniopomorskim Uniwersytetem Technologicznym (Wydział Informatyki) oraz Uniwersytetem Szczecińskim zaowocowała stworzeniem szczecińskiego algorytmu do generowania wierszy.

Leszek Dembek, mówiąc o nieuchwytności poezji (jej tajemnicy i piękna), dowodzi, że „sztuczna inteligencja stwarza nieograniczone możliwości jej rozwoju" i „odkrywania nieznanych labiryntów jej istnienia". Zapowiedział również kontynuację eksperymentów polifonicznych, m.in. w ramach ramach Laboratorium Poezji III (kolejny etap inicjatywy), wskazując możliwe kierunki rozwoju współpracy z SI.

Definicje i pojęcia kluczowe Wiersz polifoniczny Wiersz polifoniczny to utwór powstały przez dopisywanie metodą równoległą przez jednego autora lub grupę autorów własnych wersów do wersu podstawowego (oryginału lub wiersza SI), przy zachowaniu przesłania pierwotnego, lecz z użyciem indywidualnej poetyki.

Proces tworzenia odbywa się metodą „bezkontaktową" (autorzy nie znają wzajemnie swoich wersów w trakcie pisania; na wstępnym etapie pisania autor nie zawsze zna całość wiersza) lub grupowo (w warsztatach polifonicznych).

Każdy autor: tworzy swój wiersz, starając się nie powtarzać tych samych słów i unikając parafrazy, przekazuje tę samą myśl pokazaną własną, poetycką optyką, zachowuje idiomatyczność – niepowtarzalny sposób wyrażania, charakterystyczny dla danego poety.

Dwuwidzenie, trójwidzenie, kwadrowidzenie (2D, 3D, 4D) Metoda przewiduje różne poziomy wielogłosowości:

Typ widzenia Liczba równoległych wersów Wymiar struktury Dwuwidzenie (2D) 2 (oryginał + 1 dopisany) Dwuwymiarowa konstelacja znaczeń Trójwidzenie (3D) 3 (oryginał + 2 dopisane) Trójwymiarowa siatka semantyczna Kwadrowidzenie (4D) 4 (oryginał + 3 dopisane) Czterowymiarowa przestrzeń interpretacyjna n-widzenie Dowolna liczba Wielowymiarowa konstelacja

Powstaje konstelacja wielowymiarowa, w której czytelnik może tworzyć własne ścieżki lektury, gdyż nie obowiązuje zasada linearności – puenta wiersza podstawowego jest jedną z wielu możliwych. „Dwuwidzenie to najprostszy wariant polifonicznej lektury: czytelnik może wybierać między wersem oryginalnym a jego równoległą interpretacją. Trójwidzenie dodaje kolejny wymiar – trzecią wersję każdego wersu, tworząc bardziej złożoną siatkę znaczeń. Kwadrowidzenie oraz kolejne stopnie wielowymiarowości (n-widzenie) oznaczają, że tę samą myśl poetycką interpretuje cztery lub więcej równoległych głosów"Maciej Proksa, Od Polifonii Poezji do POE(SI)A z IT, „Migotania” 2026, nr 1 (90), s. 55-58..

Nad-widzenie Nad-widzenie to kreatorska metoda pisania powstała na kanwie Polifonii Poezji, polegająca na dopisywaniu wersów z użyciem podobnych obrazów poetyckich. Nakładanie się poszczególnych autorskich wersów tworzy „niewidzialny, nienapisany wers – swego rodzaju poetycki powidok", który „unosi się" między tekstami.

Według Leszka Dembka „Nad-widzenie (...) to samo zjawisko może być (jest) widziane niczym synestezja (czyli odczucie subiektywne) … poetycka galaktyka"Leszek Dembek, Polifonia Poezji, dz. cyt., s. 99-100.. Twierdzi, że w zależności od punktu widzenia różnych twórców bądź stylu ich pisania, każdy wers można wyrazić w inny sposób, zaś pojedynczy autor może „spojrzeć na ten sam obiekt z innego punktu widzenia (skojarzenie, myśl, doznanie), tzw. paralaksy"Leszek Dembek, Polifonia Poezji, dz. cyt., s. 65..

Maciej Proksa charakteryzuje nad-widzenie jako „efekt, który powstaje nie w żadnym z napisanych wersów, ale paradoksalnie w szczelinach między wersami: to rodzaj poetyckiego powidoku, nienapisanego znaczenia, które wyłania się z nakładania się różnych interpretacji. Jest to jakość niemożliwa do osiągnięcia w tradycyjnym, jednogłosowym wierszu".

Wiersz konfiguracyjny Wiersz konfiguracyjny tworzy się na podstawie wiersza polifonicznego w interakcji z SI lub w procesie montażu. Składają się na niego najwartościowsze wersy, słowa i frazy z poszczególnych utworów.

Wiersz konfiguracyjny – tradycyjny, lecz tworzony w interakcji z SI – da się budować na rozmaitych metodach, ideach i wizjach. W praktyce wygląda to tak, że do kolejnych wersów generowanych przez SI autor może dopisywać własne wersy, na przykład według znanej zasady „dopisywania dalszej historii”.

Metoda „bezkontaktowa" Jedna z metod tworzenia wiersza polifonicznego, polegająca na pisaniu wersów przez jednego autora, bez interakcji z innymi poetami w trakcie procesu twórczego. Autorzy otrzymują tylko wiersz podstawowy i niezależnie dopisują własne wersy równoległe. Scalenie następuje dopiero w fazie montażu przez konfiguratora. Metoda ta wyklucza spekulacje i nie pozwala kierować się „jakimikolwiek uwarunkowaniami”Irena Naumowicz, Szkic do analizy i interpretacji wiersza polifonicznego, „ReWiry” 2021, nr 7, s. 39–44..

Te-Anty-S Poetycki Metoda eksperymentalna polegająca na dopisywaniu do każdego wersu tezy, syntezy i antezy, które następnie można syntezować ze sobą, tworząc nowe utwory. Według Leszka Dembka, autora metody, prowadzi ona do innego rodzaju przemyśleń, niż miałoby to miejsce przy twórczości tradycyjnej. Jego zdaniem eksperyment dowodzi, że istnieje więcej niż jedna puenta, „którą ukrywa (może ukrywać) wiersz"Leszek Dembek, Polifonia Poezji, dz. cyt., s. 83, 93..

Proces twórczy Pisanie wers do wersu Podstawowa technika polega na tym, że każdy uczestnik projektu otrzymuje wiersz podstawowy (pierwowzór lub wiersz SI) i do każdego jego wersu dopisuje własny wers, zachowując przesłanie, ale w indywidualnym stylu.

Strategie poetyckie:

bliskoznaczność – poszukiwanie synonimów i wyrażeń o zbliżonym znaczeniu, częściowa zamienność słownikowa – zastępowanie wyrazów ekwiwalentami semantycznymi,