Fédora – czteroaktowa sztuka autorstwa Victoriena Sardou. Jej prapremiera miała miejsce 11 lub 12 grudnia 1882 w paryskim . Łącznie odbyło się 135 przedstawień. Była to pierwsza z serii siedmiu sztuk, jakie Sardou napisał z myślą o Sarah Bernhardt, która w pierwszej inscenizacji sportretowała tytułową bohaterkę, rosyjską księżniczkę. W roli hrabiego partnerował jej Pierre Berton. Sztuka odniosła sukces i spotkała się z entuzjastycznymi recenzjami ze strony krytyków, zaś kreacja Bernhardt uważana jest za jeden z największych triumfów w jej karierze scenicznej.

Sztuka Sardou doczekała się wielu wznowień i adaptacji, m.in. w 1898 w Mediolanie wystawiono operę o tej samej nazwie. Od imienia głównej bohaterki nazwano kapelusz, spopularyzowany w XX wieku przez gwiazdy Hollywood na srebrnym ekranie.

Geneza thumb|left|Victorien Sardou, autor sztuki Fédora (ok. 1856, aut. Nadar) Od Monsieur Garat, sztuki napisanej w 1860 dla , po wystawioną w paryskim Odette z w 1881, a także (1872), operę buffa z muzyką Jacques’a Offenbacha, i (1874), Victorien Sardou był odnoszącym sukcesy autorem; m.in. oceniał, że „zależało mu jedynie na tym, żeby zainteresować, zabawić, wzruszyć, podniecić, zafascynować szeroką publiczność chodzącą na jego sztuki i w tym zakresie był genialny, żaden dramaturg w świecie nie robił tego lepiej niż on”, z kolei po latach krytyk twierdził, że nie tyle pisał, ile montował swoje sztuki, udoskonalając mechanizm dramatu. Zgoła odmienne zdanie przedstawiał Edmond de Goncourt, uważając go za „kabotyna goniącego wyłącznie za zyskiem”.

thumb|Zamach na cara Aleksandra II był jedną z inspiracji do powstania Fédory

Na początku lat 80. XIX wieku – zainspirowany zamachem bombowym na Aleksandra II z 13 marca 1881 – Sardou napisał czteroaktowy melodramat Fédora, którego fabułę osnuł wokół miłości nihilisty i rosyjskiej księżnej. Jak twierdziła , ówczesnych Francuzów fascynowało Imperium Rosyjskie, a historie o nihilistach zapewniały sztukom i ich autorom rozpoznawalność porównywalną z westernami emitowanymi w telewizji w latach 60. XX wieku.

Była to też pierwsza z serii siedmiu sztuk, jakie Sardou napisał z myślą o Sarah Bernhardt, która od czasu ponownego opuszczenia Comédie-Française w 1880 z powodzeniem odbyła dwa światowe tournée po Ameryce Północnej i Europie oraz oddawała się swoim pasjom – malarstwu i rzeźbiarstwu.

Jeszcze przed wyruszeniem do Ameryki dała serię występów w prowincjonalnych miastach francuskich, a ich sukces sprawił, że wielu paryskich reżyserów wyrażało wolę zatrudnienia Bernhardt, w tym m.in. z Théâtre du Vaudeville, który przekonywał ją, że Sardou pisze nowy dramat i jest gotów płacić jej gażę 1500 franków za każdy spektakl, przy gwarancji 50 przedstawień. Nie mając pewności jak wypadnie pierwsza trasa za oceanem, odmówiła.

Budowa thumb|Fédora została napisana z myślą o Sarah Bernhardt (na zdj. w 1882 jako odtwórczyni tytułowej bohaterki) , podpisujący się pseudonimem Parisis w „Le Gaulois”, 11 grudnia 1882 opublikował w dodatku literackim swojej gazety, ilustrowanym m.in. przez Alfreda Stevensa i Louise Abbémę, w dniu próby generalnej w Théâtre du Vaudeville, wywiad, w którym Sardou tłumaczył genezę swojej nowej sztuki:

W odniesieniu do formuły przyjętej dla Fédory tłumaczył:

Fabuła Rosyjska księżniczka Fédora Romazoff potajemnie zaręcza się z hrabią Vladimirem Yariskinem, synem komendanta policji w Petersburgu. Gdy Yariskin zostaje znaleziony martwy (prawdopodobnie został zamordowany w wyniku zamachu anarchistów), Fédora poprzysięga zemstę znanemu sprawcy, hrabiemu Lorisowi Ipanoffowi.

Ipanoff ucieka do Paryża, gdzie odnajduje go Fédora. Nie mając świadomości, że była ona zaręczona ze zmarłym, przyznaje się do zabicia Yariskina, ale tłumaczy to „wykonaniem wyroku”. Odmawia dalszych wyjaśnień. Fédora wysyła list do Petersburga, obciążając brata Ipanoffa winą za morderstwo Yariskina. Po wysłaniu listu sprawca wyjaśnia, że ​​zabójstwo nie było zamachem politycznym, lecz karą za moralny skandal – Yariskin romansował z żoną Ipanoffa. Po tym jak ich zdemaskował, zastrzelił hrabiego, zaś żona uciekła, ale zmarła na zapalenie płuc kilka dni później. Fédora dostrzega, że zamachowiec uratował ją przed ślubem ze złoczyńcą. Uświadamia sobie, że kocha Ipanoffa, z wzajemnością.

Tymczasem list Fédory dociera do Petersburga. Jego treść doprowadza do aresztowania oraz śmierci brata Ipanoffa w więzieniu. To zdarzenie powoduje, że matka Lorisa umiera w wyniku złamanego serca. Fédora wyznaje Ipanoffowi, że to ona oskarżyła jego brata. Hrabia wyrzeka się jej, zaś zrozpaczona kobieta połyka fiolkę z trucizną i umiera po długiej oraz bolesnej agonii w jego ramionach.

Przygotowania i dobór obsady thumb|Próba generalna do Fédory z 11 grudnia 1882 (litografia, aut. Mars) Chcąc przekonać Bernhardt do przyjęcia roli tytułowej księżniczki, Sardou – w towarzystwie ówczesnego dyrektora Théâtre du Vaudeville Raymonda Deslandesa (lub Bertranda) – jesienią 1881 odwiedził ją w jej domu, gdzie w ogrodzie aktorki odczytał sztukę, odgrywając poszczególne sceny. Bernhardt, dostrzegając w Fédorze potencjał i możliwość zaprezentowania swoich umiejętności (w tym zagranie sceny śmierci), wyraziła zainteresowanie, mówiąc: „Jesteś cudowny! Jakie postaci! Zwłaszcza Fédora. Ta kobieta to ja, naprawdę ja. Czuję to. Wiem to. Dziękuję!”.

Deslandes zaoferował jej zawrotną jak na owe czasy umowę, zapewniającą gażę w wysokości 1000 franków za każdy występ (gwarantował minimum setkę przedstawień). Mając świadomość, że Théâtre du Vaudeville przy wyprzedanej sali może osiągnąć za jeden spektakl 7500 franków brutto, Bernhardt zażądała 1500 franków za występ plus 25% dochodu netto, na co Deslandes, pomimo bezskutecznych prób negocjacji, finalnie przystał.

Premierę sztuki planowano na koniec października 1881, lecz Bernhardt – podpisawszy wcześniej kontrakt na półroczne tournée po Europie – nie mogła przystąpić do prób Fédory wcześniej niż w 1882. Po powrocie bezskutecznie namawiała Sardou, by wyraził zgodę na obsadzenie w głównej roli męskiej Lorisa Ipanoffa jej męża, . Dramaturga nie przekonała jego gra w Gaîté. Odmowę autora popierał Deslandes, który stwierdził, że nie wystawi Fédory w Théâtre du Vaudeville, jeśli Damala przejmie rolę Lorisa. Zamiast niego kreację hrabiego zabójcy powierzono Pierre’owi Bertonowi.

Czytanie Fédory odbyło się 6 października 1882. Za reżyserię odpowiadał Sardou, którego nazywano „królem inscenizatorów”. Według Bernhardt „uosabiał cały teatr epoki… jego uśmiech, radości i grozę, a także jego siłę”. Próby odbywały się w kompletnych dekoracjach, a na scenie znajdowały się meble i przedmioty przewidziane do Fédory. Sardou, przed rozpoczęciem próby, skrupulatnie nadzorował wszystkie rekwizyty przewidziane w spisie i ich położenie. Każdego z aktorów słuchał z dużą uwagą, śledząc ich gesty z różnych miejsc na widowni (z pierwszego rzędu, z bocznych lóż oraz z głębi galerii). W okolicach godziny piętnastej zarządzał przerwę, sprowadzając z sąsiedniej cukierni ciastka na wspólny podwieczorek z obsadą.

Obsada

Poniższy wykaz prezentuje obsadę pierwszej inscenizacji z 1882:

Odbiór Premiera i recenzje thumb|left| (na zdj. w 1868), miejsce premiery Fédory thumb|Wizerunek Bernhardt na litografii Alfreda Stevensa do ilustrowanego dodatku do gazety „Le Gaulois” z 11 grudnia 1882 z okazji powstania Fédory w Théâtre du Vaudeville Nazwisko powracającej do stolicy III Republiki Francuskiej po dwóch latach spędzonych na tournée Bernhardt, po raz pierwszy współpracującej z Sardou, wzbudzało zainteresowanie krytyków i widzów. Od początku prób do Fédory prasa regularnie ujawniała informacje o autorze, aktorach oraz o samej sztuce. Théâtre du Vaudeville był wyprzedany na premierę, a rosnące zainteresowanie publiczności sprawiło, że próba generalna – zazwyczaj zarezerwowana dla nielicznych – po raz pierwszy była otwarta dla widowni: przyszło na nią od 700 do 800 osób (kanał dla orkiestry, balkon oraz loże były wypełnione po brzegi). Wśród licznych gości byli m.in. Edmond About, Matylda Letycja Bonaparte, Georges Clairin, Ilja Cyon, Camille Doucet, Nikołaj Golicyn, Charles Gounod, Ludovic Halévy, Georges-Eugène Haussmann, Ernest Legouvé, Henri Meilhac, Georges Ohnet, Boson I de Talleyrand-Périgord i Samuel Jean de Pozzi. Entuzjazm był na tyle duży, że gazety wykupywały (lub też licytowały) dla swoich prenumeratorów rzadkie miejsca na widowni. Po przeczytaniu raportów opublikowanych następnego dnia, publiczność tłumnie ruszyła do kas biletowych, a Théâtre du Vaudeville zarezerwował bilety na około trzydzieści przedstawień.

Premiera Fédory miała miejsce 11 lub 12 grudnia 1882. Wydarzenie to odbiło się szerokim echem i znalazło na pierwszych stronach paryskich gazet; dziennik „Le Figaro” poświęcił jej całą pierwszą stronę, a także dalszą część relacji w środku. Sztuka odniosła sukces i stała się podwójnym triumfem Sardou i Bernhardt, dla której była ona jednym z największych triumfów w karierze; .. Arthur Gold i Robert Fizdale – którzy twierdzili, że dzięki roli w Fédorze kariera Bernhardt przeszła do zenitu – napisali: „Trzy lata wcześniej była królową Comédie-Française. Teraz stała się królową teatru komercyjnego”. Podkreślali przy tym, że do sukcesu przyczyniły się również jej pantomimiczne reakcje i gesty, które potrafiła uczynić bardziej wyrazistymi niż sama mowa. Łącznie odbyło się 135 przedstawień.

Maurice Baring napisał, że „Fédora ma tak mało wspólnego z rosyjską księżną jak Michał Strogow Jules’a Verne’a z powieściami Lwa Tołstoja. Sztuka ta jednak dostarcza Bernhardt wspaniałej okazji do wykorzystania całej gamy dramatycznych efektów”. Dla Baringa w tytułowej roli księżnej była „namiętną tygrysicą, zalotną kotką, a niezależnie od tego, czy ktoś to nazwie dobrym aktorstwem, czy złym, jedno jest pewne, że nikt jej w tej sztuce nigdy później nie dorównał”. Paryski korespondent brytyjskiego „” określił rolę Bernhardt „wspaniałą od początku do końca… najwspanialszą w jej niezwykłej karierze”. Docenił również rolę Bertona i kreacje dalszego planu, które stworzyli m.in. Ernest Vois, Paul Boisselot, André Michel, Julia de Cléry i Julia Marguerite Depoix.

Jules Lemaître również pochlebnie recenzował rolę Bernhardt, pisząc: „Ta elektryzująca, chimeryczna kobieta znów podbiła Paryż… Madame Sarah Bernhardt dzięki charakteryzacji, wrodzonemu urokowi i typowi piękności jest prawdziwą rosyjską księżną czy może nawet cesarzową bizantyńską lub żoną maharadży, drapieżną kotką, łagodną i namiętną, niewinną i przewrotną, nerwową, ekscentryczną, zagadkową, kobietą-otchłanią […] Czuję dla niej wdzięczność za to, że przypomina mi jaki wielki jest świat, który się nie da pomieścić w cieniu parafialnej dzwonnicy, oraz że człowiek to istota bardzo skomplikowana, do wszystkiego zdolna”. w recenzji zamieszczonej w „Le Gaulois” z 12 grudnia przyznawał: „To, co nam właśnie [Bernhardt] pokazała, jest cudowne. Apeluję do tych, którzy pamiętają Rachel, do tych, którym Marie Dorval wycisnęła łzy; Sarah Bernhardt w Fédorze dorównuje najwspanialszym i najbardziej nieodpartym”. Wśród niedociągnięć dostrzegał braki w jej dykcji i wymykające się słowa, a także artykulacje, które są „czasem niekompletne, a czasem przesadzone”. Mimo tego uznał, że „całość jest wyjątkowa. To życie, prawda, namiętność, sama natura; to postać wyrzeźbiona z wielką głębią psychologiczną i oddana z niezwykłą mocą ulgi. Fédora jest całym spektaklem, a my, od aktu do aktu, od sceny do sceny, wspinamy się wraz z nią po stopniach udręki na szczyt góry cierpienia, zwieńczonej nową męką, którą odnalazła po wszystkich mękach, zapełniających scenę”.