Gmach główny Biblioteki Śląskiej – budynek w Katowicach, będący siedzibą Biblioteki Śląskiej. Położony jest przy placu Rady Europy 1, a powstał w latach 1990–1997 w stylu postmodernistycznym według projektu Juranda Jareckiego, Stanisława Kwaśniewicza i Marka Gierlotki.

Położenie Gmach główny Biblioteki Śląskiej położony jest w Katowicach przy placu Rady Europy 1, w granicach dzielnicy Osiedle Paderewskiego-Muchowiec, nieopodal osiedla I.J. Paderewskiego.

Budynek zlokalizowano na placu, który stanowi powstałe w latach 90. XX wieku reprezentacyjne założenie urbanistyczne, którego dominantą kompozycyjną jest gmach Biblioteki Śląskiej. Sam budynek znajduje się na nasypie kryjącym podstawę gmachu, kojarzonym z kopalnianą hałdą. Jest on znacznie oddalony jest od ulic go otaczających (K. Damrota, Powstańców i Granicznej), przez co pomieszczenia biblioteki są wolne od ulicznego gwaru, a z racji obfitego drzewostanu w otoczeniu, będącego pozostałością po nieistniejącym cmentarzu ewangelickim, jest on wkomponowany w zieleń.

Przed głównym gmachem Biblioteki Śląskiej, przy ulicy Powstańców działa przystanek autobusowy ZTM Osiedle Paderewskiego Biblioteka Śląska, a także stacja Metroroweru.

Historia lewo|mały|Dom Oświatowy przy ulicy Francuskiej 12 w Katowicach, poprzednia siedziba Biblioteki Śląskiej (2011) lewo|mały|Jurand Jarecki, współprojektant gmachu Biblioteki Śląskiej, obok makiety budynku lewo|mały|Gmach w listopadzie 2020 roku, w trakcie wymiany białych płyt elewacyjnych

Początki Biblioteki Śląskiej sięgają lat 20. XX wieku, kiedy to w 1922 roku powołano Bibliotekę Sejmu Śląskiego. W 1934 roku jej siedzibą stał się otwarty wówczas budynek przy ulicy Francuskiej 12, który już od samego początku nie spełniał potrzeb instytucji. Zapotrzebowanie na nowy gmach zaistniało jeszcze w latach międzywojennych, a istotny wpływ na to miało przyznanie bibliotece jeszcze w 1934 roku prawa egzemplarza obowiązkowego.

Po II wojnie światowej powrócono do pomysłu wzniesienia nowego gmachu, do czego przyczyniły się powiększające się stale zasoby książkowe ówczesnej Śląskiej Biblioteki Publicznej oraz przekazanie znacznej części dotychczasowej siedziby na potrzeby Wojewódzkiego Domu Kultury i Oświaty Związków Zawodowych. W 1947 roku starania o budowę nowego gmachu podjął dyrektor Paweł Rybicki. Dwa lata później zaproponowano wstępną lokalizację niedaleko istniejącego budynku przy ulicy Francuskiej, lecz z przyczyn ekonomicznych nie przystąpiono do realizacji. Po 1952 roku pojawiły się plany lokalizacji nowego gmachu po wschodniej stronie późniejszej alei W. Korfantego, na działce graniczącej z ulicą Piastowską.

W 1956 roku zatwierdzono kolejną lokalizację – na terenie nieistniejącego boiska sportowego przy ulicy S. Moniuszki, a wstępną koncepcję architektoniczną budynku opracowali Marian Skałkowski i Stanisław Kwaśniewicz z katowickiego „Miastoprojektu”. Następnie Tadeusz Łobos zaproponował na działce pomiędzy Rawą a obecną ulicą Uniwersytecką zespół połączonych budynków, z wejściem głównym w dwukondygnacyjnym pawilonie. Kolejna koncepcja z 1961 roku została opracowana przez Mariana Skałkowskiego, Stanisława Kwaśniewicza oraz Juranda Jareckiego.

W 1973 roku doszło do deklaracji Biblioteki Śląskiej i Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach dotyczącej przygotowania inwestycji, jakim miał być wspólny kompleks biblioteczny mieszczący zbiory obydwu instytucji. Negocjacje warunków prowadzono do 1976 roku, kiedy to zarzucono projekt (zob. Centrum Informacji Naukowej i Biblioteka Akademicka).

W kolejnych latach, z powodu coraz gorszego stanu technicznego budynku przy ulicy Francuskiej 12 oraz stale rosnącego księgozbioru (magazyny obliczone były na 100 tys. woluminów, podczas gdy ówczesne potrzeby były pięć razy większe), zintensyfikowano działania na rzecz budowy nowej siedziby Biblioteki Śląskiej. W latach 80. XX wieku zarząd województwa katowickiego zaproponował kilka miejsc pod budowę gmachu. W 1988 roku wyznaczono ostateczną lokalizację dla nowej siedziby głównej Biblioteki Śląskiej – przy skrzyżowaniu ulic K. Damrota i Powstańców w Katowicach. W kolejnym roku przeprowadzono konkurs architektoniczny, do udziału w którym zaproszono dwie pracownie. Do realizacji wybrano projekt Juranda Jareckiego, Stanisława Kwaśniewicza i Marka Gierlotki. Drugi zespół projektantów tworzyli Marian Skałkowski i Aleksander Czora.

Po zatwierdzeniu projektu wykonawczego, w 1990 roku rozpoczęto prace budowlane, które zaczęły wzbudzać duże zainteresowanie mieszkańców. 23 października 1991 roku wmurowano kamień węgielny, a w uroczystości tej brał udział m.in. premier Polski Jan Krzysztof Bielecki. Gmach został ukończony w 1997 roku, a uroczyste otwarcie obiektu z udziałem premiera Jerzego Buzka nastąpiło 24 października 1998 roku. Wraz z inauguracją budynku nadano mu nowy adres – plac Rady Europy 1.

Budowę gmachu sfinansowano głównie z budżetu państwa, ale także z pieniędzy zgromadzonych przez Społeczny Komitet Pomocy Bibliotece Śląskiej, Towarzystwo Kultury Zachęty czy darowizn. W jego budowie zastosowano nowoczesne jak na ówczesne czasy materiały. W tym samym okresie w Polsce powstały m.in.: nowe skrzydło Biblioteki Jagiellońskiej według projektu Romualda Loeglera, gmach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, wrocławska Mediateka czy Centralna Biblioteka Polsko-Niemiecka Caritas w Opolu zaprojektowana przez Małgorzatę i Antoniego Domiczów.

W 1999 roku otwarto w gmachu dwie nowe czytelnie: Śląską Bibliotekę Muzyczną oraz Śląską Bibliotekę Filmową. W 2021 roku ukończono wymianę białych paneli na elewacji gmachu Biblioteki Śląskiej, jednocześnie odciążając konstrukcję budynku. Również w tym samym roku przy głównym wejściu uruchomiono całodobową wrzutnię książek. W 2025 roku rozpoczęto działania na rzecz wymiany systemu transportu książek oraz stworzenia „kapsuły czasu” – specjalnej strefy edukacyjnej łączącej historię książki z nowoczesnością.

Architektura Architektura zewnętrzna mały|Gmach główny Biblioteki Śląskiej od strony ulicy Powstańców (2018)

Główny gmach Biblioteki Śląskiej jest jednym z trzech budynków instytucji – Biblioteka Śląska posiada także budynki przy ulicy J. Ligonia 7 i ulicy Francuskiej 12 (Dom Oświatowy). Sam natomiast gmach przy placu Rady Europy 1 stanowi jedną z architektonicznych wizytówek miasta Katowice. Został on wzniesiony na planie zbliżonym do kwadratu. Jego powierzchnia całkowita wynosi 19 904,29 m², powierzchnia użytkowa 16 321,5 m², powierzchnia zabudowy 6044 m², a kubatura 81 274 m³. Liczy 7 kondygnacji nadziemnych i 2 podziemne, a jego wysokość sięga 40 m.

Budynek wzniesiony został w stylu postmodernistycznym. Architektonicznie stanowi on połączenie tradycji funkcjonalizmu z tendencjami neomodernistycznymi, w której obok postulatów pragmatyzmu istotną kwestią był zamiar ograniczenia monotonii elewacji i chęć wizualizacji treści symbolicznych związanych z tożsamością miejsca.

Jego bryła nawiązuje do XX-wiecznych, betonowych wież szybowych, a składa się z ułożonych diagonalnie części, których wysokość stopniowo wzrasta. Lekkości nadają mu szklane połacie i skontrastowane kolory elewacji. Obłożono ją kontrastującymi ze sobą białymi i brązowymi płytami z blachy, jasnym kamieniem i niebieskim szkłem refleksyjnym.

Nad głównym wejściem do gmachu Biblioteki Śląskiej rozpięto ażurową geometryczną konstrukcję kojarzoną z klasycznym portalem, a obok niego umieszczono tablicę pamiątkową upamiętniającą prof. Krzysztofa Uniłowskiego. Wejście poprzedza plac z szerokimi schodami, a także wpisany do gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice pomnik – młot wodny.

Architektura wnętrz i wyposażenie mały|Wypożyczalnia oraz główne schody wewnątrz gmachu Biblioteki Śląskiej (2025)|lewo

Zewnętrzny ciąg najniższych pięter gmachu schowanych jest za wałem ziemnym. Sama natomiast najniższa kondygnacja stanowi poziom usługowo-techniczny, mieszczący m.in parking dla 170 samochodów, kotłownię, klimatyzatornię oraz pracownię konserwacji zabytków. Poziomy −1 oraz 0, obejmujący biura oraz pracownie specjalistyczne, przeszyte są atriami zapewniającymi dostęp do naturalnego światła, pełniąc także rolę izolatorów akustycznych. Na poziomie +1 działają dwie czytelnie, a najwyższą część gmachu Biblioteki Śląskiej stanowi magazyn książek.

W gmachu prócz wypożyczalni działa łącznie kilka czytelni: Główna, Czasopism Bieżących, Zbiorów Specjalnych i Zbiorów Śląskich, a także Strefa Otwarta i Mediateka Instytutu Goethego. Znajduje się tutaj pięć pomieszczeń pracy indywidualnej przeznaczonych dla pracowników naukowych, wyposażonych w stanowiska komputerowe, a w jednym z nich przechowuje się zachowaną część księgozbioru Wojciecha Korfantego. Gmach posiada salę seminaryjną – Benedyktynkę (50 miejsc) oraz audytoryjną – Parnassos (123 miejsca), używane do organizacji konferencji, szkoleń, prelekcji czy koncertów. Ponadto w gmachu działa kiosk z publikacjami Biblioteki Śląskiej i kawiarnia.

W budynku zastosowano nowatorski system magazynowania oraz dystrybucji zbiorów bibliotecznych, oparty na sterowanym komputerowo zespole robotów i transporterów zapewniającym ciągły przepływ książek z i do magazynu, przez co znacznie skrócono czas oczekiwania na udostępnione zbiory. Gmach ponadto wyposażono w złożony system nawilżania zieleni na dachach oraz w atriach. Budynek dostosowano do osób z niepełnosprawnościami. Przy głównym wejściu znajduje się podjazd, a od strony parkingu odpowiednio dostosowane wejście. Poszczególne piętra budynku łączą windy, a na każdym z nich znajdują się toalety przystosowane do osób z niepełnosprawnościami.

W gmachu Biblioteki Śląskiej odbywają się wieczory autorskie, promocje książek, koncerty muzyki klasycznej czy różnego typu spotkania. Wnętrza stanowią także miejsca ekspozycji wystaw o zróżnicowanym charakterze – często są one związane z istotnymi wydarzeniami kulturalnymi i rocznicami.

Nagrody i wyróżnienia Wyróżnienie Stowarzyszenia Architektów Polskich za najlepszy budynek 1998 roku Nagroda III stopnia Polskiego Związku Inżynierów i Techników Budownictwa w konkursie Budowa Roku 1998

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Architektura postmodernizmu w Katowicach Kategoria:Budynki muzeów i bibliotek w Katowicach Kategoria:Osiedle Paderewskiego-Muchowiec Katowice Kategoria:Biblioteka Śląska Kategoria:Budynki projektu Juranda Jareckiego