Zjednoczenie z Chrystusem () – w teologii chrześcijańskiej pojęcie opisujące relację pomiędzy osobą wierzącą a Jezusem Chrystusem. W najszerszym sensie odnosi się do każdego aspektu więzi z Bogiem. Szkocki teolog John Murray określił to zjednoczenie jako „centralną prawdę całej doktryny o zbawieniu”John Murray, Redemption: Accomplished and Applied, Eerdmans 1955, s. 161..
Wyrażenie „w Chrystusie” (, en kyrio, en Christo Iesou, en auto) pojawia się wielokrotnie w Nowym Testamencie. Według Alberta Schweitzera bycie „w Chrystusie” stanowi główną zagadkę nauczania św. Pawła, a jej zrozumienie daje klucz do całości jego teologiiAlbert Schweitzer, The Mysticism of Paul the Apostle, Johns Hopkins University Press 1998, s. 3.. Ze względu na ogromną liczbę wystąpień i różnorodność kontekstów, sformułowanie to niesie za sobą niezwykłe bogactwo znaczeniowe.
W węższym znaczeniu, dogmatycznym (stosowanym zwłaszcza w teologii protestanckiej), zjednoczenie z Chrystusem jest kluczowym etapem w ordo salutis (porządku zbawienia) i stanowi podstawę usprawiedliwienia wierzącego. W tym ujęciu następuje ono po wzbudzeniu wiary, a wyprzedza usynowienie (adopcję) (por. Ga 3,26-27). Teolog Augustus Strong opisuje ten mechanizm następująco: „zjednoczenie z Chrystusem logicznie poprzedza zarówno odrodzenie, jak i usprawiedliwienie; jednakże chronologicznie, moment naszego zjednoczenia z Chrystusem jest zarazem momentem naszego odrodzenia i usprawiedliwienia”Augustus Strong, Systematic Theology, Judson Press 1907..
Kontekst biblijny i teologiczny W teologii chrześcijańskiej zjednoczenie z Chrystusem opiera się na wcześniejszym biblijnym założeniu zjednoczenia pierwszego człowieka, Adama, z całą ludzkością (zob. Rz 5,12-21). Według św. Pawła, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa są warunkiem koniecznym, aby wierzący mogli się z Nim utożsamić, co Apostoł wyraża słowami:
Innymi słowy, zastępcza śmierć Jezusa stanowi fundament chrześcijańskiego wszczepienia w ChrystusaPor. F.F. Bruce, The Epistle to the Romans: An Introduction and Commentary, Eerdmans, 1985, s. 128..
Wyrażenie „w Chrystusie” występuje 216 razy w listach Pawłowych oraz 26 razy w pismach Janowych (tzw. literatura Janowa). Paweł używa sformułowania en Christo jako synonimu bycia chrześcijaninem (np. pisząc o krewnych, „którzy przede mną byli w Chrystusie” – Rz 16,7), a zwrotu en emoi („we mnie”), aby opisać głęboką, intymną identyfikację Chrystusa z wierzącym, co najpełniej oddaje jego wyznanie:
Nowy Testament naucza, że zjednoczenie to zapoczątkowywane jest przez wiarę („każdy, kto w Niego wierzy, ma życie wieczne”, J 3,15) oraz chrzest – ci, którzy wierzą, są ochrzczeni „w” Chrystusa („my wszyscy, którzyśmy otrzymali chrzest zanurzający w Chrystusa Jezusa, zostaliśmy zanurzeni w Jego śmierć”, Rz 6,3). Co istotne, zarówno św. Jan, jak i św. Paweł w języku greckim stosują tu przyimek eis (w, do wnętrza) zamiast en, co nadaje tekstom specyficzne, przestrzenne znaczenie. Przyimek eis zazwyczaj oznacza ruch „do wewnątrz”, co sugeruje, że prawdziwa wiara dosłownie „wprowadza” ludzi w Chrystusa, dzięki czemu spoczywają w Nim i organicznie jednoczą się z NimZob. J.D.G. Dunn, The Theology of Paul the Apostle, Eerdmans, 1998, s. 401..
Natura zjednoczenia thumb|Ikona przedstawiająca Chrystusa jako Prawdziwy Krzew Winny. Według teologii chrześcijańskiej wierzący są z Nim zjednoczeni niczym latorośle (J 15,5).
Naturę zjednoczenia z Chrystusem można opisywać na wiele sposobów. Teologia reformowana (kalwińska), posługując się modelem teologii przymierza, wskazuje, że tak jak ludzkość była reprezentowana w ramach przymierza przez Adama, tak chrześcijanie są prawnie i duchowo reprezentowani przez swojego ostatecznego pośrednika – Chrystusa. Z kolei teologia pietystyczna postrzega zjednoczenie w sposób bardziej mistyczny, jako ukryte w wymiarze duchowymLouis Berkhof, Systematic Theology, Banner of Truth, 1958, s. 447..
Ewangelikalizm uwypukla zjednoczenie doświadczalne: Jezus, przeszedłszy przez ludzkie życie, śmierć i zmartwychwstanie, obiektywnie dzieli te doświadczenia ze swoimi naśladowcami. Zarówno tradycja ewangelikalna, jak i reformowana podkreślają, że zjednoczenie z Chrystusem to subiektywne zaaplikowanie wierzącemu obiektywnego dzieła zbawienia dokonanego przez Boga. W myśli protestanckiej oznacza ono wzajemne zamieszkiwanie (J 14-15) chrześcijan i trójjedynego Boga, jednak bez panteistycznego zatracenia tożsamości wierzącego (człowiek nie zostaje bezpowrotnie wchłonięty przez boską substancję). Wielu nowotestamentowych badaczy upatruje starotestamentowych korzeni tej myśli w koncepcji Boga przebywającego pośród Izraelitów, zgodnie z nakazem:
Wayne Grudem, Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine, Zondervan, 1994, s. 840..
Augustus H. Strong opisał naturę tej nowotestamentowej więzi za pomocą pięciu przymiotników. Zjednoczenie z Chrystusem to więź: organiczna – wierzący stają się członkami Chrystusa; chrześcijanie i Chrystus są od siebie obustronnie zależni: chrześcijanie czerpią z Niego życie, a On poprzez nich wyraża się w świecie (Ef 5,29-30), żywotna – Chrystus działa w chrześcijanach jako ich źródło życia i staje się w nich dominującą zasadą funkcjonowania (Ga 2,20, Kol 3,3-4), duchowa – pochodzi od Ducha Świętego i przez Niego jest podtrzymywana w ludzkim duchu (Rz 8,9-10, Ef 3,16-17), nierozerwalna – dzięki wiecznej, boskiej i nieskażonej łasce Chrystusa nie może ona nigdy ulec rozpadowi (Mt 28,20, Rz 8,39, Hbr 7,16), niezgłębiona (tajemnicza) – jest to mistyczna relacja, której głębia intymności i wartości przekracza ludzkie możliwości poznania (Ef 3,19, Ef 5,32, Kol 1,27).
Perspektywy konfesyjne Protestantyzm thumb|Jan Kalwin uważał, że usprawiedliwienie i uświęcenie są naturalnym owocem zjednoczenia z Chrystusem.
Teologia reformowana W teologii reformowanej zjednoczenie z Chrystusem jest kompleksową, nadrzędną kategorią spajającą całą doktrynę zbawienia (soteriologię). John Murray zauważa, że obejmuje ono szerokie spektrum działania Boga – od pierwotnego źródła, jakim jest odwieczne wybranie, aż po ostateczne uwieńczenie w procesie uwielbienia wybranego wierzącego.
Szkocki teolog Sinclair Ferguson wyróżnia sześć wymiarów tej więziSinclair Ferguson, The Holy Spirit, InterVarsity Press, 1996, s. 100-101.: federalna (covenantalna) – posłuszeństwo Chrystusa jest prawnie przypisywane wierzącemu, cielesna – Chrystus przyjął ludzkie ciało (inkarnacja) i stał się jedno z naturą ludzką, poprzez wiarę – chrześcijanie poprzez wiarę zależni są od Chrystusa, od którego czerpią pokarm duchowy, duchowa – więź realizowana bezpośrednio za sprawą Ducha Świętego, rozległa – chrześcijanie są zjednoczeni z Chrystusem we wszystkim, co On sam uczynił, włącznie z Jego życiem, śmiercią, pogrzebem, zmartwychwstaniem i wniebowstąpieniem, życiowa – Chrystus w pełni żyje w swoich wiernych i jest widoczny w ich codziennym funkcjonowaniu.
Jako kluczowy etap w teologicznym ordo salutis, zjednoczenie było dla Jana Kalwina bezpośrednią podstawą zarówno dla usprawiedliwienia, jak i dla uświęcenia. Alister McGrath wskazuje, że podczas gdy Martin Bucer sugerował, iż to usprawiedliwienie powoduje moralne odrodzenie, Kalwin argumentował, że obydwie te rzeczy są po prostu naturalnym owocem zjednoczenia z Chrystusem poprzez dar wiaryAlister E. McGrath, Reformation Thought: An Introduction, 3rd ed, Oxford: Blackwell 1999, s. 125..
Ewangelikalizm Dla wielu teologów ewangelikalnych zjednoczenie z Chrystusem jest osobnym, wyraźnym etapem w porządku zbawienia. William Shedd komentuje, że „udzielenie wierzącemu sprawiedliwości Chrystusa musi bezwzględnie zakładać wcześniejsze zjednoczenie z Nim”. Robert Dabney dodawał natomiast (aby uniknąć pułapek deifikacji), że autentyczną więzią stanowiącą o tym zjednoczeniu jest potężne, wewnętrzne zamieszkiwanie Ducha Świętego w chrześcijaninieZob. William G.T. Shedd, Dogmatic Theology, t. 2, Zondervan, s. 531; Robert L. Dabney, Systematic Theology, Banner of Truth, s. 612..
Katolicyzm thumb|Św. Bernard z Clairvaux – średniowieczny teolog, który m.in. rozwijał mistyczną naukę o zjednoczeniu duszy z Bogiem. W teologii rzymskokatolickiej zjednoczenie z Chrystusem opiera się w pierwszej kolejności na systemie sakramentalnym i ma wymiar głęboko eklezjologiczny. Wierzący jednoczą się z Chrystusem uczestnicząc w życiu Kościoła, który jest Jego Mistycznym Ciałem. Podstawą tego zjednoczenia jest chrzest, jednak jego pełnia i najściślejszy fizyczno-duchowy charakter realizuje się w Eucharystii. Oficjalne nauczanie Kościoła, zawarte w Katechizmie Kościoła Katolickiego, wyraźnie to podkreśla:
Co więcej, owo zjednoczenie z Głową pociąga za sobą również więź ze wszystkimi członkami Ciała poprzez zasady obcowania świętych (communio sanctorum), czyli duchowej solidarności łączącej wiernych na ziemi, dusze w czyśćcu i zbawionych w niebie w jedną, organiczną całośćKatechizm Kościoła Katolickiego, n. 946-953..
W średniowieczu ogromny wpływ na interpretację tej tajemnicy wywarła mistyka, której czołowym reprezentantem był św. Bernard z Clairvaux. Zastosował on metaforykę miłości oblubieńczej zaczerpniętą ze starotestamentowej Pieśni nad Pieśniami i przełożył ją na język mistycznego zjednoczenia (łac. unio mystica). W tym modelu Jezus był uosabiany jako Oblubieniec, a Kościół i ludzkość (w tym pojedyncza dusza ludzka) jako Jego Oblubienica. Ten akt miłości do ludzkości uwidocznił się w ofierze krzyżowej, a urzeczywistnia się ponownie, każdego dnia poprzez mistyczny kontakt w sakramencie ołtarza (Eucharystii). Z kolei w epoce nowożytnej to mistyczne rozumienie zjednoczenia w sposób szczególny rozwinęli karmelici, w tym zwłaszcza św. Jan od Krzyża. W swoim dziele Pieśń duchowa opisywał on etapy głębokiego oczyszczenia i modlitwy, które ostatecznie prowadzą do najwyższego zjednoczenia z Bogiem, zwanego duchowymi zaślubinami. Na tym etapie wola, pamięć i rozum człowieka zostają całkowicie przeobrażone, pozwalając wierzącemu na bezgraniczną unię miłości z Boskim OblubieńcemZob. Jan od Krzyża, Pieśń duchowa, Kraków: Wydawnictwo Karmelitów Bosych, 2000..
We współczesnym nauczaniu Kościoła katolickiego temat zjednoczenia z Chrystusem silnie wyeksponował św. Jan Paweł II w ramach swojej teologii ciała. Papież ukazał, że ludzkie ciało nie jest jedynie fizyczną powłoką, lecz miejscem, w którym człowiek wyraża swoją najgłębszą relację z Bogiem, a zjednoczenie to dokonuje się także przez przeżywanie płciowości w sposób osobowy i czysty. Jan Paweł II nauczał, że sakramentalne małżeństwo („stanie się jednym ciałem”, Rdz 2,24) jest na ziemi widzialnym znakiem głębszej komunii – oblubieńczego zjednoczenia Chrystusa z Kościołem. W tym ujęciu wierzący, uczestnicząc w sakramentach (zwłaszcza w Eucharystii), wchodzi w tak ścisłą relację z Jezusem, że może z pełnym przekonaniem powtórzyć za św. Pawłem: „żyję już nie ja, ale żyje we mnie Chrystus” (Ga 2,20)Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich. Odkupienie ciała a sakramentalność małżeństwa, Watykan 1986..
O podobnym, ponadczasowym ujęciu tej więzi pisał również papież Franciszek, który (nawiązując do nauczania Piusa XII) w jednej ze swoich encyklik zauważył, że zjednoczenie to przekracza granice czasu i przestrzeni. Wierzący chrześcijanin może zatem duchowo trwać pod krzyżem w godzinie odkupienia, jak również jednoczyć się z Chrystusem chwalebnym i zmartwychwstałymPor. Pius XII, Encyklika Mystici Corporis Christi, 1943..
Prawosławie