Uniwersytet Boloński () – publiczny uniwersytet w Bolonii założony w 1088, najstarszy uniwersytet cywilizacji zachodniej, wzór dla późniejszych średniowiecznych uniwersytetów. Otrzymał przywileje w 1158 z rąk cesarza Fryderyka I Barbarossy; w XIX wieku komitet historyków pod kierownictwem Giosuè Carducciego badając jego genealogię, przesunął datę utworzenia do 1088. Uniwersytet Boloński jest historycznie słynny z nauczania prawa kanonicznego i cywilnego.
Posiada oddziały w takich miastach jak: Reggio nell’Emilia, Imola, Rawenna, Forlì, Cesena i Rimini, a także w Buenos Aires.
Historia od IV w. za panowania Teodozjusza I Wielkiego w Bolonii działają szkoły prawa rzymskiego
odnalezienie w połowie XI w. tekstu „Kodeksu i Pandenktów” Justyniana I Wielkiego daje początek bolońskiej szkole prawniczej; pierwszymi uczonymi tej szkoły, o których wspominają źródła byli Pepone i Irnerius, określany przez współczesnych mu jako lucerna juris (łac. pochodnia prawa)
od końca XI w. w Bolonii działają dwa uniwersytety prawnicze: uniwersytet cismontański, w którym kształcą się studenci pochodzący z Italii, oraz uniwersytet ultramontański dla przybyszów z krajów pozaalpejskich; każdy z nich miał swoich profesorów i rektora; w tym to okresie w Bolonii zaczyna tworzyć się instytucja, która obecnie znana jest jako Uniwersytet; w XIX w. komitet złożony z historyków pod kierownictwem Giosuè Carducciego, ustalił datę narodzin Uniwersytetu na rok 1088
w 1140 boloński mnich Gracjan zbiera przepisy prawa kościelnego i opracowuje kodeks znany jako Decretum Gratiani (Dekret Gracjana), który zapoczątkowuje w Bolonii wykłady prawa kanonicznego jako samodzielnej, odrębnej od prawa rzymskiego dyscypliny naukowej
w 1158 z inicjatywy uczniów Irneriusa, tzw. czterech doktorów (quattuor doctores: Bulgarus, Martinus, Ugo i Jacobus), Fryderyk I Barbarossa wydaje dokument Constitutio Habita, w którym Uniwersytet został prawnie ogłoszony miejscem gdzie mogłaby się niezależnie rozwijać nauka; na prośbę uczonych i mistrzów bolońskich zapewnił im: prawo swobodnego przybycia do miasta, bezpiecznego w nim pobytu, wolność nauczania prawa rzymskiego i kanonicznego oraz wyłączył studentów spod sądownictwa miejskiego; studenci z danego kraju lub grupy krajów tworzyły tzw. nacje (związki studentów); w 1265 działało w Bolonii 30 nacji studenckich, do XVI w. liczba ich wzrosła do 50; w uniwersytecie ultramontańskim wśród 15 nacji była silna nacja polska, w latach 1275–1500 liczyła kilkaset osób (w tym 12 Polaków było rektorami); każda nacja wybierała swego konsyliarza, osobę która prowadziła sprawy organizacyjno-administracyjne danej nacji; studenci wybierali spośród siebie rektora, który sprawował rządy nad uczelnią, organizował tok studiów, dobierał kadrę profesorską; profesorowie otrzymywali wynagrodzenie ustalane przez władze miasta niezależnie od opłat studenckich, mieli luźny związek z korporacjami studentów; zajmowali się nauczaniem, przeprowadzali egzaminy, nadawali stopnie naukowe (magister, doktor) oraz prawo nauczania (licentia docenti). Taki typ uniwersytetu ukształtowany w Bolonii został przeniesiony przez migrujących uczonych i mistrzów do innych miast Włoch, gdzie uniwersytety powstały między innymi w: Padwie (1222), Sienie (1246), Perugii (1308) i Ferrarze (1391)
W XIV wieku tzw. uczeni sztuk wyzwolonych – medycyny, filozofii, arytmetyki, astronomii, logiki, retoryki i gramatyki – zaczynają współpracować ze szkołą prawników; wprowadzono nauczanie greki i hebrajskiego; w 1364 zaczęto nauczać teologii
w XVI w. wprowadzenie nauk przyrodniczych
XVII w. – złoty wiek bolońskiej medycyny i jednocześnie zmniejszenie znaczenia uniwersytetu w Europie
w XVIII w. wraz z rozwojem rewolucji przemysłowej został zreorganizowany, przekształcony w uczelnię nowożytną, położono nacisk na nauki matematyczno-przyrodnicze, nowożytne nauki prawnicze, obowiązek pracy naukowo-badawczej dla profesorów i zapewnienie im stałych dochodów
w 2 poł. XIX w., wzorem niemieckich uczelni, nadano mu status uniwersytetu typu liberalnego
po II wojnie światowej był dwukrotnie zreorganizowany na wzór uczelni amerykańskich, wydziały podzielono na departamenty, wprowadzono wielostopniowy tok studiów, studia podyplomowe i doktoranckie, rozbudowano pracownie, laboratoria i instytuty.
Znani uczeni związani z Uniwersytetem Bolońskim XI wiek Irnerius XII wiek Gratian XIII wiek Guglielmo da Saliceto Guido Guinizzelli Dante Alighieri XIV wiek Jarosław z Bogorii i Skotnik, studiował w latach 1316–1322 Manuel Chryzoloras Francesco Petrarca Cecco d'Ascoli Coluccio Salutati XV wiek Mikołaj Kopernik, studiował w latach 1495–1499 Giovanni Pico della Mirandola Leone Battista Alberti Albrecht Dürer Marcin Król z ŻurawicyJacek Machowski, Akademickie wyjazdy do pracy za granicą (Z warsztatu polskiego nauczyciela akademickiego w szkole wyższej za granicą), w: Życie Szkoły Wyższej, nr 11/1989, s. 11, ISSN 0591-2377 Marcin Bylica XVI wiek Scipione del Ferro Girolamo Cardano Ignazio Danti Girolamo Maggi Giovanni Antonio Magini Pietro Pomponazzi Gaspare Tagliacozzi Carlo Borromeo Torquato Tasso
XVII wiek Giovanni Cassini Ulisse Aldrovandi Marcello Malpighi XVIII wiek Laura Bassi Maria Gaetana Agnesi Luigi Galvani Carlo Osvaldo Goldoni XIX wiek Giosuè Carducci Giacomo Ciamician Camillo Golgi Giovanni Pascoli XX wiek Federigo Enriques Umberto Eco Vincenzo Balzani Romano Prodi Augusto Righi Pierluigi Collina
Struktura Obecna struktura uniwersytetu jest efektem dostosowania się do przepisów prawa (240/2010) uchwalonych przez włoski parlament 30 grudnia 2010.
Władze Głównym zarządzającym i prawnym przedstawicielem uniwersytetu jest rektor. Jego obowiązki obecnie (2021-2027) pełni Giovanni Molari. Wspiera go sześciu prorektorów, wśród nich wicerektor (prorettore vicario) prof. Simona Tondelli. Ich pieczy powierzone zostały następujące aktywności: cyfryzacja – prof. Rebecca Montanari, dydaktyka – prof. Roberto Vecchi, badania – prof. Alberto Credi, personel – prof. Giorgio Bellettini i relacje międzynarodowe – prof. Raffaella Campaner.
Senat Akademicki (Senato Accademico) składa się z 35 członków: rektora, 10 dyrektorów departamentów, 15 wykładowców i badaczy, 3 przedstawicieli personelu technicznego i administracyjnego i 6 przedstawicieli studentów.
Kwestiami finansowymi i zarządzaniem zajmuje się jedenastoosobowa Rada Administracyjna (Consiglio di Amministrazione). We władzach uniwersytetu znajdziemy również Kolegium Rewizorów (Collegio dei revisori dei conti), Komisję Ewaluacyjną (Nucleo di valutazione) i dyrektora generalnego (Direttore generale), które to stanowisko zajmuje dr Sabrina Luccarini.
Organami pomocniczymi uczelni są: Samorząd Studencki (Consiglio degli studenti), składający się z 33 przedstawicieli, Rada Pracowników Techniczno-Administracyjnych (Consulta del personale tecnico-amministrativo) złożony z 24 członków, Rada Dobroczyńców (Consulta dei sostenitori), Gwarant Studencki (Garante degli studenti) oraz Połączony Komitet Gwarancyjny (Comitato Unico di Garanzia).
Departamenty i szkoły Uniwersytet jest podzielony na 32 departamenty: +DepartamentDepartament (nazwa włoska)ObszarMedycyna specjalistyczna, diagnostyka i medycyna doświadczalna Medicina specialistica, diagnostica e sperimentale medycynaNauki biomedyczne i neuromotoryczne Scienze biomediche e neuromotorie medycynaNauki medyczne i chirurgiczne Scienze mediche e chirurgiche medycynaWeterynaria Scienze mediche veterinarie medycynaChemia "Giacomo Ciamician" Chimica "Giacomo Ciamician" nauki ścisłeChemia przemysłowa "Toso Montanari" Chimica industriale "Toso Montanari" nauki ścisłeFarmacja i biotechnologia Farmacia e biotecnologie nauki ścisłeFizyka i astronomia "Augusto Righi" Fisica e astronomia "Augusto Righi" nauki ścisłeMatematyka Matematica nauki ścisłeNauki biologiczne, geologiczne i środowiskowe Scienze biologiche, geologiche e ambientali nauki ścisłeNauki o jakości życia Scienze per la qualità della vita nauki ścisłeNauki o biznesie Scienze aziendali nauki socjalneEkonomia Scienze economiche nauki socjalneNauki prawne Scienze giuridiche nauki socjalneNauki polityczne i społeczne Scienze politiche e sociali nauki socjalneNauki statystyczne "Paolo Fortunati" Scienze statistiche "Paolo Fortunati" nauki socjalneSocjologia i prawo gospodarcze Sociologia e diritto dell’economia nauki socjalneArchitektura Architettura technologiaInformatyka i inżynieria Informatica – scienza e ingegneria technologiaInżynieria lądowa, chemiczna, środowiskowa i materiałowa Ingegneria civile, chimica, ambientale e dei materiali technologiaInżynieria elektryczna i informatyczna "Guglielmo Marconi" Ingegneria dell’energia elettrica e dell’informazione "Guglielmo Marconi" technologiaInżynieria przemysłowa Ingegneria industriale technologiaNauka i technologia żywności Scienze e tecnologie agro-alimentari technologiaDziedzictwo kulturowe Beni culturali nauki humanistyczneSztuka Delle Arti nauki humanistyczneFilologia klasyczna i italianistyka Filologia classica e italianistica nauki humanistyczneFilozofia i komunikacja Filosofia e comunicazione nauki humanistyczneTłumaczenia ustne i pisemne Interpretazione e traduzione nauki humanistyczneJęzyki nowożytne, literatura i kultura współczesna Lingue, letterature e culture moderne nauki humanistycznePsychologia "Renzo Canestrari" Psicologia "Renzo Canestrari" nauki humanistyczneNauki pedagogiczne "Giovanni Maria Bertin" Scienze dell’Educazione "Giovanni Maria Bertin" nauki humanistyczneHistoria, kultury i cywilizacje Storia Culture Civiltà nauki humanistyczne
1 listopada 2018 utworzono pięć szkół, których celem jest koordynacja i wspieranie departamentów:
Ekonomia i zarządzanie (Economia e management) Inżynieria (Ingegneria) Literatura i dziedzictwo kulturowe (Lettere e beni culturali) Medycyna i chirurgia (Medicina e chirurgia) Nauki ścisłe (Scienze)
Biblioteki Wszystkie biblioteki są koordynowane przez Biblioteczny System Ateneum (Sistema Bibliotecario di Ateneo, SBA) i zarządzane przez Uniwersytet. Główną i najważniejszą biblioteką jest Bolońska Biblioteka Uniwersytecka (Biblioteca Universitaria di Bologna, BUB) założona w 1712 i położona w pałacu Poggich (palazzo Poggi). Wspierają ją biblioteki departamentów i centralne, zlokalizowane w różnych siedzibach i kampusach uniwersyteckich.
System biblioteczny zarządza również bibliotekami cyfrowymi:
AlmaDL założoną w 2001, w której można znaleźć prace opublikowane przez wykładowców, studentów i zespoły badawcze AlmaRE – datuje swoje początki na lata 90. XX w., kiedy to rozpoczęła się Cyfryzacja zasobów. Digitalizuje i gromadzi wszystkie zasoby cyfrowe stworzone przez uniwersytet, nabywa nowe dzieła, zapewnia dostęp do ponad 50 tysięcy periodyków elektronicznych, ponad 370 baz danych i ponad 640 tysięcy e-książek
Ponadto biblioteka uniwersytecka przechowuje archiwum historyczne uniwersytetu, w którym zgromadzone są wszystkie dokumenty od zjednoczenia Włoch (1861) aż do lat 70. XX w. Wcześniejsze dokumenty zostały przekazane do Archiwum Narodowego w Bolonii.
Muzea Uniwersytecki System Muzealny (Sistema Museale d’Ateneo, SMA) zarządza różnymi kolekcjami zgromadzonymi w czternastu muzeach:
Muzeum pałacu Poggich (Museo di palazzo Poggi) Europejskie Muzeum Studenta (Museo Europeo degli Studenti) Muzeum obserwatorium astronomiczne (Museo della specola) Ogród botaniczny i herbarium (Orto botanico ed Erbario) Muzeum geologiczne „Giovanni Capellini” (Collezione di Geologia „Museo Giovanni Capellini”) Muzeum mineralogiczne „Luigi Bombicci” (Collezione di Mineralogia „Museo Luigi Bombicci”) Muzeum figur woskowych „Luigi Cattaneo” (Collezione delle Cere anatomiche „Luigi Cattaneo”) Muzeum chemiczne „Giacomo Ciamician” (Collezione di Chimica „Giacomo Ciamician”) Muzeum zoologiczne (Collezione di Zoologia) Muzeum anatomii porównawczej (Collezione di Anatomia comparata) Muzeum antropologiczne (Collezione di Antropologia)