thumb|250px|Uczniowie szkoły przed budynkiem szkoły powszechnej thumb|250px|Uczniowie w klasie, szkoła powszechna w Garwolinie

Szkoła powszechna – nazwa szkół najniższego szczebla na porozbiorowych ziemiach polskich oraz Polsce przed i w pierwszych latach po II wojnie światowej.

Historia Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. państwo polskie miało bardzo niski poziom szkolnictwa podstawowego. Władze polskie starały się podnieść poziom edukacji społeczeństwa, jednym z pierwszych kroków w tym zakresie było zatwierdzenie dekretu przez Józefa Piłsudskiego, był to Dekret o obowiązku szkolnym (Dz.Pr.P.P. 1919 nr 14, poz. 147). W Polsce zgodnie artykułem 118 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wprowadzono obowiązek szkolny dla dzieci: cyt: „W zakresie szkoły powszechnej nauka jest obowiązkową dla wszystkich obywateli Państwa” (Ustawa z dnia 17 marca 1921 roku, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej). Następna ustawa z dn. 17 lutego 1922 o zakładaniu i utrzymywaniu publicznych szkół powszechnych (Dz.U.R.P. Nr.18 poz 143) określiła założenia reorganizacji szkół ludowych przejętych po zaborcach po odzyskaniu niepodległości przez Polskę. Według tych przepisów wszystkie dzieci wszystkich warstw społecznych w Polsce od 7 roku życia podlegały 7 letniemu obowiązkowi nauczania powszechnego, według programu ustalonego przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego a wszystkie szkoły w Polsce nazywano szkołami powszechnymi. Z uczęszczania do szkoły zwolnione były dzieci chore i kalekie oraz te, które mieszkały dalej niż 3 km od budynku szkoły. Nauka w szkołach powszechnych była bezpłatna. Poziom nauczania w poszczególnych szkołach był bardzo różny, przyczyną takiego stanu był brak dostatecznej liczby lokali przystosowanych do prowadzenia zajęć lekcyjnych oraz brak dostatecznej liczby nauczycieli. Na wsi najczęściej istniały szkoły najniżej zorganizowane 4-klasowe, a w miastach i miasteczkach było znacznie więcej szkół 6- i 7-klasowych niż na wsi. Władze samorządowe i oświatowe stopniowo podnosiły stan organizacyjny szkół. W latach 1928/29 stan edukacji zaczął się polepszać, do szkół uczęszczało już ok. 96% dzieci w wieku szkolnym (7–14 lat). W latach 30. minister Janusz Jędrzejewicz zainicjował reformę szkolnictwa (tzw. Reforma jędrzejewiczowska), która znacznie przyczyniła się do poprawy stanu edukacji w Polsce. Zmiany te objęły podział szkół szkoły powszechnych na trzy stopnie organizacyjne, skutkiem tego podziału 47% dzieci wiejskich uczęszczało do szkół pierwszego stopnia (dalsza nauka mogła być kontynuowana tylko w szkołach zawodowych). Ukończenie szkoły II stopnia umożliwiało podjęcie nauki w gimnazjum. Szkoła III stopnia miała siedem jednorocznych klas, a jej absolwenci najczęściej nie podejmowali dalszej nauki.

Powszechne nauczanie Najmniejsze ze szkół bywały organizowane w pojedynczych salach lekcyjnych, wspólnych dla wszystkich dzieci niezależnie od wieku, często nauka odbywała się dla klas 1 do 4, natomiast pełny program nauczania realizowano w szkołach siedmioklasowych. Do 1927 roku obowiązek powszechnego kształcenia dzieci nie został zrealizowany, z ogólnej liczby dzieci w Polsce 3500 000, 400 000 dzieci nie uczęszczało do szkół powszechnych. W Polsce w 1927 roku istniało 26 507 szkół powszechnych, jednak w tej liczbie znajdowały się najczęściej szkoły jednoklasowe, dwu- a niektóre czteroklasowe oraz siedmioklasowe. Ogólna liczba uczniów szkół powszechnych w 1927 roku wynosiła 3 100 420, w tym największy udział procentowy kształtował się następująco: 26,76% to szkoły 7 klasowe, 28,30% to szkoły 1 klasowe, 18,65% to szkoły 2 klasowe. Bezpośredni nadzór nad władzami i nauczycielami szkół powszechnych sprawowali powiatowi inspektorzy szkolni (liczba inspektorów szkolnych 262), wyższą instancją nadzorczą były Kuratoria Okręgów Szkolnych (obejmowały zazwyczaj obszar jednego województwa, a niektóre obejmowały kilka województw), najwyższą instancję sprawującą nadzór nad edukacją w Polsce stanowiło Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (MWRiOP). thumb|Jedna ze stron podręcznika do geografii dla szkół powszechnych (1925)

Od 1929 do 1935 roku nastąpiło pogorszenie sytuacji w szkolnictwie w Polsce, z powodu kryzysu gospodarczego, równocześnie nastąpiło pogorszenie sytuacji materialnej rodzin na wsi i robotniczych w miastach, panowało niedożywienie a czasem nawet głód. Często rodzinom brakowało pieniędzy na zakup książek i zeszytów, to powodowało rezygnację z wysyłania dzieci na lekcje do szkół powszechnych. Kryzys był także powodem gwałtownego spadku dochodów państwa, utrzymanie i poprawa stanu edukacji wymagała zwiększenia wydatków na cele szkolne, jednak wydatki na oświatę spadły z powodu kryzysu, w 1932/33 r. wynosiły już tylko 70,5% stanu z lat 1929/30.

Okupacja niemiecka Po napaści III Rzeszy na Polskę w 1939 r. nastąpiła okupacja ziem polskich. Okupacyjne władze niemieckie Generalnego Gubernatorstwa podejmowały działania mające na celu radykalne ograniczenie rozwoju i edukacji społeczeństwa polskiego, zlikwidowane zostały szkoły wyższe i średnie. Gubernator niemiecki Hans Frank z 18 czerwca 1940 zezwolił na naukę w niektórych szkołach powszechnych i zawodowych, jednak ograniczył program nauczania, zakazano uczenia historii, geografii i literatury polskiej, nadzór nad szkołami objęli niemieccy inspektorzy szkolni. Komisarz Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny Heinrich Himmler wprowadził ograniczenia edukacji obywateli na ziemiach polskich przyłączonych do III Rzeszy, cel tego działania określił słowami: cyt. Nieniemiecka ludność Wschodu nie może mieć żadnej wyższej szkoły ponad czteroklasową szkołę powszechną (ludową). Celem takiej szkoły ma być wyłącznie: proste liczenie, najwyżej do pięciuset, na pisanie nazwiska, nauka, iż boskim przykazaniem jest być posłusznym Niemcom, uczciwym, pracowitym i grzecznym. Czytania nie uważam za konieczne... Jednym z elementów walki konspiracyjnej Polaków z niemieckim okupantem było tajne nauczanie prowadzone przez Tajną Organizacją Nauczycielską. Podczas nauki w szkołach polscy nauczyciele organizowali tajne nauczanie przedmiotów zakazanych, tj. historii i geografii Polski oraz literatury polskiej. Niekiedy tajne nauczanie odbywało się także w tajnych kompletach, które organizowano najczęściej w prywatnych mieszkaniach. Nauczanie odbywało się według programu wyższych klas szkół powszechnych. Na ziemiach wcielonych do Rzeszy w okresie 1943–1944 w szkołach powszechnych w tajnym nauczaniu brało udział 2277 nauczycieli oraz 28 328 uczniów.

Po II wojnie światowej W ramach zmian ustrojowych państwa w 1956 roku w Dekrecie Polska Rzeczpospolita Ludowa o obowiązku szkolnym zastąpiono nazwę szkoły powszechne nową nazwą szkoły podstawowe.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Szkoły