thumb|Centrum miasta Koszyce ( i , , , romski Kasza, ) – drugie co do wielkości miasto Słowacji pod względem liczby ludności (niemal 240 tys. mieszkańców pod koniec 2019 roku), trzecie – po Bratysławie i Wysokich Tatrach (Vysoké Tatry) – pod względem powierzchni (243,7 km²) oraz największe miasto wschodniej Słowacji. Koszyce to siedziba władz kraju koszyckiego (Košický kraj) i powiatu Koszyce-okolice (Košice-okolie), a także centralny ośrodek metropolitalny aglomeracji koszycko-preszowskiej (Košicko-prešovská aglomerácia). Stanowią one również centrum kulturowe, edukacyjne, rekreacyjno-turystyczne, gospodarcze. Położone są w historycznym regionie Abov (20 km od granicy z Węgrami, po 90 km od granicy z Ukrainą i z Polską).
W 2009 r. miasto zostało wyróżnione – wraz z francuską Marsylią – tytułem Europejskiej Stolicy Kultury na rok 2013.
Geografia Koszyc Koszyce leżą w Kotlinie Koszyckiej (Košická kotlina) nad rzeką Hornad. Od strony wschodniej miasto ograniczają Góry Tokajsko-Slańskie (Slanské vrchy), a od strony zachodniej – Góry Wołowskie. Współrzędne geograficzne – 48°43′58″N, 21°15′41″E.
Od 1996 roku dzielnice Koszyc istnieją na prawach miejskich (podobnie jak dzielnice w Bratysławie), toteż terytorium Koszyc podzielone jest na 4 powiaty, tzw. powiaty miejskie i 22 dzielnice (mestská časť) powiat Koszyce I – dzielnice: Džungľa, Kavečany, Sever, Sídlisko Ťahanovce, Staré Mesto, Ťahanovce, powiat Koszyce II – dzielnice: Lorinčík, Luník IX, Myslava, Pereš, Poľov, Sídlisko KVP, Šaca, Západ, powiat Koszyce III – dzielnice: Sídlisko Dargovských hrdinov, Košická Nová Ves, powiat Koszyce IV – dzielnice: Barca, Juh, Krásna, Nad jazerom, Šebastovce, Vyšné Opátske.
Klimat i pogoda Klimat Koszyc jest kontynentalny, ze średnimi temperaturami −3 °C w styczniu i 19 °C w lipcu. Średnia roczna temperatura waha się od około 8,4 °C do ok. 8,7 °C. Średnia roczna wielkość opadów wynosi około 600–650 mm.
Rok 2001 2002 2003 Miesiąc Średnia temperatura Średnia temperatura Średnia temperatura Styczeń −0,2 °C −2,2 °C −3,8 °C Luty 1,1 °C 2,8 °C −3,2 °C Marzec 5,5 °C 5,8 °C 3,3 °C Kwiecień 10,0 °C 10,5 °C 9,4 °C Maj 16,4 °C 17,9 °C 18,3 °C Czerwiec 17,1 °C 19,4 °C 20,6 °C Lipiec 20,5 °C 22,2 °C 21,3 °C Sierpień 20,8 °C 20,4 °C 21,6 °C Wrzesień 13,3 °C 14,2 °C 14,7 °C Październik 11,6 °C 7,8 °C 6,8 °C Listopad 2,0 °C 5,3 °C 5,8 °C Grudzień −4,9 °C −3,3 °C −0,8 °C Absolutne maksimum: 38,5 °C (20 lipca 2007) Absolutne minimum: −30,5 °C (16 lutego 1940)
Znaczenie miasta W Koszycach mieści się Trybunał Konstytucyjny Słowacji, siedziba diecezji rzymskokatolickiej (od 1995 archidiecezji) i greckokatolickiej oraz biskupstwa ewangelickiego. Są miastem uniwersyteckim – działają tu uczelnie takie jak: Uniwersytet P.J. Šafárika (Univerzita Pavla Jozefa Šafárika v Košiciach), politechnika (Technická univerzita), akademia weterynaryjna (Univerzita veterninárskeho lekárstva) i konserwatorium oraz wydziały bratysławskiego Uniwersytetu Ekonomicznego (Ekonomická univerzita v Bratislave), nitrzańskiego Uniwersytetu Rolniczego (Slovenská poľnohospodárska univerzita v Nitre) i rużomberskiego Uniwersytetu Katolickiego (Katolická univerzita v Ružomberku). Istnieje również 18 szkół średnich, w tym jedna z węgierskim językiem wykładowym. W mieście działa sześć teatrów (w tym węgierski, romski i filharmonia), osiem kin, cztery muzea (lotnictwa, techniki, wschodniej Słowacji i rzeźby Vojtecha Löfflera), dwie galerie sztuki i trzy biblioteki (w tym biblioteka naukowa z 3,3 mln woluminów). W mieście działa ogród zoologiczny, ogród botaniczny i planetarium. Drużyna hokejowa z Koszyc jest dwukrotnym mistrzem Czechosłowacji i trzykrotnym mistrzem Słowacji.
Z Koszycami byli związani między innymi Jan Jiskra – kapitan miasta w czasach wojen husyckich oraz Rudolf Schuster – prezydent Słowacji w latach 1999–2004, a wcześniej wielokrotny burmistrz miasta.
Historia thumb|Widok na miasto z wieży katedry św. Elżbiety Okolice miasta były zasiedlone już w paleolicie. W VII wieku były tu osiedla Awarów. Osadnictwo słowiańskie datuje się od VIII wieku. W IX wieku tereny dzisiejszych Koszyc należały do Księstwa Nitrzańskiego. Pod koniec XI wieku zostały włączone do Królestwa Węgier. W 1143 poświęcono klasztor benedyktynów w Krásnej nad Hornádom (dzisiejszej dzielnicy Koszyc).
Nie jest znana dokładna data powstania osady, z której rozwinęły się Koszyce. Najstarsza zachowana wzmianka pisemna pochodzi z 1230 roku, kiedy miejscowość wymieniono jako villa Cassa. Istniał w niej wówczas kościół parafialny. Nie zachował się natomiast najstarszy przywilej dotyczący mieszkańców osady. O jego istnieniu wiadomo pośrednio z dokumentu króla Beli IV z 1249 roku dla osadników w Seni, którym nadano takie same prawa jak hospites (gościom). W połowie XIII wieku, na fali rekolonizacji po najazdach mongolskich, obok Słowian w Koszycach osiedlili się osadnicy sascy. Jako jedna z pierwszych na Węgrzech osada koszycka otrzymała prawa miejskie przywilejem z 13 kwietnia 1249. Około 1270 r. zaczęto wznosić miejskie mury obronne. W początkach XIV wieku miasto zasłużyło się w węgierskiej wojnie sukcesyjnej, wspierając późniejszego króla Karola Roberta Andegaweńskiego przeciwko magnatom Amadejowi Abie i Mateuszowi Czakowi. Przez XIV wiek Koszyce stopniowo gromadziły przywileje – zwolnienia od podatków, prawa mennicze, prawo miecza. 28 lipca 1347 r. Koszyce zostały podniesione przez Ludwika Wielkiego do rangi wolnego miasta królewskiego i jako pierwsze miasto w Europie otrzymały herb. Rozwój miasta postępował szybko – zwłaszcza dzięki położeniu na skrzyżowaniu szlaków handlowych – i Koszyce szybko stały się największym po Bratysławie ośrodkiem handlowym, rzemieślniczym i kulturalnym Górnych Węgier. Okresem największego rozkwitu miasta był XV wiek, gdy przewodziło wschodniosłowackiemu związkowi miast – Pentapolitanie. Nie przeszkodziła temu nawet kilkudziesięcioletnia okupacja miasta przez husytów pod wodzą Jana Jiskry. Pod koniec XV wieku Koszyce były uważane za drugie co do znaczenia miasto Węgier, zaraz po stołecznej Budzie.
17 września 1374 roku Ludwik, król węgierski (Ludwik Wielki) i polski (Ludwik Węgierski), w zamian za uznanie przez polską szlachtę praw do korony polskiej dla swoich dzieci nadał jej w Koszycach szereg przywilejów, zwanych później łącznie „Przywilejem koszyckim”.
W maju 1419 roku, podczas zjazdu Władysława Jagiełły z Zygmuntem Luksemburskim, za kolejną zdradę ukorzył się tutaj przed polskim królem jego najmłodszy brat, książę Świdrygiełło.
Stosunki z Krakowem i Polską Szczególne znaczenie dla rozwoju średniowiecznych Koszyc miały kontakty z Krakowem i szerzej z ziemiami Królestwa Polskiego. Koszyce leżały na jednym z głównych szlaków łączących wnętrze Królestwa Węgier z Małopolską. Jedna z najważniejszych dróg prowadziła z Koszyc dolinami Hornadu i Popradu przez Sącz do Krakowa. Funkcjonowały również drogi prowadzące na zachód od Tatr, przez Liptów i Orawę w kierunku Nowego Targu i KrakowaDanuta Molenda. Eksploatacja rud miedzi i handel miedzią w Polsce w późnym średniowieczu i w początkach nowożytności (do 1795 r.). „Przegląd Historyczny”. 80 (4), s. 801–814, 1989.Magyar–porosz kereskedelmi kapcsolatok a középkorban. W: László Pósán: Magyar Gazdaságtörténeti Évkönyv 2016. Válság – Kereskedelem. Budapest: 2016, s. 303–332.. Znaczenie szlaku koszycko-krakowskiego wzrosło w XIV wieku wraz z rozwojem handlu węgierskiego z Polską i krajami nadbałtyckimi. Z Węgier przez Koszyce wywożono przede wszystkim metale, zwłaszcza miedź, a także żelazo, skóry i futra, wino oraz inne produkty rolnicze. W przeciwnym kierunku sprowadzano między innymi sukna zachodnioeuropejskie, wyroby rzemieślnicze oraz towary luksusowe i korzenne. Znaczna część zachodnioeuropejskich sukien docierała do Koszyc właśnie za pośrednictwem Krakowa. Szczególnie istotny był handel miedzią pochodzącą z terenów dzisiejszej środkowej i wschodniej Słowacji. Koszyce należały do głównych ośrodków jej obrotu w północnej części Królestwa Węgier, podczas gdy po stronie polskiej najważniejszym centrum handlu miedzią był Kraków. Stamtąd metal transportowano dalej do Torunia, a od XV wieku w coraz większym stopniu do Gdańska, skąd trafiał na rynki Europy Zachodniej. W rezultacie Koszyce stanowiły jedno z ogniw dalekosiężnej sieci handlowej łączącej węgierskie ośrodki wydobywcze poprzez Kraków z obszarem Bałtyku, Flandrią i krajami niemieckimi. Władcy Polski i Węgier wielokrotnie regulowali warunki funkcjonowania handlu transgranicznego. W 1371 roku królowa Elżbieta Łokietkówna, sprawująca w Polsce władzę w imieniu swojego syna Ludwika I, przyznała kupcom koszyckim na ziemiach polskich prawa odpowiadające prawom kupców krakowskich. W 1378 roku obniżyła natomiast o połowę opłaty celne pobierane w Polsce od kupców z Koszyc i Lewoczy. Istotnym problemem w stosunkach handlowych pozostawało prawo składu Krakowa i związany z nim obowiązek kierowania części handlu węgierskiego przez to miasto. W XIV wieku kupcy węgierscy, polscy i pruscy podejmowali próby omijania Krakowa, m.in. trasą przez Sącz. Polscy monarchowie okresowo nakazywali ponowne kierowanie ruchu handlowego przez Kraków, a następnie łagodzili te ograniczenia. W 1349 roku Kazimierz III Wielki zezwolił m.in. kupcom toruńskim na podróż przez Sącz do Węgier, co sprzyjało bezpośrednim kontaktom handlowym z Koszycami. Bliskie związki pomiędzy mieszczaństwem obu miast doprowadziły do zawarcia w 1394 roku porozumienia pomiędzy Koszycami i Krakowem regulującego wzajemne stosunki handlowe. Układ przewidywał m.in. czteromiesięczny okres wypowiedzenia, umożliwiający kupcom wywiezienie towarów i odzyskanie należności. Na początku XV wieku władze Koszyc przyjmowały również rozwiązania mające zabezpieczać roszczenia kupców krakowskich i wrocławskich wobec miejscowych kontrahentówAbaúj-Torna vármegye és Kassa. Budapest: 1896, seria: Magyarország vármegyéi és városai.. Zachowana koszycka księga sądowa z lat 1393–1405 wskazuje, że handel nie ograniczał się przy tym do bezpośredniej wymiany koszycko-krakowskiej. Kupcy z Koszyc utrzymywali za pośrednictwem Polski kontakty także z Toruniem i innymi miastami pruskimi. Część węgierskich towarów sprzedawano kupcom polskim już w Sączu lub Krakowie, skąd były dalej rozprowadzane na północ. Jednocześnie niektórzy kupcy pruscy docierali bezpośrednio do Koszyc. W latach 1394–1404 źródła koszyckie poświadczają regularne kontakty handlowe z kilkoma kupcami toruńskimi. Kontakty z Polską miały również wymiar polityczny. Po śmierci Albrechta II w 1439 roku Koszyce opowiedziały się przeciwko kandydaturze polskiego króla Władysława III do tronu węgierskiego i w 1440 roku odmówiły wpuszczenia go do miasta. Pół wieku później, podczas kolejnego konfliktu dynastycznego, w latach 1490–1491 Koszyce były oblegane przez wojska królewicza Jana Olbrachta, który rywalizował ze swoim bratem Władysławem II o koronę węgierską. Mimo tych konfliktów politycznych stosunki handlowe z Małopolską zachowały zasadnicze znaczenie dla gospodarki miasta. W rezultacie w późnym średniowieczu Koszyce i Kraków tworzyły dwa wzajemnie powiązane ośrodki na głównej osi gospodarczej biegnącej z centralnych i północnych Węgier przez Karpaty do Polski i dalej ku Bałtykowi.
Miasto po 1526 roku