Nitra (, ) – miasto w zachodniej Słowacji, położone nad rzeką Nitrą. Stolica kraju nitrzańskiego oraz ośrodek administracyjny powiatu Nitra. Nitra zajmuje piąte miejsce wśród najludniejszych słowackich miast. Na początku 2023 roku liczba mieszkańców wynosiła 76 223.
Historia Wczesne średniowiecze Od momentu przybycia Słowian na obszary zachodniej Słowacji na początku VI w. okolice Nitry stanowiły jedno z głównych centrów osadniczych. Pierwszy gród, o charakterze schronieniowym i być może kultowym, powstał na szczycie wzgórza Zobor w VII lub VIII w. (wykorzystano wały grodziska kultury łużyckiej z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza). Jego walory obronne były raczej niskie, region ten był w tym czasie kontrolowany przez Awarów, których osadnictwo pod koniec VIII w. sięgało południowych granic dzisiejszego miasta. Po upadku Kaganatu Awarskiego na początku IX w., Nitra stała się centrum polityczno-gospodarczym obszaru zachodniej Słowacji. Powszechnie określa się je mianem „księstwa nitrzańskiego”, w rzeczywistości nie ma jednak danych mówiących o istnieniu takiego tworu politycznego przed połową IX w.
Najwcześniejsze informacje o Nitrze pojawiają się w źródłach pisanych około 870 r. i odnoszą do wydarzeń z lat ok. 828-833. Według „Conversio Bagoariorum et Carantanorum” niejaki Pribina zbudował „na swoim majątku” w miejscu zwanym locus Nitrava kościół i dał go poświęcić arcybiskupowi Salzburga Adalramowi, najprawdopodobniej w roku 828 lub 831. Źródło jest tendencyjne, gdyż jednym z jego celów, było wykazanie praw archidiecezji w Salzburgu do obszarów stanowiących pole działalności misyjnej św. Metodego, biskupa Panonii i Moraw. Jest zatem rzeczą sporną, czy nazwa locus Nitrava oznaczała w tym przypadku miejscowość, albo też stanowiła nazwę całego regionu położonego nad rzeką Nitrą (podobnie jak np. Morawy nad rzeką Morawą). Choć powszechnie uważa się, że kościołem tym był obiekt stanowiący dziś katedrę św. Emmerama na Nitrianskim hradzie, nie ma na to dowodów wykopaliskowych. Nie ma także stuprocentowej pewności, co do tego, czy Pribina był samodzielnym władcą Nitry, czy też zarządzał Nitrą z ramienia władców Moraw. Przyczyny jego wygnania przez księcia Moraw Mojmira w 833 r. są bliżej nieznane i pozostają w sferze domysłów.
W okresie wielkomorawskim (ok. 846-907) Nitra była głównym grodem samodzielnego (choć nie suwerennego) terytorium określanego przez historyków jako „księstwo nitrzańskie”, które stanowiło jeden z obszarów kluczowych Wielkich Moraw. We frankijskich źródłach pisanych z 2. połowy IX w. bywa określane jako regnum, co świadczyło o jego wyjątkowej pozycji i sile. Od około 850 r. Nitra była siedzibą Świętopełka (do 870 r. główną), późniejszego władcy Wielkich Moraw, a następnie po jego śmierci w 894 r., wraz z księstwem Nitrzańskim, przypadła w udziale jednemu z jego synów, Świętopełkowi II. Nie jest jasne kto sprawował władzę w Nitrze pomiędzy 871 a 894 r. W roku 871 na krótko została opanowana przez Sławomira, możnego z rodu Mojmirowiczów, który jednak został szybko przez Świętopełka usunięty. Najprawdopodobniej po tym Świętopełk zachował władzę nad Nitrą i regnum aż do swojej śmierci i sprawował ją poprzez jakiegoś wojewodę, być może syna.
Gród na Nitrianskim hradzie wybudowano około połowy IX w. i zajmował on cały obszar dzisiejszego wzgórza. Miał powierzchnię około 8 ha. Teren podgrodzia pokrywający się z obszarem obecnego Starego Miasta był zajęty przez gęste osadnictwo otwarte, jego część mogła być jednak umocniona (np. palisadą), czemu sprzyjało położenie Nitry na łagodnych wzgórzach. W IX w. na terenie dzisiejszego miasta znajdowały się przynajmniej dwa mniejsze grody – na Martinskim vrchu oraz na Lupce.
W roku 880 papież Jan VIII, na prośbę księcia wielkomorawskiego Świętopełka, powołał w Nitrze biskupstwo podległe arcybiskupowi Moraw i Panonii św. Metodemu. Wtedy też założono opactwo benedyktyńskie pod wezwaniem św. Hipolita na Zoborze. Biskupstwo nitrzańskie najprawdopodobniej zanikło po upadku Wielkich Moraw, po 907 roku. W roku 1000 Nitra znalazła się w obrębie nowo powstałej archidiecezji ostrzyhomskiej, która prawdopodobnie objęła cały obszar byłej wielkomorawskiej diecezji nitrzańskiej.
Po upadku politycznym Wielkich Moraw gród zachowuje swoje znaczenie jako stolica regionu. Między 907 a 920 r. Nitra została opanowana przez wojska węgierskie, a jej zdobycie skutkowało podporządkowaniem księciu Arpadowi i jego następcom całego obszaru zachodniej Słowacji. Od tego czasu Nitra należała do domen dynastii Arpadów, a gród był siedzibą księcia nitrzańskiego, zwykle następcy tronu Węgier. Zachowano tym tradycję pochodzącą jeszcze z czasów książąt wielkomorawskich. Na lata 20.-30. X w. datuje się też napływ węgierskiego osadnictwa na obszary dzisiejszej południowej Słowacji, w tym rejon Nitry, miasto zachowało jednak słowiański charakter. W drugiej połowie X w. (ok. 955-987), w wyniku osłabienia władzy spowodowanego klęska Węgrów na Lechowym polu, gród i region Nitry prawdopodobnie dostał się pod panowanie czeskie. Odzyskany przez Węgrów pod koniec X w., na początku XI w. (około 1001) gród dostał się wraz z obszarem dzisiejszej Słowacji pod panowanie Bolesława Chrobrego, jednak nadal władał w nim książę z dynastii Arpadów – Władysław Łysy. Nitra powróciła pod panowanie węgierskie w 1029 r. W latach panowania polskiego w Nitrze w opactwie św. Hipolita przebywał św. Andrzej-Świerad, pustelnik pochodzący z Opatowca nad Wisłą.
W pierwszej połowie XI w. gród nitrzański uległ spaleniu. Nowe umocnienia wybudowano w latach 1046–1060. Wtedy też najprawdopodobniej umocniono i podgrodzie. W 2. poł. XI w. wał drewniano-ziemny grodu zastąpiono murem kamiennym, jednym z najwcześniejszych murowanych umocnień na terenie dawnego Królestwa Węgierskiego.
W latach 1048–1108 Nitra stanowiła siedzibę tzw. pogranicznego województwa (ducatus), obejmującego 15 komitatów górnowęgierskich, i siedzibę następcy tronu Węgier. W 1110 r. król węgierski Koloman odnowił biskupstwo nitrzańskie podlegające arcybiskupstwu w Ostrzyhomiu. Na skutek reform administracyjnych prowadzonych od końca XI w. i w XII w. (wydzielanie nowych komitatów) księstwo nitrzańskie uległo rozkładowi (zlikwidowane w 1108 r.) i stało się jednym z wielu komitatów Górnych Węgier.
Późne średniowiecze W roku 1248 za zasługi w obronie przed Tatarami Nitra została wolnym miastem królewskim z szeregiem przywilejów. Lokacja miasta obejmowała tylko tzw. Dolne Miasto (dzisiejsze Stare Miasto). Górne Miasto, leżące w obrębie murów zamkowych należało do biskupstwa i królewskiego zarządcy (żupana). Rycerze i żydowscy kupcy mieli swoje majątki w części zwanej Parovce. Jednakże już w 1288 r. król Władysław IV darował całe miasto biskupstwu nitrzańskiemu. Zdecydowanie spowolniło to rozwój ekonomiczny miasta. Biskupi respektowali jednak prawa miejskie. Miastem zarządzała 12-osobowa rada miejska na czele z wójtem. Głównym źródłem dochodów miasta była uprawa winorośli. O jej znaczeniu świadczy fakt powołania przez miasto specjalnego urzędnika, tzw. winnego wójta, który regulował uprawę i produkcje wina w Nitrze. Miasto posiadało prawa targowe (we wtorki) i jarmark. Podatki dzielono między biskupstwo i miasto. Spory cywilne rozpatrywał sąd miejski, a kryminalne ława złożona z przedstawicieli biskupa i wójta. Mieszczanie mogli swobodnie rozporządzać swoim majątkiem i byli wolni.
W okresie średniowiecza zamek w Nitrze był wielokrotnie oblegany i zdobywany przez różne wojska, zarówno w ramach konfliktów międzynarodowych, jak i wewnętrznych. Miasto nie posiadało murów, a jedynie ziemne szańce okalające dzisiejsze Stare Miasto. W czasie najazdu tatarskiego w 1241 r. skuteczną obronę zamku w Nitrze prowadził król Bela IV. Tatarzy zniszczyli jednak miasto i splądrowali klasztor św. Hipolita. W 1271 r. i 1273 r. zamek dwukrotnie zdobył i spustoszył król czeski Przemysł Ottokar II. W 1311 i 1317 r. zamek w Nitrze zdobył i splądrował Mateusz Czak, przy czym, podczas ostatniego oblężenia, mury zamkowe zostały kompletnie zniszczone.
W roku 1328 biskup Mieszko Bytomski, jeden ze śląskich Piastów, rozpoczął budowę nowej katedry, która trwała do 1355 r. W 1403 r. Nitrę zdobył Ścibor ze Ściborzyc, polski rycerz w służbie króla Zygmunta Luksemburskiego, który w nagrodę otrzymał ją w zarząd, jako komes (żupan). W 1471 r. w czasie konfliktu Macieja Korwina z Kazimierzem Jagiellończykiem Nitrę zdobyły polskie wojska pod wodzą Piotra Dunina. Dowódcą wojsk okupujących zamek przez rok był Paweł Jasieński (zm. 1485).
Czasy nowożytne Sytuacja mieszczan uległa znaczącemu pogorszeniu ekonomicznemu i prawnemu pod koniec XV w., kiedy to biskupi zaczęli wykorzystywać miasto wyłącznie jako źródło prywatnych dochodów. Mieszczanie byli zmuszani do pańszczyzny, biskupi przestali respektować uprawnienia rady miejskiej, miasto utraciło też dochody z podatków. W 1538 r. Nitra przeszła w ręce magnackiego rodu Thurzonów, którego członkowie obsadzali zarówno godność biskupa, jak i królewskiego zarządcy miasta (kapituły) i traktowali miasto i obywateli jak swoją własność. W 1553 r. w pożarze spłonął dom wójta, a wraz z nim dokumenty poświadczające przywileje miejskie. Thurzovie oddali Nitrę królowi w 1556 r. Spory o zyski z miasta między biskupem a zarządcą kapituły trwały do końca XVIII w.
W 1545 r. rozpoczęto budowę umocnień miejskich, nigdy jednak nie wzniesiono murów dookoła Dolnego Miasta, a jedynie bramę miejską (tzw. Turecka Brama). W latach 1663–1664 Nitra była okupowana przez wojska tureckie. Wypędzenie Turków w 1664 r. odbyło się kosztem zniszczenia miasta i zamku. Zamek w dzisiejszym kształcie odbudowano w 1673 r. Otrzymał on załogę złożoną z wojsk cesarskich, co było przyczyną stałych konfliktów i awantur między mieszczanami a żołnierzami. W 1701 r. załoga cesarska opuściła Nitrę. Rozkazu zburzenia murów zamkowych nie wykonano, z powodu braku środków.
XVIII–XIX wiek XVIII i XIX wiek to okres rozwoju architektonicznego Górnego Miasta, które nadal stanowiło własność biskupią. W latach 1710–1736 przebudowano od podstaw, w barokowym stylu, katedrę św. Emmerama. W latach 1731–1739 wybudowano pałac biskupi oraz wieżę zegarową, w 1764–1770 tzw. Wielkie Seminarium (rozbudowane następnie w latach 1778–1780), a w latach 1778–1779 pałac prepozytury nitrzańskiej. W roku 1786 wybrukowano ulice, przybywały rzeźby. Do końca XVIII w. Górne Miasto nabrało wyglądu podobnemu dzisiejszemu. Pożar w roku 1793 zniszczył klasztor franciszkanów i sąsiednie zabudowania, co wykorzystano do jego przebudowy. W 1818-1821 biskup Kluch wybudował pałac w stylu empire.
Obywatele Dolnego Miasta, z wyjątkiem szlachty, pozostawali w zależności od biskupstwa nitrzańskiego aż do zniesienia pańszczyzny w roku 1848. Mieli obowiązek odpracowywania 3 dni w tygodniu na rzecz pana, płacenia dziesięciny z winnic oraz obowiązek kupowania piwa z pańskiego browaru, mięsa z pańskich jatek, soli z pańskiego składu, a w zimie wina wyłącznie w pańskich karczmach. Swoje wino mogli sprzedawać tylko w lecie. Oprócz tego mieszczanie płacili wspólny czynsz za obrabianą ziemię i oddawali połowę dochodów z opłat targowych. W 1755 roku biskup Imrich Gabriel Eszterházy na sądzie królewskim wymusił na mieszczanach dodatkowe świadczenia w naturze z okazji każdego święta. Dodatkowo biskup miał prawo kontrolować miejskie rachunki. Mieszczanie obronili jednak wolność osobistą oraz majątkową. Kolejni biskupi co kilka lat wznawiali procesy. Spory i próby zawłaszczania Dolnego Miasta przez biskupów nitrzańskich trwały do 1848 r.
W latach 1739–1740 Nitrę opanowała zaraza, w wyniku której zmarła 1/3 ludności miasta.
1848–1918