Srečko Kosovel (ur. 18 marca 1904 w Sežanie jako Felix Joseph Kosovel, zm. 27 maja 1926 w Tomaju) – słoweński poeta, publicysta i krytyk literacki, przedstawiciel awangardy.

Biografia thumb|left|Srečko Kosovel z rodzicami (1924)

Urodził się w 1904 w Sežanie (wówczas część hrabstwa Gorycji i Gradyski współtworzącego Pobrzeże Austriackie) jako najmłodsze z pięciu dzieci Antona Kosovela (1860–1933), kierownika miejscowej szkoły podstawowej, oraz Katariny z domu Stres (1862–1938). Rok później rodzina przeniosła się do nieodległej wsi Pliskovica, a w 1908 do Tomaja, gdzie Anton Kosovel pracował dalej jako nauczyciel i kierownik tamtejszej szkoły aż do swojego przejścia na emeryturę w 1924 (lub według innego źródła w 1925).

W 1909 zaczął uczęszczać do szkoły podstawowej w Tomaju. Od 1916 kontynuował naukę w szkole realnej z niemieckim językiem wykładowym w Lublanie. Nawiązał tam znajomość z Brankiem Jegličem (1903–1920), który założył koło literackie „Kres” i wydawał biuletyn pod tym samym tytułem. Z tego okresu pochodzą najwcześniejsze dzieła Kosovela, publikowane pod pseudonimami S. Sinočka, Vid czy Svetovid. Później rozwijał swoją twórczość związany z kołem „Preporod”. Założył „organizację uczniów z terenów okupowanych”, wyrażając swój sprzeciw wobec faktu, że po I wojnie światowej część ziem zamieszkiwanych przez Słoweńców, w tym jego rodzinne strony, przyznano Królestwu Włoch. Od lutego do jesieni 1922 wydał sześć numerów własnego biuletynu literackiego „Lepa Vida”. W październiku tego samego roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Lublańskim. Uczęszczał na wykłady z zakresu filologii romańskiej i słowiańskiej, a także filozofii i historii sztuki.

W latach studenckich aktywnie uczestniczył w słoweńskim życiu artystycznym, organizował odczyty i wieczorki literackie, publikował swoje teksty w szeregu periodyków: „Zvonček”, „Novi rod”, „Trije labodi”, „Vidovdan”, „Ljubljanski zvon”, „Dom in svet”, „Ženski svet”, „Gruda”, „Mladika”, „Edinost”. Jesienią 1924 założył wraz z Cirilem Debevcem (1903–1973) koło literackie „Ivan Cankar”, które wkrótce przejęło wydawanie lewicowego czasopisma „Mladina”. Nie zdążył jednak za życia wydać żadnego zbioru swojej twórczości w formie książkowej. thumb|left|Grób rodzinny Kosovelów, Srečko wymieniony trzeci od dołu thumb|Posiadłość rodziny Kosovel we wsi Tomaj, w której poeta spędził ostatnie miesiące i zmarł Zmarł w wieku 22 lat na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, które było powikłaniem niedoleczonego przeziębienia. Ostatnie miesiąca życia spędził z rodziną w Tomaju, w domu wybudowanym przez swojego ojca rok wcześniej (1924/1925), znanym jako Kosovelova domačija (Posiadłość Kosovelów). Został pochowany w rodzinnym grobowcu na miejscowym cmentarzu.

Twórczość thumb|Rękopis konstruktywistycznego utworu Sferično zrcalo (Sferyczne zwierciadło), który współtworzą elementy tekstowe i wizualne thumb|Rękopis manifestu Mehanikom! Na spuściznę literacką Kosovela składają się głównie wiersze, ale także eseje, poematy prozą, koncepcje dramatów i powieści, a ponadto niedatowane rękopiśmienne notatki, dzienniki, korespondencja, artykuły i teksty referatów. Jeśli chodzi o jego twórczość poetycką można w niej wyróżnić kilka faz, które jednak nie następowały po sobie chronologicznie, lecz nakładały się na siebie i przeplatały wzajemnie. W utworach Kosovela krytycy odnajdują elementy takich nurtów jak impresjonizm, futuryzm, ekspresjonizm, zenityzm czy konstruktywizm. Zarazem według słoweńskiego historyka literatury Franca Zadravca „przekraczają [one] programowe i teoretyczne modele estetyczne służące ich identyfikacji z tymi kierunkami. Estetycznym ideałem poety był synkretyzm, który rozumiał on jako połączenie wrażliwości malarza i muzyka, poety i filozofa”. Kosovel nie chciał tworzyć spójnego programu poetyckiego, w swoich dziennikach krytykował pogoń za tworzeniem wzorców.

Inspiracje impresjonizmem, szczególnie Josipem Murnem, widać przede wszystkim we wczesnych wierszach Kosovela. Tematem wielu z nich są rodzinne strony poety, dzięki czemu zyskał on przydomek „Wieszcza Krasu”. Często pojawiające się w nich motywy to pejzaż krasowy, postać matki i ulotność ludzkiego życia, nasycone różnymi znaczeniami symbolicznymi. Z czasem Kosovel zwrócił się w kierunku ekspresjonizmu, rozwijając wizjonerską ideę społeczną i religijną skoncentrowaną wokół wyobrażenia osobistej i zbiorowej apokalipsy jako elementu poprzedzającego katharsis i stworzenie nowego etosu, „nowego świtu”. Wiele z jego wierszy dotyczy niesprawiedliwości społecznej, zbliżającej się katastrofy politycznej oraz nieuchronności globalnej transformacji wymuszającej zmianę paradygmatu myślenia. Według Bożeny Tokarz: „Fenomen Kosovela polega na tym, że pomimo przynależności do awangardy historycznej jest bliski współczesnemu odbiorcy ze względu na stawiane przez niego pytania i wątpliwości odnośnie poezji, poety, kondycji ludzkiej, kultury, wartości etycznych i estetycznych”. „Był pierwszym (obok Podbevška) słoweńskim poetą wieku cywilizacji technicznej, który dostrzegł w nim nieograniczone możliwości ludzkie i zniewolenie w automatyzmie działań i reakcji, prowadzące do katastrofy humanitarnej. Nie negował więc ani nie gloryfikował cywilizacji technicznej jako wytworu ludzkiego rozumu. Dostrzegał w niej ogromne możliwości ułatwiające życie, lecz także rodzące się stereotypy: pieniądza, uprzedmiotowionego ciała, siły fizycznej, polityki, mechanizacji itp.” thumb|left|Rękopis utworu Kons. 5:Gnój to złotoi złoto to gnój.Oboje = 00 = ∞∞ = 0A B < 1, 2, 3.Kto nie ma duszy,nie potrzebuje złota,kto ma duszę,nie potrzebuje gnoju.I, A.Przekład polski za Kosovel 2012 ↓, s. 269. Najbardziej charakterystyczną grupę utworów Kosovela stanowią wiersze nazywane kons. Ten stworzony przez niego neologizm nawiązuje do słów „konstruktor”, „konstrukcja”, „konstruktywność” itp., a zarazem do skracania słów popularnego wśród radzieckiej awangardy. Konsy stanowią rodzaj kolażu tekstowego. Składają się z fragmentów nagłówków gazet, równań matematycznych, wzorów chemicznych, skrótów, haseł politycznych itp., znaczącą rolę odgrywają z nich zatem liczby, symbole matematyczne, znaki interpunkcyjne i poszczególne litery alfabetu. Niektóre utwory są bliskie poezji konkretnej, chociaż konwencjonalne czytanie tekstu od lewej do prawej i od góry do dołu zostaje często zachowane.

thumb|Pierwsze wydanie poezji Kosovela – Pesmi z roku 1927 Kosovel na krótko przed śmiercią przygotował do druku swój debiutancki tomik pt. Zlati čoln (Złota łódź). Nigdy on się jednak nie ukazał – w czasie porządkowania spuścizny poety rozsypały się złożone w całość kartki i nikt później nie był w stanie zrekonstruować zamierzonej przez autora kompozycji. W listach do przyjaciółki Kosovel pisał również o – nigdy niedokończonych – pracach nad drugim tomikiem pt. Integrali (Całki). W praktyce pierwszy zbiór jego poezji (Pesmi) ukazał się pośmiertnie w 1927 pod redakcją Alfonsa Gspana, kolejny (Izbrane pesmi) natomiast w 1931 pod redakcją Antona Ocvirka. Ocvirk odegrał z czasem kluczową rolę w popularyzacji twórczości Kosovela, doprowadzając do wydania całości jego zachowanej spuścizny w trzech tomach zbiorowych w okresie od 1946 do 1977 oraz wyboru niektórych dzieł samodzielnie. Szerokim echem odbił się przede wszystkim tomik Integrali '26 zawierający wiersze konstruktywistyczne z ostatniego pół roku życia poety (niebędący jednak rekonstrukcją zbioru przygotowywanego przez niego samego), który został opublikowany w 1967 i wpłynął na rozwój słoweńskiej neoawangardy. W latach 70. i 80. XX wieku do dalszej popularyzacji dzieł Kosovela przyczyniły się grupy artystyczne Laibach Kunst i Novi Kolektivizem.

W języku polskim pierwsze wiersze Kosovela ukazały się w ogólnych antologiach poezji słoweńskiej Mariana Piechala z 1967 i 1973, a później w antologii Katarzyny Šalamun-Biedrzyckiej Srebro i mech z 1995. W 2012 wydano poświęcony wyłącznie jego twórczości zbiór Kalejdoskop. Wiersze wybrane zawierający 112 utworów w tłumaczeniu Karoliny Bucki Kustec wraz z przedmową Bożeny Tokarz i Iztoka Osojnika.

Upamiętnienie thumb|Budynek szkolny w Sežanie – miejsce narodzin Kosovela z poświęconą mu izbą pamięci W budynku tzw. starej szkoły w Sežanie – zajmowanym współcześnie przez Uniwersytet Ludowy (Ljudska univerza) – który był miejscem narodzin Kosovela (jego ojciec jako kierownik szkoły zajmował tam mieszkanie służbowe) mieści się izba pamięci (Kosovelova spominska soba). Od 2000 budynek ten łączy z oddaloną o siedem kilometrów posiadłością rodzinną w Tomaju, czyli miejscem śmierci, szlak turystyczny, po którym co roku w niedzielę najbliższą rocznicy urodzin Kosovela (18 marca) organizowany jest marsz upamiętniający poetę.

Imię Kosovela noszą szkoła podstawowa (Osnovna šola Srečka Kosovela) oraz zespół szkół średnich (Šolski center Srečka Kosovela) w Sežanie, biblioteka publiczna (Kosovelova knjižnica Sežana) i centrum kultury (Kosovelov dom Sežana) w tymże mieście, a także szkoła typu gimnazjalnego ze słoweńskim językiem wykładowym w przygranicznej włoskiej miejscowości Opicina/Opčine (Scuola secondaria di primo grado “Srečko Kosovel”) oraz słoweńskie centrum edukacyjne (Slovenski dijaški dom Srečko Kosovel) w Trieście.

thumb|Ulica Kosovela (Via Srečko Kosovel) w Basovizzy Kosovel jest patronem wielu ulic i placów w całej Słowenii, m.in. w Lublanie, Mariborze, Celju, Koprze, Piranie, Izoli, Postojnej, Velenju, Domžalach, Radovljicy czy Nowej Gorycji. Również w rodzinnej Sežanie jego imię nosi jedna z ulic w centrum miasta. Ulice nazwane na cześć poety znajdują się ponadto w miejscowościach Basovizza/Bazovica na przedmieściach Triestu, Ronchi dei Legionari, Doberdò del Lago/Doberdob i Savogna d’Isonzo/Sovodnje ob Soči po włoskiej stronie granicy, w mieście Monfalcone istnieje z kolei park jego imienia (Giardino Srečko Kosovel).

Upamiętnienia poety w formie pomnikowej znajdują się w Trieście (w parku Muzio Tommasiniego oraz przy słoweńskim centrum edukacyjnymZob. w Openstreetmap), Sežanie (przy starej szkole) i Lublanie (w zaadaptowanym na cele kulturalne kompleksie poklasztornym Križanke).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

(pol. · słoweń.).

Kategoria:Pisarze ekspresjoniści Kategoria:Futuryści (pisarze) Kategoria:Pisarze związani z Lublaną Kategoria:Pisarze związani z Triestem Kategoria:Słoweńscy poeci XX wieku Kategoria:Urodzeni w 1904 Kategoria:Zmarli w 1926