Księstwo raciborskie (, ) – historyczne księstwo śląskie istniejące w epoce średniowiecza ze stolicą w Raciborzu. Przez większość okresu swojego trwania obejmowało terytorium z Rybnikiem, Wodzisławiem, Żorami, Mikołowem i Pszczyną. Początki księstwa sięgają lat 70. XII w. i wiążą się z podziałem prowincji wrocławskiej między potomków księcia Władysława Wygnańca w zaczątkach okresu rozbicia dzielnicowego Monarchii Piastów.

W XIII w. księstwo raciborskie połączyło się z księstwem opolskim, by pod koniec tegoż stulecia wyodrębnić się na powrót jako samodzielny organizm polityczny. W XIV w. zostało lennem podległym królowi czeskiemu oraz przeszło z rąk Piastów śląskich we władanie Przemyślidów z linii opawskiej, którzy rządzili księstwem raciborskim do XVI w.

Pod rządami Przemyślidów księstwo rozrosło się o Karniów i Bruntál, jednak potem w wyniku podziałów dynastycznych stopniowo kurczyło się terytorialnie i w XVI w. zostało ograniczone do obszaru Raciborza, Rybnika i Żor. Bezpotomna śmierć Walentyna raciborskiego w 1521 r. doprowadziła do ponownego zjednoczenia księstwa raciborskiego z opolskim. Utworzone wówczas księstwo opolsko-raciborskie trwało odtąd w epoce nowożytnej w obrębie Korony Czeskiej, będącej składową Monarchii Habsburgów.

Panowanie Piastów śląskich Księstwo raciborskie zaistniało w wyniku konfliktu między Piastami śląskimi o władzę na Śląsku u progu okresu rozdrobnienia feudalnego na ziemiach polskich. Ok. 1170 r. Mieszko Plątonogi wywalczył sobie dzielnicę złożoną z ziem raciborskiej i cieszyńskiej, buntując się przeciwko dominującej pozycji starszego brata Bolesława Wysokiego, rządzącego całym obszarem prowincji śląskiej. Ambitny Mieszko ok. 1180 r. wzniecił kolejne walki z bratem, będące tym razem elementem szerszej rozgrywki o tron krakowski. Piastowie śląscy zawarli odmienne sojusze ze stronami sporu krakowskiego – zwycięstwo Kazimierza Sprawiedliwego tamże, sojusznika Bolesława, pozwoliło Wysokiemu utrzymać księstwo wrocławskie, a w zamian książę krakowski podarował Plątonogiemu ziemie bytomską i oświęcimską, które ten włączył do księstwa raciborskiego.

Wkrótce Mieszko Plątonogi uzyskał także ziemię opolską, odstąpioną mu w 1202 r. przez nowego księcia wrocławskiego Henryka Brodatego, co stanowiło rekompensatę za zrzeczenie się przez Mieszka praw zwierzchnich odnośnie całego Śląska. Tak powstało rozległe władztwo polityczne złożone z Raciborza, Opola, Bytomia, Oświęcimia i Cieszyna, określane w historiografii księstwem opolsko-raciborskim, lub tylko – z uwagi na opolską tytulaturę książęcą stosowaną przez potomków Plątonogiego – księstwem opolskim. Rozległa dzielnica przetrwała do 1281 r. i śmierci Władysława opolskiego, wnuka Mieszka Plątonogiego. Wówczas stopniowo rozpadła się na cztery partykularne księstwa synów Władysława – opolskie, raciborskie, bytomskie i cieszyńskie. Początkowo działem raciborsko-cieszyńskim rządzili wspólnie najstarszy z braci Mieszko i najmłodszy Przemysław, by ok. 1290 r. dokonać rozdziału, według którego samodzielnym księciem raciborskim został Przemysław.

Panowanie Przemyślidów opawskich Wyodrębnione ok. 1290 r. księstwo raciborskie objęło Racibórz, Rybnik, Wodzisław, Żory, Mikołów i Pszczynę. Po przedwczesnej śmierci Przemysława księciem raciborskim został w 1306 r. jego syn Leszek, z uwagi na niepełnoletniość tymczasowo objęty wujowską opieką Mieszka cieszyńskiego. W 1327 r. Leszek złożył hołd lenny przed obliczem króla czeskiego w osobie Jana Luksemburskiego, a w 1336 r. zmarł bezdzietnie. Jan Luksemburski w 1337 r. przekazał, mimo protestów innych Piastów śląskich, księstwo raciborskie – jako opuszczone lenno – szwagrowi Leszka, Mikołajowi II opawskiemu z bocznej linii czeskiej dynastii Przemyślidów. Tym samym księstwo raciborskie trwało w unii personalnej z księstwem opawskim do 1377 r. Wtedy doszło do podziału ojcowizny po Mikołaju II między jego synów w ten sposób, że najstarszy Jan I zatrzymał dzielnicę raciborską, powiększoną o Karniów i Bruntál z księstwa opawskiego. Reszta księstwa opawskiego została rozczłonkowana pomiędzy młodszych braci Jana I.

Księstwo raciborskie przypadło w 1380 r. w spadku synowi Jana I, Janowi II Żelaznemu, który współrządził z młodszym bratem Mikołajem IV do śmierci tegoż ok. 1407 r. Po tej dacie Jan Żelazny został samodzielnym księciem raciborskim. Integralność terytorialna księstwa rozpadła się w kolejnym pokoleniu spadkobierców. Synowie Jana Żelaznego początkowo także prowadzili rządy wspólnej ręki, by w 1437 r. rozporządzić spuścizną po ojcu tak, że starszy Mikołaj V dostał część karniowsko-rybnicką – z Karniowem, Bruntálem, Wodzisławiem, Rybnikiem i Żorami, zaś młodszy Wacław II otrzymał Racibórz z okolicą, przy czym Pszczynę z Mikołowem posiadała dożywotnio ich matka Helena Korybutówna. Po jej śmierci okręg pszczyńsko-mikołowski przejął Mikołaj i zapisał w dożywocie żonie Barbarze Rokemberg. Dalszego podziału części karniowsko-rybnickiej dokonali ok. 1466 r. synowie Mikołaja V – Jan III wziął Karniów, Bruntál i Wodzisław, a Wacław III uzyskał Rybnik, Żory i Pszczynę.

Zjednoczenie z księstwem opolskim Obydwaj synowie Mikołaja V z linii karniowsko-rybnickiej – Wacław rybnicki oraz Jan karniowski – zmarli bezpotomnie odpowiednio w 1478 i 1483 r. Podległe im tereny skonfiskował, częściowo jeszcze za ich życia, władca zwierzchni Śląska Maciej Korwin, po tym jak wspomniani bracia w burzliwej rywalizacji o tron czeski wsparli kandydaturę jego konkurenta, Władysława Jagiellończyka. Skorzystał na tym przedostatni przedstawiciel dynastii Przemyślidów raciborskich, a mianowicie Jan IV raciborski, który po ojcu Wacławie II odziedziczył okręg raciborski, władając nim od 1464 r. Książę ten wykorzystał zawirowania polityczne i w 1483 r. zakupił dystrykt rybnicki, a w 1486 r. – także żorski, które w wyniku działań Macieja Korwina dostały się w posiadanie wpływowej szlachty.

Syn Jana i ostatni Przemyślida, Walentyn Garbaty przejął po ojcu księstwo raciborskie – z Raciborzem, Rybnikiem i Żorami – jako samodzielny książę w 1506 r. Z piastowskiego dziedzictwa księcia Przemysława raciborskiego, poza zasięgiem władztwa Walentyna pozostały Pszczyna z Mikołowem oraz Wodzisław, z których to okręgów ukształtowały się wkrótce odrębne politycznie państwa stanowe – pszczyńskie i wodzisławskie. Koło historii domknęło się w 1521 r. Walentyn zmarł wtedy bezdzietnie, a księstwo raciborskie, na mocy układu sukcesyjnego z Janem Dobrym, dostało się w posiadanie księcia opolskiego. W takich okolicznościach ziemie opolska i raciborska połączyły się w jeden byt polityczny ponownie po ponad trzech stuleciach. Powstało księstwo opolsko-raciborskie, trwajace od tej pory w nowożytnych strukturach Korony Czeskiej i Monarchii Habsburgów.

Książęta raciborscy

Przypisy

raciborskie Kategoria:Historia Śląska Kategoria:Historia Raciborza