Jukums Vācietis, po rosyjsku Ioakim Ioakimowicz Wacietis (; ur. w Neuhof, zm. 28 lipca 1938 w Kommunarce) – radziecki wojskowy i nauczyciel akademicki narodowości łotewskiej, komandarm II rangi, profesor, Naczelny Dowódca Wszystkich Sił Zbrojnych Republiki (1918–1919). Przedrewolucyjny pułkownik, zaraz po niej przeszedł na stronę bolszewików, mianowany dowódcą strzelców łotewskich (1918), (1918), a wreszcie głównodowodzącym całości wojsk. W wyniku konfliktów wewnętrznych w 1919 roku odwołany i tymczasowo aresztowany, zastąpił go Kamieniew, a on sam nie odgrywał już żadnej roli w Armii Czerwonej. Od 1922 roku wykładał historię na Akademii Wojskowej, aż do aresztowania i stracenia podczas wielkiej czystki.

Życiorys Młodość i wczesna działalność Urodzony w rodzinie ubogiego robotnika rolnego. Od 1891 roku jako ochotnik w armii rosyjskiej. Ukończył Wileńską Szkołę Junkrów Piechoty w roku 1897 i Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego (1909).

Walczył w I wojnie światowej w stopniu pułkownika. Jako dowódca 5 Łotewskiego Zemgalskiego Pułku Strzelców przyłączył się do oddziałów bolszewików natychmiast po rewolucji październikowej. Był jednym z pierwszych oficerów armii rosyjskiej, którzy podjęli taką decyzję. W listopadzie 1917 r. jego pułk zajął miasto Valka na północnej Łotwie, umożliwiając miejscowym bolszewikom przejęcie władzy na tych terytoriach Łotwy, których wcześniej nie zajęły wojska niemieckie. Nigdy natomiast nie przystąpił do partii bolszewickiej, politycznie sympatyzował raczej z lewicowymi eserowcami, od których oddalił się, gdyż nie podzielał ich przekonania o konieczności dalszej walki z Niemcami zamiast zawierania pokoju brzeskiego.

Wojna domowa w Rosji W grudniu 1917 roku został wyznaczony na szefa oddziału operacyjnego Rewolucyjnego Sztabu Polowego Stawki. 13 kwietnia 1918 roku został dowódcą świeżo utworzonej Dywizji Strzelców Łotewskich.

W lipcu 1918 roku na czele strzelców łotewskich zdławił bunt lewicowych eserowców w Moskwie. Za uratowanie władz bolszewickich Vācietis został wówczas wynagrodzony kwotą 10 tysięcy rubli, a także mianowany 18 czerwca dowódcą Frontu Wschodniego, który tworzył z rozbitych oddziałów, prowadząc powszechną mobilizację mężczyzn z roczników od 1883 do 1897, zamieszkujących regiony Powołża i Uralu. Pozostawał dowódcą Frontu Wschodniego do 28 września tego samego roku.

W połowie lipca 1918 roku przygotował plan generalnej ofensywy Armii Czerwonej nad Wołgą i na Uralu, planując otoczenie obszaru między Samarą a Symbirskiem, odbicie Jekaterynburga i przecięcie połączeń kolejowych między Uralem a Wołgą. Jego plany zostały całkowicie udaremnione przez nieoczekiwany atak Ludowej Armii Komucza na Kazań 5 sierpnia 1918, gdzie znajdowała się jego kwatera główna. Czerwona 5 Armia została całkowicie zaskoczona w Kazaniu, 7 sierpnia miasto zostało zdobyte przez siły antybolszewickie, a Vācietis z trudem zbiegł w eskorcie strzelców łotewskich, gdyż część jego sztabowców przeszła na stronę wroga.

Po odbiciu Kazania 2 września 1918 roku mianowany Naczelnym Dowódcą Wszystkich Sił Zbrojnych Republiki; pozostawał nim do 8 czerwca 1919 roku, zasiadając równocześnie w Rewolucyjnej Radzie Wojennej (utworzonej 6 września 1918 r.). Wspólnie z innymi członkami Rady odegrał kluczową rolę w tworzeniu regularnej Armii Czerwonej, jej sztabu, struktury (podziału na fronty, w znaczeniu grupy wojsk, i armie na wzór cesarskich sił zbrojnych), zaprowadzeniu w oddziałach porządku i dyscypliny, wprowadzeniu instytucji komisarzy politycznych i usunięciu dowódców uznanych za niepewnych.

Vācietis jako głównodowodzący Armii Czerwonej kilkakrotnie nie był w stanie wyegzekwować od innych dowódców realizowania jego koncepcji i zamiarów strategicznych. W 1919 roku Władimir Antonow-Owsiejenko, dowódca Frontu Ukraińskiego, wbrew jego zaleceniom, po zajęciu Charkowa w styczniu 1919 roku przekroczył Dniepr i kontynuował marsz na zachodnią i południową Ukrainę, zdecydowanie przeceniając swoje siły. W rezultacie dalszy marsz Armii Czerwonej na zachód i południe uzależniony był od sojuszy z lokalnymi watażkami i atamanami, a w maju 1919 roku został zahamowany przez bunt jednego z nich – Matwija Hryhorjewa. Dalekosiężną konsekwencją samowoli Antonowa-Owsiejenki były klęski sił Frontu Ukraińskiego w wyniku ofensywy Sił Zbrojnych Południa Rosji pod dowództwem Antona Denikina w czerwcu 1919 (walki o Donbas zakończone zwycięstwem białych w czerwcu 1919 roku, a następnie zdobycie przez nich Charkowa w końcu czerwca 1919 roku). Ofensywa armii Denikina doprowadziła w konsekwencji 30 sierpnia 1919 do zajęcia przez siły Białych Kijowa, a następnie we wrześniu-październiku 1919 toku miast południowej Rosji, do Orła i Woroneża włącznie.

Nieco wcześniej w czerwcu 1919 roku Vācietis oraz ludowy komisarz do spraw wojskowych i morskich Lew Trocki opowiadali się za wstrzymaniem pościgu za Armią Rosyjską podporządkowanych admirałowi Aleksandrowi Kołczakowi, wycofującymi się za Ural po serii klęsk, m.in. pod Bugurusłanem, Bielebiejem, Sarapułem i Iżewskiem oraz Ufą. Przeważyło jednak stanowisko lokalnych dowódców, przekonanych o możliwości odniesienia dalszych szybkich zwycięstw nad Kołczakiem i popierającego ich Lenina, domagającego się dalszego marszu na wschód. Vācietis opowiadał się wówczas za czasowym przejściem do defensywy na linii rzek Kamy i Biełej, by część oddziałów z Frontu Wschodniego mogła zostać przerzucona na pomoc zagrożonemu Charkowowi (przeciw oddziałom Denikina) i Piotrogrodowi (przeciw oddziałom gen. Nikołaja Judenicza, atakującymi z terytorium Estonii na Piotrogród).

Odrzucono również opracowany przez Vācietisa plan uderzenia na Siły Zbrojne Południa Rosji w sierpniu 1919 roku przez basen Dońca, gdzie czerwoni mogli liczyć na szerokie wsparcie robotników, zamiast natychmiastowego marszu przez Rostów i Nowoczerkask, region, gdzie ludność była im raczej niechętna, w kierunku Kubania. W lipcu 1919 roku łotewski oficer, mimo poparcia Trockiego, został pozbawiony stanowiska naczelnego dowódcy, na rzecz Siergieja Kamieniewa, którego wcześniej zwolnił z Armii Czerwonej za niewykonanie rozkazu, lecz który został przywrócony do służby na życzenie komisarzy Frontu Wschodniego. Decyzja ta zapadła pod wrażeniem serii klęsk poniesionych przez Armię Czerwoną, chociaż wynikały one z całego szeregu czynników. Vācietis był nawet podejrzewany o zdradę i został na trzy miesiące uwięziony.

Od 1921 roku pracował w Rewolucyjnej Radzie Wojennej Rosji Sowieckiej.

Po wojnie domowej W 1922 roku został wykładowcą Akademii Wojskowej Armii Czerwonej, kierował fakultetem historii wojen. Napisał wspomnienia.

W okresie wielkiego terroru 29 listopada 1937 roku został aresztowany przez NKWD na terenie Akademii, w przerwie między wykładami, i oskarżony o członkostwo w faszystowskiej łotewskiej organizacji w Armii Czerwonej oraz o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Był jednym z dowódców aresztowanych przez NKWD po tym, gdy Stalin nakazał zatrzymanie w ciągu dwóch tygodni dwudziestu oficerów w stopniu wyższym od kombryga.

Podczas śledztwa był torturowany. Pod przymusem wskazał kolejnych rzekomych członków łotewskiego faszystowskiego spisku - łącznie dwudziestu wojskowych, którzy zostali następnie aresztowani i w większości straceni. Zeznał również, że Lew Trocki przed 1917 r. był współpracownikiem Ochrany i wywiadu niemieckiego. Został skazany na śmierć 28 lipca 1938 roku z zarzutu o "szpiegostwo i udział w kontrrewolucyjnej organizacji terrorystycznej"; wyrok Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRR w jego sprawie był z góry przesądzony, nazwisko Vācietisa widniało na sporządzonej przez Nikołaja Jeżowa, a zatwierdzonej przez Stalina liście osób do skazania na śmierć, z tego samego dnia. Stracony tego samego dnia w miejscu egzekucji Kommunarka pod Moskwą i tam pochowany anonimowo.

28 marca 1957 roku został zrehabilitowany postanowieniem Kolegium Wojskowego SN ZSRR.

Odznaczenia Order Czerwonego Sztandaru (1934) Order Czerwonej Gwiazdy (1928).

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Вацетис Иоаким Иоакимович

Kategoria:Absolwenci Wileńskiej Szkoły Wojskowej Kategoria:Absolwenci Nikołajewskiej Akademii Sztabu Generalnego Kategoria:Komandarmowie II rangi Kategoria:Oficerowie Imperium Rosyjskiego Kategoria:Czerwoni (wojna domowa w Rosji) Kategoria:Strzelcy łotewscy Kategoria:Radzieccy wojskowi narodowości łotewskiej Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonej Gwiazdy Kategoria:Ofiary wielkiej czystki Kategoria:Osoby skazane na karę śmierci w ZSRR Kategoria:Straceni przez rozstrzelanie Kategoria:Urodzeni w 1873 Kategoria:Zmarli w 1938