Ormiańskie Królestwo Cylicji (, trb. Kilikioj Hajoc Tagauorutiun) znane również jako Armenia Mała, Armenia Cylicyjska, Nowa Armenia i Ormiańska CylicjaDale Hylton Burleigh, Landmarks in Armenian history, Lawrence House, 1908. – państwo istniejące w czasach średniowiecza, stworzone przez Ormian, którzy w obawie przed Seldżukami przenosili się z właściwej Armenii do południowo-wschodniej części Azji MniejszejM. Setton Kenneht, A History of the Crusades, część 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Pensylwania, 1962.. Jego centrum znajdowało się w Cylicji, na terenach dzisiejszej południowo-wschodniej Turcji.
Korzenie królestwa sięgają około 1080 roku, kiedy to ormiańska dynastia Rubenidów utworzyła w Cylicji własne, niepodległe księstwo. Rubenidzi uważali się za ród wywodzący się od dynastii Bagratydów, rządzącej na Kaukazie. Pierwszą siedzibą władców z dynastii Rubenidów był Tars, później Sis. Wzmocnienie pozycji cylicyjskich Ormian względem Bizancjum i Seldżuków było efektem wypraw krzyżowych, a przetrwanie księstwa było mocno zależne od współpracy z łacińskimi przybyszami z Europy. Ormianie, którzy już od dłuższego czasu pałali nienawiścią do muzułmanów, w połączeniu z ideologią krucjat, widzieli swoje państwo jako bastion chrześcijaństwa na wschodzie. Fakt istnienia niepodległego ormiańskiego państwa w Cylicji oraz walki z muzułmanami i Bizancjum miały duży wpływ na wzrost nacjonalizmu i świadomości etnicznej wśród Ormian. Znaczenie księstwa obrazuje również fakt, iż patriarcha Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego przeniósł swą siedzibę do Cylicji. W 1198 roku Leon II Rubenida został koronowany na króla, a jego państwa uzyskało status królestwaKurdoghlian Mihran, Պատմութիւն Հայոց, część II, Ateny, Հրատարակութիւն ազգային ուսումնակաան խորհուրդի, 1996.Der Nersessian Sirarpie, The Kingdom of Cilician Armenia..
W 1226 roku władzę przejęła nowa dynastia – Hetumidzi. Na czas ich panowania przypada obecność militarna i polityczna Mongołów w zachodniej Azji. Podporządkowali oni sobie znaczną część Bliskiego Wschodu i Półwyspu Anatolijskiego. Jako że ich przeciwnikami byli głównie wyznawcy islamu, chrześcijańscy Ormianie ujrzeli w przybyszach ze stepów sojuszników i nawiązali z nimi bliskie kontakty. Dysproporcja sił i ideologia władzy wyznawana przez Mongołów sprawiły, że do sojuszu doszło, ale nie był to alians równorzędnych partnerów – Ormianie zostali po prostu wasalami Mongołów. Przez cały XIII i XIV wiek wspierali oni wysiłek zbrojny swoich mongolskich i łacińskich sojuszników, ale ci pierwsi ulegli w końcu islamizacji, a ci drudzy zostali wyparci z Bliskiego Wschodu. Królestwo Cylicji zostało zatem osamotnione. W 1342 roku władzę w Cylicji przejęła łacińska dynastia Lusignan, ale kraj szybko popadł w wewnętrzne konflikty i jego ostateczny upadek nastąpił w 1375 rokuGhazarian Jacob G., The Armenian Kingdom in Cilicia during the Crusades: The Integration of Cilician Armenians with the Latins (1080–1393), Routledge, 2000..
Królestwo Cylicji odegrało znaczącą rolę w okresie swego istnienia. Poza oczywistym wpływem na historię Ormian miało swój wpływ na łaciński zachód, jako sojusznik i ważny punkt w handlu między Europą, Azją a Północną Afryką oraz w kontaktach między katolikami a mieszkańcami Środkowego i Dalekiego Wschodu. Łacinnicy przejęli również wiele z ormiańskich osiągnięć w dziedzinie architektury sakralnej i obronnej. Wpływy były jednak wzajemne i w społeczeństwie ormiańskim przyjęło się wiele instytucji i zwyczajów charakterystycznych dla Zachodniej EuropyBournoutian Ani Atamian, Hovannisian Richard G. (edycja),Cilician Armeni w: The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, Nowy Jork, St. Martin’s Press, 1997., takich jak np. ciężkozbrojne rycerstwo, moda, tytuły szlacheckie czy imiona.
Osadnictwo Ormian Cylicja w czasach Tigranesa Wielkiego Pierwsze ślady ormiańskiej obecności w Cylicji pochodzą z I wieku p.n.e., kiedy to Tigranes Wielki, ówczesny król Armenii, rozpoczął ekspansję na terenie Azji Mniejszej i Lewantu. W 83 roku p.n.e. grecka arystokracja Syrii, będącej wówczas częścią państwa Seleucydów, zwróciła się z prośbą do ormiańskiego króla o przyłączenie Syrii do Armenii.. Owi możni mieli już dość krwawej wojny domowej, przynoszącej olbrzymie zniszczenia i straty. Tigranes podbił wówczas Fenicję i właśnie Cylicję, mocno przyczyniając się tym do upadku imperium Seleucydów. Cylicja znalazła się więc w granicach państwa Tigranesa, które rozciągało się od Gór Pontyjskich do Mezopotamii i od Morza Kaspijskiego po Morze Śródziemne. Być może już wtedy Ormianie zaczęli osiadać na południu Azji Mniejszej. Na pewno były tam obecne garnizony wojskowe. W 27 roku p.n.e. Cylicja znalazła się pod panowaniem rzymskiego imperium.
Cylicja pod rządami Bizancjum Po podziale cesarstwa rzymskiego na część zachodnią i wschodnią w 395 roku, Cylicja znalazła się we władaniu Cesarstwa Wschodniorzymskiego, znanego w historiografii jako Bizancjum. W VI wieku Cesarstwo zaczęło na dużą skalę przesiedlać Ormian na tereny Azji Mniejszej i Bałkany. Polityka ta była podyktowana głównie względami militarnymi i gospodarczymi. Spustoszone przez wojny prowincje należało na nowo zasiedlić ludźmi tak aby miał kto uprawiać ziemię i służyć w wojsku. Ormianie, którzy podobnie jak inne ludy Kaukazu, słynęli z bitności, byli często rekrutowani do bizantyńskiej armii. Wraz z rosnącą liczbą żołnierzy i awansami na wyższe stanowiska wojskowe, rosło także ich znaczenie na dworze cesarskim. Wielu Ormian pełniło ważne funkcje administracyjne i militarneDédéyan Gérard, The Founding and the Coalescence of the Rubenian Principality, 1073–1129 w: Hovannisian Richard G., Payaslian Simon, Armenian Cilicia. UCLA Armenian History and Culture Series 8, Mazda Publishers, 2008..
W VII wieku Cylicja została najechana, podbita przez Arabów i stała się częścią islamskiego Kalifatu. Arabowie byli jednak generalnie tolerancyjnie nastawieni do wyznawców religii mojżeszowych w związku z czym nie ingerowali zbyt mocno w strukturę wyznaniową i etniczną tych ziem. W X wieku bizantyński cesarz Nicefor II Fokas odbił Cylicję z rąk Arabów i ponownie przyłączył do swojego państwa. Najazdy arabskie i później tureckie na Kaukaz i Azję Mniejszą oraz kontrofensywy Bizancjum doprowadziły do migracji ludności z terenów objętych walkami do zachodniej części Azji Mniejszej. Doprowadziło to do przeludnienia na zachodzie i wyludnienia na wschodzie. Aby wyrównać potencjał ludnościowy i przywrócić życie gospodarcze i militarne we wschodniej części Azji Mniejszej cesarze bizantyńscy wrócili do polityki przesiedlania części, lub nawet cały ludów. Do Cylicji wysyłano głównie syryjskich chrześcijan i Ormian. Próby ekspansji podejmowane przez cesarza Bazylego II (976–1025) w stronę opanowanego przez Arabów Waspurakanu i Syrii pociągnęły ze sobą kolejne przesiedlenia. Wielu Ormian osiedlono w Kapadocji i w górskich regionach północnej Syrii i MezopotamiiDonal Stewart Angus, The Armenian Kingdom and the Mamluks: War and Diplomacy During the Reigns of Het’um II (1289–1307), Brill Academic Publishers, 2001..
Formalna aneksja Armenii rządzonej przez Bagratydów do Cesarstwa Bizantyńskiego nastąpiła w 1045 roku. Ormiańskie elity nie widziały szans na odbudowę niezależnego państwa wobec potęgi Bizancjum i muzułmańskiego zagrożenia ze wschodu. Była to przyczyna kolejnej fali ormiańskich migracji do Cylicji. Bizantyńska polityka przesiedleń mocno sprzyjała temu procesowi. Ormianie byli teraz kluczowym elementem planu odrestaurowania południowo-wschodnich rubieży Cesarstwa. Byli osiedlani nie tylko jako szeregowi żołnierze, ale także dowódcy, dostojnicy i gubernatorzy. Kontrola nad wieloma ważnymi twierdzami i miastami przeszła w ręce ormiańskich namiestników. 19 lat później w 1064 roku po raz pierwszy na dużą skalę dali o sobie znać Turcy seldżuccy. Podbili wówczas ormiańskie miasto Ani, które uczynili swą bazą wypadową na Azję Mniejszą. W 1071 roku seldżucki sułtan Alp Arslan odniósł decydujące zwycięstwo nad siłami Bizancjum w bitwie pod Manzikertem, co w krótkim czasie pozwoliło mu opanować Armenię i część Azji Mniejszej. Ormianie ponownie znaleźli się pod muzułmańskim panowaniem. Turcy narzucili wysokie podatki, a przy tym ich koczownicze grupy stale przemierzające kraj, stanowiły duże zagrożenie dla życia i majątku wielu Ormian. Próbę interwencji u nowych panów podjął katolikos Grzegorz II, ale następca Alp Arslana, Malikszach pozostał głuchy na te prośby i zezwolił swym zarządcom na nakładanie podatków według uznania, nie zrobił również niczego z koczowniczymi grupami. Doprowadziło to kolejnej fali migracji Ormian do Cylicji i na inne tereny Bizancjum.
W Cylicji było już tak wielu Ormian, że część możnych nie uznawała władzy cesarskiej i rządziła się sama. Jednym z najznaczniejszych był Wahram Brachamios. Wcześniej służył on w bizantyńskim wojsku u boku cesarza Romana Diogenesa. Towarzyszył mu na przykład w czasie bitwy pod Manzikertem. W nagrodę za wierną służbę otrzymał stanowisko gubernatora Germanikei (Kahramanmaraş). Po upadku swego protektora nie uznał jego następcy, Michała Dukasa. Rozciągnął swoje panowanie na terenach między Melitene a Antiochią i Cylicją a Edessą. Wielu innych wodzów złożyło mu hołd, był wśród nich również Ruben. Władztwo Wahrama wprawdzie rozpadło się krótko po jego śmierci, ale jego miejsce zajęło kilku innych wodzówRunciman Steven, Dzieje Wypraw Krzyżowych: I krucjata i założenie Królestwa Jerozolimskiego, Książnica, Katowice 2009.. Duży wpływ na wzrost samodzielności Ormian w Cylicji miały problemy Bizancjum z Turkami, ciągle napierającymi na Azję Mniejszą i Normanami, atakującymi Bałkany.
Dynastia Rubenidów Powstanie Armenii Cylicyjskiej Jednym z ormiańskich wodzów będących wasalami Wahrama był niejaki Ruben, którego rodzina, według podań, była blisko spokrewniona z ostatnim bagratydzkim królem Armenii – Gagikiem II. Podania o pokrewieństwie są dyskusyjne, ale nie ulega wątpliwości, że Ruben znajdował się w kręgu zaufanych ludzi króla. Towarzyszył mu na przykład w czasie podróży na dwór cesarski do Konstantynopola, gdzie ormiański władca został zmuszony przez Greków do zrzeczenia się królestwa i przekazania ziem Bizancjum. W zamian otrzymał posiadłości na terenie cesarstwa, ale został później zamordowany przez GrekówKurkdjian Vahan, History of Armenia, Armenian General Benevolent Union of America, 1958.. W 1080 roku, krótko po zabójstwie Gagika, Ruben zebrał ormiańskie oddziały i wypowiedział posłuszeństwo Cesarstwu. Przyłączyło się do niego wielu innych możnych i żołnierzy. Ruben zdobył kilka twierdz na terenie Cylicji i został niezależnym od Bizancjum władcą, dając początek księstwu Cylicyjskiej Armenii. Jego potomkowie, zwani Rubenidami, kontynuowali politykę ekspansji, głównie kosztem Greków. W 1095 roku w momencie śmierci Rubena, jego księstwo koncentrowało się na ziemiach położonych wokół fortec Parcypert i Wahka. Władzę po założycielu dynastii odziedziczył jego syn Konstantyn. Księstwo Rubenidów nie było jednak jedynym ormiańskim państwem, takowe bowiem powstawały zarówno w innych częściach Cylicji, jak i poza nią. Największymi rywalami następców Rubena byli Hetumidzi, których protoplastą był bizantyński generał Oszin. Ich księstwo obejmowało tereny wokół Lampronu i Babaronu w pobliżu Wrót Cylicyjskich. Pod kontrolą innych ormiańskich możnych lub generałów znajdowały się także Marasz, Melitene i Edessa, przy czym te dwa ostatnie nie leżały w Cylicji.
Pierwsza krucjata