mały|Pałac Potala w Lhasie, pochodzący z XVIII w., tradycyjna siedziba dalajlamów, od roku 1994 na liście światowego dziedzictwa UNESCO (zdj. z 2009) mały|Mapa Tybetu; ciemnopomarańczowym kolorem oznaczono przybliżone granice historycznego Tybetu mały|Songcen Gampo (605–649), założyciel imperium tybetańskiego i jedna z najwybitniejszych postaci historii Tybetu Historia Tybetu jest ściśle związana z historią buddyzmu oraz częstymi kontaktami mieszkańców tego regionu z Mongolią i Chinami. Dawne dzieje Tybetu nie są w pełni znane. Powodem jest brak dostępu do źródeł pisanych z tych czasów oraz fakt, że kronikarze tybetańscy mieli zwyczaj mieszać legendy z faktami.

Do tradycyjnych dziejów Tybetu zalicza się półmityczną opowieść o pierwszych królach, którzy zstąpili z nieba. Początkowo rezydowali oni w twierdzy Jumbulagang (tę Tybetańczycy nazywają Jarlung – dlatego też pierwszą dynastię określa się jako dynastię z Jarlungu) nad Brahmaputrą (ob. prefektura Shannan). Za pierwszego historycznego króla uznaje się Songcena Gampo (610–649). Za jego rządów w Tybecie pojawił się buddyzm, niemniej stał się on dominującą religią dopiero 150 lat później – za panowania Trisonga Decena (755–ok. 800) i Ralpaczena (ok. 815–838). W drugiej połowie VII i w całym VIII wieku państwo tybetańskie osiągnęło swój największy terytorialny zasięg oraz największe znaczenie polityczneJosef Kolmaš Panoráma biologické a sociokulturní antropologie: modulové učební texty pro studenty antropologie a „příbuzných” oborů. 11, Tibet z antropologické perspektivy; Nadace Universitas Masarykiana, Brno, 2002. Od połowy IX wieku oraz przez kolejne 400 lat, władza centralna w Lhasie była znacznie osłabiona, a na terenie kraju znajdowało się raz mniej, raz więcej silnych i samodzielnych organizmów państwowych. W XIII wieku Tybet był pod znacznym wpływem imperium mongolskiego, co zbiegło się w czasie z umocnieniem wpływów szkoły sakja. Od XVI wieku z kolei do głosu doszła szkoła gelug i jej najwyżsi inkarnowani lamowie – dalajlamowie, którzy – począwszy od V Dalajlamy (Ngałang Lobsang Gjaco (1617–1682)) – stali się także świeckimi władcami Tybetu.

W XVIII wieku Tybet został na krótko zajęty przez Ojratów (przyszłych Dżungarów), a potem przez Mandżurów, którzy wprawdzie pozostawili Tybetowi autonomię, lecz w Lhasie ustanowili swoich urzędników (ambanów). Ci przetrwali aż do upadku dynastii mandżurskiej (Qing) w 1911 r. Izolację Tybetu przerwała tzw. ekspedycja Younghusbanda (1903–1904), która doprowadziła do zawarcia stosunków dwustronnych między Tybetem a Imperium brytyjskim. Upadek dynastii Qing w praktyce oznaczał dla Tybetu odzyskanie niepodległości, która zakończyła się w 1950 r. wraz z inwazją armii Chińskiej Republiki Ludowej i włączeniem Tybetu do Chin. Obecnie w ramach ChRL istnieje Tybetański Region Autonomiczny, który jednak zajmuje zaledwie ok. połowy historycznego obszaru Tybetu. Władze emigracyjne Tybetu rezydują w indyjskim mieście Dharamsala (stan Himachal Pradesh), a ich głównym przedstawicielem jest XIV Dalajlama, Tenzin Gjaco.

Początki Ponieważ praktycznie nie istnieją żadne świadectwa dotyczące najstarszej historii TybetuCipön Wangčhug Dedän Žagabpa Dějiny Tibetu; Nakladatelství Lidové Noviny, Praha, 2000, a najwcześniejsze dokumenty pisane datuje się na VII w. n.e., czyli czasy króla Songcena GampoYan Wang Tibetan history, online, Xinhuanet, bardzo trudno odtworzyć początki tybetańskiej państwowości. Postaci i wydarzenia sprzed VII wieku są umieszczone w kronikach z lat późniejszych, wielokrotnie współwystępujące z mitycznymi postaciami. Współcześni badacze często różnią się w poglądach, które wydarzenia i postaci są rzeczywiście historyczne, a które z całą pewnością należy zaliczyć do legend.

Niektóre tybetańskie źródła mówią o czterech lub sześciu – ewentualnie o innej liczbie – plemionach, które niegdyś zamieszkiwały Wyżynę Tybetańską Tarthang Tulku Starověký Tibet, wyd. Vyšehrad, Praha, 2006. Według podania, członkowie tych plemion byli potomkami małp, narodzonych ze związku samca małpy z Rakszasi – demonem skalnym (rodzaju żeńskiego). Najszlachetniejszymi z plemion miały być Se, Dong, Tong i Mu. Plemiona wiodły między sobą nieustanne kłótnie, w wyniku których powstało aż 40 królestw, o których jednak praktycznie nic nie wiadomo. Dużo później miały one zjednoczyć się w tzw. cztery wielkie kultury.

O innych plemionach również wiadomo niewiele – nie można nawet w przybliżeniu określić czasu ich istnienia. Ludzie zasiedlili Tybet co najmniej 21 tysięcy lat temu. Ta populacja została w znacznym stopniu zastąpiona ok. 1000 lat p.n.e. przez neolitycznych przybyszy z północnych Chin. Jednak za pomocą badań genetycznych można wykazać ciągłość między osadnikami z paleolitu a dzisiejszymi Tybetańczykami.

W Tybecie znajduje się kilka megalitów, pochodzących sprzed 4 tysięcy lat Jean-Paul Roux Dějiny střední Asie, Nakladatelství Lidové Noviny, Praha, 2007, które mogły być używane jako ośrodki kultu. Nie wiadomo jednak, czy były one zbudowane przez starożytnych Tybetańczyków Helmut Hoffman in McKay 2003 vol. 1, pp. 45–68. Trwalsze osadnictwo rozpoczęło się w Tybecie prawdopodobnie na początku naszej ery.

Pierwsi królowie (do VI w. n.e.) mały|Niatri Cenpo, według legendy pierwszy król Tybetu

Siedmiu niebiańskich królów Według tybetańskiej legendy, od początku świata aż do VI wieku na tronie Tybetu zasiadło 27 królów. Pierwszy z nich, Niatri Tenpo, miał zstąpić z nieba po linie zwanej dmu (symbolizującej oś świata – axis mundi)Jarred James Breaux Shamanism in Tibet: Transfering the Axis Mundi, PDF. Podobnie czyniło też następnych sześciu królów. Gdy syn każdego z nich osiągnął dorosłość, każdy z królów wznosił się na tej linie do niebios, a syn zajmował jego miejsceGeoffrey Samuel, Civilized Shamans: Buddhism in Tibetan Societies, Smithsonian Institution Press, Washington 1993. Jednak ósmy król, Drigum Cenpo, wdał się w kłótnie klanowe i podczas pojedynku ze swoim sługą Longamem lina została przecięta, a król zmarł. Od tej pory królowie umierali jak zwykli ludzie i w ten sposób skończył się złoty wiek Tybetu.

Według tradycji to właśnie król Niatri Cenpo zbudował twierdzę Jumbulagang nad Brahmaputrą, która na następne stulecia stała się siedzibą królów Tybetu. Przypisuje się mu zjednoczenie plemion tybetańskich. Nie ustalono jednak żadnych dat dotyczących jego życia i panowania, choć przyjmuje się III wiek p.n.e. lub przełom V i IV wieku p.n.e.Namkhai Norbu, Drung, deu, and Bön: narrations, symbolic languages, and the Bön traditions in ancient Tibet, Library of Tibetan Works and Archives, 1995

Dalsi królowie mały|lewo|Jumbulagang, tradycyjna siedziba królów Tybetu (1939) Pierwszym historycznie udowodnionym władcą Tybetu był Drigum Cenpo (pocz. II w. p.n.e.Králové Tibetu, online, wyd. buddhismus.cz). Jego grób jest oznaczony jako grób pierwszego króla, a według tradycji znajduje się w prefekturze NyingchiZuzana Ondomišiová Říše prvních tibetských králů – 2. díl, online, wyd. TIBINFO (nad Brahmaputrą, graniczy z Arunachal Pradesh). Król ten miał być ósmym królem Tybetu i pierwszym śmiertelnym królem. Po jego śmierci tron chciał objąć jego zabójca – Longam, ale władza przypadła prawowitemu pretendentowi – synowi Driguma Cenpo, Czathi.

Okres rządów tych dwóch królów charakteryzuje się wielkim postępem technologicznym i zmianami społeczno-politycznymi. Po nich rządziło „sześciu królów leg” (tzn. „dobrych”), „ośmiu królów de” (tzn. „skarb”) i „pięciu królów can” (tzn. „silnych”). Tych 19 władców panowało prawdopodobnie między I a V wiekiem. W tym czasie Tybetańczycy udoskonalili rolnictwo, zbudowali potężne twierdze na przełęczach, a ich kultura stawała się coraz bardziej różnorodna. O nich samych wiadomo jednak niewiele, często tylko ich imiona, ewentualnie imiona ich żon i dzieci.

Według tradycji 28. królem Tybetu był Thothori Niantsen. Podczas jego panowania Tybet wszedł w pierwsze kontakty z buddyzmem. Tradycja buddyjska mówi, że gdy król przebywał w Jumbulagang, otrzymał kosz z tekstami buddyjskimi, napisanymi w sanskrycie. Pomimo tego, że władca nie znał sanskrytu, powiedział swoim ministrom, że teksty zostały zesłane z nieba. Dopiero po jego śmierci oraz po upływie panowania trzech następnych królów król Tybetu przeczytał teksty ze zrozumieniem. Po Thothori Niantsenie władzę obejmowali: jego syn Trinjen Zungtsen, potem Drongnjen Deu, Tagbu Niasig i Namri Lontsen. Temu ostatniemu udało się zjednoczyć skłócone plemiona tybetańskie i ustanowić nad nimi jedną władzę. Nie udało mu się jednak pokonać wewnętrznej opozycji, o czym świadczy fakt, że został otruty przez własnych dworzan. Już w tamtym okresie prawdopodobnie dochodziło do pierwszych kontaktów między Tybetem a Chinami. Namri Lontsen był znaczącą postacią tybetańskiej historii, mimo że nie udały mu się próby stworzenia imperium. Tym, kto tego dokonał, był jego syn i następca, jedna z największych postaci w dziejach Tybetu, Songcen Gampo.

Imperium tybetańskie mały|270px|Imperium tybetańskie – największy zasięg ok. r. 800

Początki potęgi Tybetu związane są z zamkiem Tagcé (obecnie pn. część prefektury Shannan). Tam, według Starej Kroniki Tybetańskiej, grupa żołnierzy przekonała króla Tagbu Niasiga, aby zbuntował się przeciw Gudri Singpodże, który był wasalem państwa Żangżung. Państwo to było położone w północno-zachodniej części Wyżyny Tybetańskiej i to właśnie ono panowało nad tą wyżyną, zanim Tybet osiągnął swój rozkwit. Było też ośrodkiem religii bön, która panowała w Tybecie przed buddyzmem. Bunt się udał. Od tej pory coraz silniejszą pozycję zaczął zajmować klan Namri Lontsena. Przejął on kontrolę nad obszarem w okolicach dzisiejszej Lhasy, ale został zamordowany ok. roku 618Christopher I. Beckwith, The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese during the Early Middle Ages, Princeton University Press, 1987. Namri Lontsen wysłał dwóch ambasadorów do Chin (dynastia Tang) w 608 i 609, zaznaczając obecność Tybetu na arenie międzynarodowej. Po zamordowaniu go władzę przejął jego syn – Songcen Gampo.

Poczynając od VII wieku Tybetańczycy wkroczyli w nowy okres wzrostu i rozkwitu. Dzieje polityczne okresu królów jarlungskich (VII–IX w.) stanowią pasmo niemal nieustannych akcji wojennych. Głównym przeciwnikiem były Chiny, toteż Tybetańczycy napierali coraz dalej na pograniczne obszary dzisiejszych prowincji Gansu, Syczuanu, Junnanu oraz Szensi. W pewnym momencie zawładnęli nawet Cz'ang-anem (dzisiejszy Si-an), który był wówczas stolicą Chin.

Zajmując strategiczne punkty na szlakach prowadzących przez Azję Środkową, przerwali połączenie Chin z Zachodem. Uszczuplenie zasobów chińskich oraz spadek morale znalazły odbicie w poezji epoki dynastii Tang, zwłaszcza w utworach takich poetów jak Po Cü-i, Li Po oraz Tu Fu. Zdarzały się jednak okresy względnego spokoju, gdy posłowie chińscy i tybetańscy kursowali między dworami oraz dowódcami na granicach. Stopniowo Chińczycy zaczęli darzyć swych „barbarzyńskich” przeciwników większym szacunkiem.

Pewnego razu poseł tybetański zwrócił się z prośbą o udostępnienie tekstów klasyków chińskich. Zaniepokojony minister przedłożył cesarzowi suplikę, w której ostrzegał przed przekazaniem Tybetańczykom dzieł takich jak Księga dokumentów (Szu-cing), Księga pieśni (Szy-cing), Księga etykiety (Li-ci), Co-czuan – komentarz do Wiosen i Jesieni – oraz antologii Wen-süan. W jego ocenie studium tych tekstów mogłoby dostarczyć Tybetańczykom wiedzy z zakresu strategii wojennej, organizacji armii, zasad użycia broni czy technik dyplomatycznych, co porównał do przekazania broni zbójcom.