thumb|300px|Rozwój terytorialny Krakowa
Lokacja miasta i okres średniowiecza Pierwszy podział administracyjny Krakowa dokonał się podczas lokacji miasta na prawie magdeburskim w 1257. Kraków podzielono wówczas na cztery kwartały (części): Sławkowski, Rzeźniczy, Grodzki i Garncarski. W granice Krakowa włączone zostały następnie tereny dawnej osady Okół oraz Wzgórze Wawelskie, a całość otoczono murem obronnym z fosą. W takim kształcie Kraków przetrwał niezmiennie ponad 500 lat i dopiero 18 IV 1791 roku na mocy prawa o miastach rozszerzono granice przyłączając sąsiedni Kazimierz i Kleparz oraz niektóre przedmieścia.
Przełom XVIII i XIX wieku
W 1792 roku Kraków podzielono na cztery cyrkuły: 1) Śródmieście z Wawelem, 2) Nowy Świat, Piasek, Czarna Wieś, 3) Kazimierz i Stradom, 4) Kleparz i WesołaJ. Adamczewski, Kraków od A do Z, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1992, s. 59.. Po zajęciu miasta przez Austriaków w 1800 roku ogłoszono dekret, na mocy którego ostatecznie zniesiono odrębność miasta Kazimierz oraz przedmieść. W roku tym podzielono Kraków na cztery wydziały: I – Śródmieście i Wawel, II – Kleparz i Wesoła, III – Nowy Świat, Piasek, Czarna Wieś, IV – Kazimierz i Stradom. Kazimierz, aż do 1 września 1802 roku był odrębnym miastem i posiadał własną zwierzchność miejska, od września tego roku objął nowy magistrat Krakowa zwierzchność nad wszystkimi przedmieściamiJ. Małecki, Pod rządami austriackimi i w Księstwie Warszawskim, [w:] Dzieje Krakowa, praca zbiorowa pod red. J. Bieniarzównej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979, tom III, s. 7-10..
Tymczasem już w 1786 roku na gruntach kaźmierskich, które to grunty zostały wykupione przez Austriaków, po prawej stronie Wisły po I rozbiorze Polski, Austriacy założyli wolne miasto handlowe – Podgórze. Dekretem księcia saskiego Fryderyka Augusta w 1810 roku zostało włączone do Krakowa, ale niespełna pięć lat później odzyskało Podgórze swoją niezależność w granicach AustriiM. Tobiasz, Jak powstawały przedmieścia Krakowa?, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Kraków-Warszawa 1972, s. 28..
Rzeczpospolita Krakowska Po kongresie wiedeńskim w 1815 roku utworzono wolne, niepodległe i ściśle neutralne miasto Kraków z okręgiem, tzw. Rzeczpospolitą Krakowską. Wkrótce ustalono nowy podział administracyjny dzieląc Kraków na 11 gmin: Śródmieście z Wawelem tworzyły gminy I-V, Stradom i Kazimierz – VI, Kleparz i część przedmieścia Piasek – VII, część Kleparza i Wesoła – VII, część Piasku, Nowy Świat, Czarna Wieś – IX, Kazimierz żydowski – X i XI. Każda z gmin miała podobną liczbę ludności wahającą się w okolicach 2 tys. mieszkańców, co świadczy zapewne o tym, że urzędnicy kierowali się głównie kryterium ludnościowym podczas podziału Krakowa na gminyKraków. Rozszerzenie granic 1909-1916. wyd. Karol Rolle, Kraków 1932, s. 42-43..
W 1838 roku dokonano nowego podziału Krakowa na pięć cyrkułów. Pierwszy cyrkuł obejmował większą część Śródmieścia oraz Wzgórze Wawelskie. Drugi cyrkuł składał się także z części Śródmieścia oraz poprzednich gmin Kleparz-Piasek i ponadto wsi: Krowodrza, Łobzów, Nowa Wieś Narodowa, Gramatyka i Kawiory. Trzeci cyrkuł tworzyła gmina V w Śródmieściu z przedmieściem Wesoła i wsiami Grzegórzki i Piaski. Czwarty cyrkuł obejmował gminę VI Stradom i chrześcijański Kazimierz oraz gminy X i XI to jest Kazimierz żydowskiKraków. Rozszerzenie granic 1909-1916. wyd. Karol Rolle, Kraków 1932, s. 43-46..
Panowanie austriackie thumb|Kraków i okolice około 1862 roku Szybko nastąpiły kolejne zmiany w podziale administracyjnym miasta. Wolne Miasto Kraków po nieudanym powstaniu krakowskim w roku 1846 przestało istnieć w konsekwencji czego 11 listopada 1846 roku przeszedł Kraków wraz z okręgiem pod panowanie austriackie. Dopiero jednak w 1854 roku miasto otrzymało rzeczywisty magistrat, pod zwierzchnictwo którego oddano oprócz jedenastu dotychczasowych dzielnic także gminy: Grzegórzki i Piasek, Dąbie z Beszczem i Głębinowem oraz Kawiory. Do przedmieści Krakowa, a mianowicie do IX gminy miejskiej zaliczała się ciągłe Czarna Wieś. Inne gminy, które należały do cyrkułów Krakowa, jak Półwsie Zwierzynieckie, Zwierzyniec, Łobzów i Nowa Wieś oraz Krowodrza przydzielono do sąsiednich urzędów powiatowychWielki Kraków. Studia do rozprawy przyłączenia gmin sąsiednich do Krakowa, Kraków 1905, s. 15..
W roku 1858 ze względu na odbywający się spis ludności utworzono osiem nowych dzielnic katastralnych, tworzących tzw. okręg miejski Krakowa. Podział ten wszedł w życie 1 stycznia 1859 roku. Podczas organizacji nowych urzędów powiatowych w 1867 roku pozbawiono Magistrat krakowski politycznej jurysdykcji nad gminami Grzegórzki, Dąbie, Czarna Wieś i Kawiory, które dotychczas zaliczane były wraz z Nową Wsią, wyłączoną z miejskiego okręgu Krakowa w 1858 roku, do wiejskiego okręgu Krakowa.
Początki Autonomii Galicyjskiej Od roku 1867 Kraków podzielony był na osiem dzielnic katastralnych: Śródmieście – obejmujące tereny wewnątrz Plant, Wawel – obszar Wzgórza Wawelskiego, Nowy Świat – od Wisły do dzisiejszej ulicy Piłsudskiego (wówczas nazywana ulicą Wolską), Piasek – od ulicy Piłsudskiego do ulicy Łobzowskiej, Kleparz – od ulicy Łobzowskiej do ulicy Pawiej, Wesoła – od Pawiej do dzisiejszej ulicy św. Sebastiana, dalej znajdował się Stradom – od Wawelu po koryto Starej Wisły oraz Kazimierz zajmujący cały obszar tzw. wyspy kazimierskiej otoczonej dwiema odnogami WisłyPlan Miasta Krakowa z 1891.. Warto tutaj zwrócić uwagę, że w momencie gdy rozpoczynał się burzliwy rozwój miasta Kraków pomniejszył swoją powierzchnię. Choć z początku nie utrudniało to życia mieszkańcom, w szybkim czasie stało się poważnym problemem. Rozrastający się przestrzennie i ludnościowo Kraków zaczynał bowiem dusić się w obrębie dotychczasowych granic, które powiększono dopiero w latach 1909-1915.
Problemy rozrastającego się miasta thumb|Kraków i okolice w 1881 roku W tym samym roku kiedy ustalono podział na osiem nowych dzielnic katastralnych gminy Czarna Wieś, Kawiory i Grzegórzki, które znalazły się wówczas poza granicami miasta, wyraziły chęć przyłączenia się do Krakowa. Władze miejskie jednak na te prośby nie odpowiedziały. W 1873 roku Grzegórzki czując się zagrożone obowiązkiem zbudowania szkoły ponownie wniosły o przyłączenie do Krakowa. Rada Miejska z obawy przed wydatkami odmówiła. Dopiero w 1889 roku Magistrat krakowski dostał polecenie od Rady Miasta „...aby poczynił ogólne przedwstępne kroki co do uregulowania różnorodnych stosunków między Krakowem i sąsiednimi gminami i zastanowił się czy nie należało przyłączyć tych gmin do Krakowa”, a jednocześnie mieszkańcy Czarnej Wsi i Grzegórzek wnieśli o to prośbę do Rady MiastaK. Bąkowski, Sprawa rozszerzenia granic Krakowa, wyd. Głos Narodu, Kraków 1905, s. 8-9.. Gmina Grzegórzki aż trzykrotnie starała się o przyłączenie swojego obszaru do miasta. Interesujący jest fakt, że impulsem, który przyspieszył inkorporacje gmin sąsiednich do Krakowa była sprawa szkół. Gminy często uchylały się z powodów finansowych od budowy lub utrzymywania szkół na własnym terenie i wysyłały dzieci do szkół krakowskich co sprawiało, że były one znacznie przeludnione. Wzmogło to wysiłki Rady Miasta w kierunku wcielenia gmin okolicznych do Krakowa, przez co na terenach tych miasto mogłoby wybudować nowe placówki oświaty, a tym samym odciążyć szkoły w śródmieściu.
Mimo starań Krakowa i niektórych gmin sąsiednich nie udało się do końca XIX wieku rozszerzyć granic miasta. Jedną z przeszkód była miejska linia akcyzowa. Wewnątrz miasta podstawowe artykuły konsumpcyjne obłożone były podatkiem akcyzowym, który płaciło się wjeżdżając do Krakowa podczas przekraczania licznych rogatek. Gminy sąsiednie niechętne były więc rozszerzeniu granic ze względu na wyższe ceny jakie obowiązywały w obrębie miasta KrakowaJ. Małecki, W dobie autonomii galicyjskiej, [W:]Dzieje Krakowa, praca zbiorowa pod red. J. Bieniarzównej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979, tom III, s. 357.. Wewnętrzna linia akcyzowa stanowiła także problem dla samego miasta ponieważ niektóre przedmieścia leżały w jej obrębie, np. część Półwsia Zwierzynieckiego, Prądnika Czerwonego, Grzegórzek, natomiast Błonia miejskie oraz część terytorium miasta Krakowa na północ od koszarów arcyksięcia Rudolfa leżały już poza krakowską linią akcyzowąWielki Kraków. Studia do rozprawy przyłączenia gmin sąsiednich do Krakowa, Kraków 1905, s. 22..
Naturalna rozbudowa miasta w kierunku przedmieść długo hamowana była przez władze wojskowe. Poza otaczającą miasto linią wałów fortecznych rdzenia Twierdzy Kraków nie można było wznosić wyższych budynków, a właściciele nowo powstałych domów musieli podpisać zobowiązania, że rozbiorą je własnym kosztem na żądanie wojska (tzw. rewersy demolacyjne. Należy tutaj zaznaczyć, że linia akcyzowa i linia forteczna przeplatając się z ówczesnymi granicami miasta i stwarzały duże trudności administracyjne dla Krakowa. Ogromne znaczenie dla gmin sąsiednich miała bliskość szpitali i dobrej opieki lekarskiej oraz społecznej. Nawet ściśle miejskie instytucje, jak miejska straż pożarna, często spieszyła na ratunek do gmin sąsiednich, gdzie pożary, z powodu braku ogniotrwałych dachów i wadliwych budynków, zdarzały się stosunkowo częściej.
Za koniecznością powiększenia obrębu Krakowa przemawiał także wzrost gmin sąsiednich pod względem przemysłowym. Gminy odbierały Krakowowi nie tylko ludność, ale także środki materialne, a w szczególności zakłady przemysłowe, gdyż dla rozwoju przedsiębiorstw posiadały one dogodniejsze warunki, jak brak akcyzy, mniejsze podatki, rozleglejsze terytorium, tańsze mieszkania, grunty i artykuły żywnościowe. Według obliczeń z 1902 roku Podgórze wraz z gminami okolicznymi liczyło 88 zakładów przemysłowych, podczas gdy w Krakowie ulokowanych było 86 zakładów. Biorąc pod uwagę stosunek liczby ludności tych dwóch obszarów okazywało się, że Kraków posiadał wtedy prawie dwa razy mniej fabryk i przedsiębiorstw przemysłowych niż sąsiednie gminyKraków. Rozszerzenie granic 1909-1916. wyd. Karol Rolle, Kraków 1932, s. 206..
Mimo że gminy okalające Kraków bardzo słabo wyposażone były we wszelkie urządzenia komunalne (brak oświetlenia, kanalizacji, wodociągów) to rozwijający się przemysł i niskie koszty utrzymania sprawiały, że ruch budowlany i przyrost ludności w dziesięcioleciu 1890-1900 był zdecydowanie szybszy na przedmieściach niż w granicach samego miastaStudia do sprawy przyłączenia gmin sąsiednich do miasta Krakowa, Kraków 1905, s. 36-37..
Migracje ludności Najbardziej dynamiczny wzrost liczby ludności i zabudowań odnotowano na terenie gminy Ludwinów i Dębniki. Głównym impulsem dla rozwoju tych gmin była budowa kolei obwodowej biegnącej zachodnimi granicami Krakowa wzdłuż ówczesnych wałów fortecznych, w miejscu dzisiejszych Alei Trzech Wieszczów – od stacji towarowej w gminie Krowodrza do Bonarki na terenie Podgórza. Wybudowano tym samym stały most kolejowo-drogowy na Wiśle w miejscu dzisiejszego mostu Dębnickiego. Usprawnił on komunikację między Krakowem a gminami prawobrzeżnymi, co sprawiło, że tereny te stały się bardzo atrakcyjne dla mieszkańców sąsiednich zatłoczonych miast. Tereny wzdłuż linii kolejowej szybko zostały zabudowane, a bezpośrednia bliskość Podgórza sprawiła dodatkowo, że gmina Ludwinów rozwijała się najszybciej.