Jerzy Franczak (ur. 26 sierpnia 1978 w KrakowieFranczak Jerzy – Słownik Pisarzy i Badaczy XX i XXI w.) – polski poeta, prozaik, eseista i literaturoznawca, dr hab. nauk humanistycznych, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Życiorys Ukończył polonistykę na UJ, tutaj się doktoryzował pod kierunkiem prof. Ryszarda Nycza. Tytuł pracy doktorskiej: Poszukiwanie realności. Światopogląd polskiej prozy modernistycznej. Laureat nagrody naukowej tygodnika „Polityka” (2003), nagrody Prezesa Rady Ministrów za rozprawę doktorską (2008), nagrody Krakowska Książka Miesiąca za powieść Przymierzalnia (czerwiec 2009) i zbiór esejów Zemsta wyobraźni (czerwiec 2025), stypendium MNiSW dla wybitnych młodych naukowców (2011). W latach 1999–2006 redaktor naczelny kwartalnika literacko-artystycznego „Nowy Wiek”. W latach 2006–2010 prowadzący program „Czytelnia” na antenie TVP Kultura. W latach 2010–2018 redagował „Książki w Tygodniku” (dodatek do „Tygodnika Powszechnego”). Prowadził także warsztaty prozatorskie w Studium Literacko-Artystycznym UJ. Od 2007 pracuje w Katedrze Antropologii Literatury i Badań Kulturowych na Wydziale Polonistyki UJ. Wykłada na polonistyce, kulturoznawstwie i twórczym pisaniu. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich do sierpnia 2020 roku. Od 2026 roku przewodniczący kapituły Nagrody Literackiej im. Witolda Gombrowicza.
Twórczość Debiutował jako poeta. Krytyka kojarzyła jego wiersze z surrealizmem i włączała je w nurt „ośmielonej wyobraźni”Tekstylia bis. Słownik młodej polskiej kultury, Kraków 2006, s. 186–187.. „Czytanie Franczaka – pisał Karol Maliszewski – przypomina radość, jaką w młodości odczuwałem przy lekturze Reverdy’ego i jego kolegów. Ten powiew niezwykłości tkwiący w czymś zwyczajnym, w zasięgu ręki. Franczak to wyzwala. Ma ten dar”K. Maliszewski, Rozproszone głosy. Notatki krytyka, Warszawa 2006, s. 224–229.. Zwracano też uwagę na żywioł stylizacji: w tej poezji – pisała Anna Kałuża – „nie ma żadnego miejsca, które dawałoby szansę na myśl, że jest coś, co wyraźnie różni fikcję od realności, zmyślenie od prawdy, fantasmagoryczne obrazki od mimetycznych technik, a bluźniercze tony od wizyjno-modlitewnej retoryki”A. Kałuża, Turecki bazar, w: „Nowe Książki” 2007, nr 6, s. 68..
Małe formy prozatorskie, zebrane w tomach „Trzy historye” (2000) i „Szmermele” (2004) krytyka przywitała jako gry tekstowe, pastisze i parodie. „Gdyby Sławomir Mrożek debiutował w XXI wieku – notował Paweł Dunin-Wąsowicz – pisałby pewnie takie właśnie postmodernistyczne etiudy”P. Dunin-Wąsowicz [rec. z „Trzech historii” w:] „Machina” 2001, nr 4, s. 136.. Darek Foks dodawał: „Z takim talentem do żonglowania kodami i nadawania im nowego życia w stale zaskakujących kombinacjach można rozleniwionego czytelnika doprowadzić do ciężkiej bezsenności”D. Foks, Franczak i jego własność, [w:] „Twórczość” 2005, nr 6.. W prasie kulturalnej Franczak publikował osobiste eseje skupione na tematach egzystencjalnych, zebrane następnie w tomach „Grawitacje” (2007) oraz „Kwiatki” (2010). Przedstawiane one bywały albo – jak pisała Justyna Sobolewska – jako „niby-dziennik przetykany esejem i zalążkami powieści”J. Sobolewska, Literatura spacerowa, w: „Przekrój” 2007, nr 36, s. 74, https://polki.pl/po-godzinach/ksiazki,literatura-spacerowa,10005293,artykul.html., albo – wedle słów Justyny Cembrowskiej – w kategoriach literackiej sylwy, w której na plan pierwszy wysuwają się „umowność formuły dziennika i konstrukcyjny, tekstowy charakter całości”J. Cembrowska, Dziura w projekcie albo uwalnianie się spod władzy mistrzów, w: „FA-art” 2008, nr 1.. Zamykające ten nurt hybrydowe „Teraz opowiem wam wszystko” (2022) również wymyka się przyporządkowaniom. „Wolimy czytać te autonomiczne bloki – pisze Eliza Kącka – raczej jako esejoprozę lub quasi-dziennik z silną ambicją eseizowania. Blogopodobna forma przełamuje się tu bowiem z ostrą samoświadomością fikcjotwórcy, tworząc kształt autorski: trzeźwy, precyzyjny, a zarazem silny siłą autonomicznej wyobraźni”E. Kącka, Teatr cieni, „Znak” 2023, nr 1 https://www.miesiecznik.znak.com.pl/teatr-cieni/..
Debiutancka powieść Franczaka, „Przymierzalnia” (2008), została przyjęta jako „opowieść podróżnika-szaleńca”, a także „zeszyt wprawek: o środowisku krakowskich artystów rówieśników, przygodach z literaturą, poruszaniu się po świecie, alkoholowych upodleniach”M. Cuber, Wprawki w dorosłość, w: „Polityka” 2008, nr 15, s. 60.. Krytyka zwracała uwagę na to, że utwór korzysta z form antypowieściowych, że nicuje wszelkie schematy, co ma wydźwięk anarchiczny bądź egzystencjalny. Literacka zabawa służy powtarzaniu wielkich pytań filozofii i „odnawianiu tematów tożsamości, syntezy, społecznych konwencji, tworzenia literatury”A. Poprawa, Ktoś jak, w: „Tygodnik Powszechny” („Książki w Tygodniku”) 2008, nr 9-10, s. XVII..
Kolejne powieści Franczaka – „Nieludzka komedia” (2009), „Da capo” (2010) i „NN” (2012) – postrzegane bywają jako trylogia, gdyż drugoplanowi bohaterowie jednego utworu wysuwają się na plan pierwszy i przejmują obowiązki narratora w kolejnym. „Nieludzka komedia” to – jak pisał Łukasz Grzesiczak – „manifest cynika, biblia bezrobotnego, dossier intelektualisty, rozprawa pisarza, proklamacja ironisty, odezwa ćpuna i alkoholika, program samozagłady”Ł. Grzesiczak [rec. z „Nieludzkiej komedii”], w: „Przegląd” 2010, nr 5.. Inna recenzentka pisała, że to „zabawna, prowokacyjna, nihilistyczna, intelektualnie wyrafinowana powieść o współczesnej zbrodni”P. Pustkowiak, Całkiem zwyczajne szaleństwo, w: „Dziennik Gazeta Prawna”, 04.11.2010 https://kultura.dziennik.pl/ksiazki/artykuly/308618,calkiem-zwyczajne-szalenstwo.html.. Tę groteskową historię, osnutą wokół okrutnego zabójstwa, krytycy kojarzyli tyleż z Dostojewskim, co z filmem „American Psycho”L. Bugajski, Ciemna strona, w: „Newsweek”, 27. 09. 2009, s. 109., dowodzili też, że przemyca ona wątki posthumanistyczneT. Mizerkiewicz, Postludzka komedia? w: „FA-art.” 2009, nr 3, s. 51–54..
„Da capo” to opowieść o nijakim, pełnym codziennych upokorzeń życiu trzydziestoletniego pracownika agencji reklamowej. Krytyka mówiła, że Franczak „z życia nijakiego, kliszowego ułożył autoironiczną narrację”R. Kurkiewicz [rec. z „Da capo”], w: „Wprost” 2010, nr 39 https://www.wprost.pl/tygodnik/209988/recenzje-ksiazki.html., że pod „polakierowaną na wysoki połysk powierzchnią” odkrył „buzujące stłumione emocje i popędy, lęki i frustracje”D. Nowacki, Miękka mężczyzna, w: „Gazeta Wyborcza”, 2010-10-19 http://wyborcza.pl/1,75475,8532270,Miekka_mezczyzna.html., że odsłonił „zwyczajne tragedie” współczesnego normalsa: swojego bohatera, jak twierdzi Anna Marchewka, „obraca w palcach, rozbiera do gołej skóry, podgląda w czasie przymusowych wygibasów, podnosi mu wieczko puszki mózgowej i śledzi kłębiące się tam strachy, uciskające, zmuszające do zachowań wstydliwych”A. Marchewka, Ojciec chodził po mieszkaniu jak kapo, „Lampa” 2010, nr 11.. Konstrukcja „NN” wydaje się znacznie bardziej skomplikowana: bohaterowie-narratorzy spotykają się w dramatycznych okolicznościach i asystują przy śmierci anonimowego mężczyzny. „Podwójne N w tytule, zestawione ze znaczących podtytułów – Nikt, Nic, tautologicznie odsyła do pustki drążącej rzeczywistość prozy Franczaka” – podsumowuje Wojciech RusinekW. Rusinek, N jak nicość, „FA-art” 2012, nr 1-2..
Krytycy podkreślają bliskość nurtu tzw. prozy rodzinnej i rosnącą skłonność autora do społecznej diagnozy. „Jerzy Franczak to pisarz bynajmniej niekokieteryjny – twierdzi Dariusz Nowacki – fazę zabawy literackimi klocuszkami dawno ma za sobą. Od kilku lat zajmuje się tym, czym zwykli zajmować się poważni pisarze – obniża nam nastrój i morduje nasze złudzeniaD. Nowacki, Życie doskonale puste. O krakowskiej trylogii egzystencjalnej Jerzego Franczaka, w tegoż: Ukosem. Szkice o prozie, Katowice 2013, s. 127.. Późniejsze książki prozatorskie potwierdzają te rozpoznania. Pisarz co prawda nie stroni od eksperymentu, czego dowodzą surrealne „Sainte-Fabeau” (2017) i kolażowe „Święto odległości” (2018), jednak celuje w realistycznym portretowaniu współczesnej rzeczywistości. „Eksplozja” (2022) to powieść, w której – jak twierdzi Paulina Małochleb – „Franczak rysuje zbiorowy portret polskiego społeczeństwa, w jego powikłaniu, chorobie i zablokowaniu. Autor przedłuża ich życie, każe narratorowi wchodzić głęboko, zaglądać pod powierzchnię i pod skórę”Wybór krytyków. Paulina Małochleb poleca „Eksplozję” Jerzego Franczaka https://www.empik.com/pasje/wybor-krytykow-paulina-malochleb-poleca-eksplozje-jerzego-franczaka,126077,a.. Książka, będąca technicznie „ćwiczeniem z kompozycyjnego symultanizmu (wzmacnianym przez skojarzenia filmowe)”, jest zarazem „tematycznie – refleksją na temat przypadkowości i absurdu świata”I. Adamczewska-Baranowska, O obsesji porządkowania zderzonej z chaosem życia, „Liberté!” 23.02.2023 https://liberte.pl/o-obsesji-porzadkowania-zderzonej-z-chaosem-zycia-recenzja-eksplozji-jerzego-franczaka/.. Wedle innych dochodzi tutaj do przemiany tragicznej sytuacji w coś zabawnego, komicznego, „niemalże w operę buffo”; zdaniem Marty Tomczok „zbliża to Eksplozję do prozy postmodernistycznej i prowadzi ścieżkami najlepszych tradycji postawangardowej prozy: przede wszystkim Italo Calvino, Raymonda Federmana czy Leopolda Buczkowskiego”M. Tomczok, To nie koniec postmodernizmu, w: „Nowe Książki” 2022, nr 7-8..
Zbiór opowiadań „Osiem” (2023) przynosi prozę bardziej stonowaną; „mocą tej powieści jest ukazanie kryzysowych momentów w sposób powściągliwy, wręcz eufemistyczny”A. Dębińska, „Ufam wyłącznie fabule – fabule opowieści, fabule życia”, ArtPapier 2023, nr 7 http://www.artpapier.com/index.php?page=artykul&wydanie=460&artykul=9341&kat=1.. Splecione ze sobą fabuły, układające się w całość wedle ukrytego wzoru, rozwijają znane z tej twórczości wątki. „Opisywanie i analizowanie ról, które odgrywamy przed sobą i innymi, to wielki temat prozy Jerzego Franczaka – pisze Dariusz Nowacki. – Wielki w tym sensie, że koronny, właściwy dla tego pisarstwa, bo zarazem zwyczajny, z życia wzięty, znany każdemu. Choćby z układów rodzinnych, praktyk towarzyskich. Autor Osiem ma smykałkę do tych spraw”D. Nowacki, Z życia normalsów, „Nowe Książki” 2023, nr 7-8..
Jako badacz Jerzy Franczak zajmuje się antropologią i filozofią literatury, historią literatury nowoczesnej oraz awangardą.
Publikacje książkowe Języki lodowca, Kraków 2000 Trzy historye, (Korporacja HA!art, Kraków 2000) Rzecz o nierzeczywistości. Mdłości Jeana Paula Sartre’a i Ferdydurke Witolda Gombrowicza, TAiWPN Universitas, Kraków 2002 Szmermele, Kraków 2004 Król rdzy, Kraków 2006 Grawitacje (Wydawnictwo Rita Baum, Wrocław 2007) Poszukiwanie realności. Światopogląd polskiej prozy modernistycznej (TAiWPN Universitas, Kraków 2007) Przymierzalnia (Korporacja HA!art, Kraków 2008) Nieludzka komedia (Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009) Da capo (Wydawnictwo Literackie, Kraków 2010) Kwiatki (Wydawnictwo Lokator, Kraków 2011) NN (Korporacja HA!art, Kraków 2012) Sainte-Fabeau (Wydawnictwo Lokator, Kraków 2017) Błądzące słowa. Jacques Rancière i filozofia literatury (Instytut Badań Literackich, Warszawa 2017) Święto odległości (Wydawnictwo Forma, Szczecin 2018) Maszyna do myślenia. Studia o nowoczesnej literaturze i filozofii (TAiWPN Universitas, Kraków 2019) Niepoczytalne (Wydawnictwo Libron, Kraków 2019)
Eksplozja (Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2022) Teraz opowiem wam wszystko (Wydawnictwo Lokator, Kraków 2022) Osiem (Wydawnictwo Warstwy, Wrocław 2023) Zemsta wyobraźni (Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2025) Inacząc (Wydawnictwo Warstwy, Wrocław 2025)
Przypisy
Bibliografia
D. Nowacki, Życie doskonale puste. O krakowskiej trylogii egzystencjalnej Jerzego Franczaka, w tegoż: Ukosem. Szkice o prozie, Katowice 2013, s. 117–127. W. Rusinek, „Zgubiłem się w gąszczu swoich odbić”. O prozie Jerzego Franczaka, w: Skład osobowy. Szkice o prozaikach współczesnych, cz. 2, Katowice 2016, s. 219–244.