Kurt Gerstein (ur. 11 sierpnia 1905 w Münster, zm. 25 lipca 1945 w Paryżu) – niemiecki oficer SS, kierownik Sanitarnego Biura Technicznego Instytutu Zdrowia Waffen-SS (Hygiene-Institut der Waffen-SS), a równocześnie działacz antyhitlerowski, naoczny świadek masowych mordów w obozach zagłady w Bełżcu i Treblince, który starał się poinformować aliantów oraz papieża Piusa XII o ludobójstwie w obozach koncentracyjnych. Autor tzw. „Raportu Gersteina” na temat Zagłady Żydów. Podejmowane przez Gersteina ryzykowne próby poinformowania aliantów i światowej opinii publicznej napotykały na obojętność i niedowierzanie. Działania nie przynosiły pożądanych skutków. Gerstein przekazywał także relacje wszystkim swoim przyjaciołom i ewangelickim współwyznawcom. Oceniał, że poinformował w sumie kilkaset osób. Informacje te zostały jednak upowszechnione dopiero po jego śmierci, po zakończeniu wojny.
thumb|upright=1.2|Przedstawiciele kontestowanego przez Gersteina pronazistowskiego ruchu religijnego Niemieckich Chrześcijan przed berlińską katedrą (1934)
Życiorys Kurt Gerstein urodził się w Münster w Westfalii jako szóste (z siedmiorga) dziecko luterańskiego sędziego, niemieckiego nacjonalisty Ludwiga Gersteina i Klary z domu Schmemann. Okres dojrzewania przypadał na ostatnie lata Republiki Weimarskiej i nastanie reżimu nazistowskiego. Matkę stracił w młodości. Ze względu na charakter pracy ojca, który w sądownictwie osiągnął stanowisko prezesa sądu okręgowego, a na drodze zawodowej odnotował stosunkowo dużo awansów i transferów, Kurt wraz z rodziną kilkukrotnie zmieniał miasta zamieszkania. W latach 1905–1911 mieszkał w Münster, 1911–1919 w Saarbrücken, 1919–1921 w Halberstadt, a w 1921 rodzina przeprowadziła się do Neuruppin koło Berlina. Od 1925 Kurt był bardzo zaangażowany w działania chrześcijańskich grup młodzieży. W 1925 ukończył lokalne gimnazjum im. Friedricha-Wilhelma i rozpoczął studia (ekonomia, prawo, matematyka, fizyka, chemia) na Philipps-Universität Marburg w Marburgu, by po dwóch latach przenieść się do instytutu RWTH Aachen, a zakończyć studia na Uniwersytecie Technicznym w Berlinie-Charlottenburgu. Dyplom inżyniera uzyskał w 1931 w Berlinie. W tym samym roku zmarła jego matka, Klara Gerstein. Od października 1932 Kurt kierował młodzieżowym biblijnym ruchem ewangelickim w Niemczech. W 1934 organizację tę rozwiązano. 2 maja 1933 r. wstąpił do NSDAP (legitymacja członkowska nr 2136174), a w październiku do Sturmabteilung (SA), pozostając w protestanckim ruchu młodzieżowym.
thumb|upright=1.2|Okładka misyjnej broszury autorstwa Kurta Gersteina „Um Ehre und Reinheit” (1937) Niemieckie władze rozwiązywały różne organizacje kościelne, a innym zakazały działalności. Gerstein sprzeciwiał się działalności pronazistowskiego, powstałego w 1932 w łonie niemieckiego protestantyzmu ruchu religijnego Niemieccy Chrześcijanie (Deutsche Christen). Ruch dążył do egzekwowania światopoglądu Trzeciej Rzeszy w kościołach. Gerstein pisał i dystrybuował religijne broszury skierowane do młodzieży niemieckiej. W powojennym raporcie wspominał, że wysłał łącznie około 230 tys. takich antynazistowskich broszur. Gestapo nazywało takie działania „skoncentrowanym, systematycznym i zorganizowanym masowym literackim atakiem na Narodowe Państwo Socjalistyczne”. W grudniu 1933 Gerstein rozesłał do biskupów niemieckich telegramy wzywające do protestu wobec działalności Deutsche Christen. Gerstein finansował te działania z własnych środków. W samym tylko 1931 roku poświęcił na ten cel ⅓ swojego rocznego dochodu (18 000 RM), który w większości pochodził z udziałów w rodzinnym przedsiębiorstwie jego matki – De Limon Fluhme & Co. w Düsseldorfie, która produkowała podzespoły do lokomotyw.
W styczniu 1935 Gerstein wystąpił przeciwko zatwierdzonej przez NSDAP antychrześcijańskiej sztuce „Wittekind”. W konsekwencji został pobity przez szturmowców. Także w 1935 roku Gerstein prowadził grupowe studium biblijne, podczas którego omawiał historię z 2 Księgi Machabejskiej (2 Mch 6,18–31), opowiadającą o żydowskim męczenniku Eleazarze, który wolał umrzeć, niż poddać się sprzecznemu z jego wiarą i sumieniem nakazowi potężnego króla Antiocha IV. W lecie 1936 zorganizował wysyłkę kilku zakazanych, antyhitlerowskich broszur do 380 przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości.
Tego samego lata Gerstein organizował pierwszy zjazd niemieckiego stowarzyszenia górników. Wysyłając do uczestników zaproszenia w imieniu administracji górniczej Zagłębia Saary, załączał do przesyłek dwie publikacje wyśmiewające nazistowskich urzędników. Władze NSDAP uznały, że czynem tym naruszył ustawę o ochronie munduru partyjnego. We wrześniu został aresztowany. Gestapo odnalazło w jego biurze 1 tys. gotowych do wysyłki listów z broszurami, a także 7 tys. zaadresowanych kopert. W areszcie spędził około miesiąca. Został oskarżony o wspieranie i działalność na rzecz ewangelickiego, dysydenckiego Bekenntniskirche („Kościół Wyznający”) i 15 października 1936 wyrzucony z NSDAP. 9 lutego 1937 Gerstein stracił posadę eksperta górniczego. Dwukrotnie (w 1936 i 1938) był osadzany w obozach koncentracyjnych.
W listopadzie 1935 Gerstein zaręczył się z Elfriede Bensch, córką pastora i siostrą swego najlepszego przyjaciela Alfreda Benscha. Ślub cywilny odbył się 31 sierpnia 1937, a kościelny 2 listopada 1937. W ciągu kilku lat przyszła na świat trójka dzieci: Arnulf (1939), Adelheid (1941) i Olaf (1942). Nie mogąc znaleźć pracy, powrócił do szkoły. Zaczął studiować teologię w Tybindze, ale szybko zmienił kierunek na medycynę. W Tybindze przebywał do lipca 1939.
Gerstein podejmował aktywne starania o przywrócenie do partii. W odwołaniach wskazywał, że zachował się tak, jak jego zdaniem powinien zachować się chrześcijanin, i wyjaśniał, że oddalił się od Kościoła Wyznającego. Zaznaczał, że państwo nazistowskie podejmowało działania przeciw kościołom. Jednocześnie stwierdzał, że postanowił w pełni popierać narodowy socjalizm i zaprzestał rozprowadzania broszur antynazistowskich. Brat Kurta, Johannes Gerstein, wyjaśniał w 1964 roku, że jedno z pism w toku procedur odwoławczych napisał za Kurta inny z ich braci, a Kurt – działając pod presją ojca – jedynie je podpisał. W liście do narzeczonej, Elfriede, Kurt wspomniał, że ma wezwanie do sądu partyjnego, i dodał: „Moja rodzina zmusza mnie do nieszczerości”. Prawdopodobnie nadal wypowiadał się przeciw nazizmowi, bowiem 24 maja 1937 Gestapo zabroniło mu wypowiadania się publicznie.
14 lipca 1938 Gerstein został aresztowany. Na sześć tygodni (14 lipca do 28 sierpnia 1938) trafił do obozu koncentracyjnego w Welzheim. We wrześniu zarzucano mu zdradę stanu i związki z Towarzystwem Niemieckiej Wolności, którego program zakładał przywrócenie monarchii Hohenzollernów. Postępowanie zakończono w październiku. W odzyskaniu wolności Gersteinowi pomógł życzliwie nastawiony urzędnik Gestapo. Trudno ocenić, w jaki sposób Gerstein starał się oddzielić ekonomiczne aspekty osiągnięć państwa rządzonego przez partię narodowo-socjalistyczną od proklamowanego przez to państwo światopoglądu. Pogromy ludności żydowskiej podczas „nocy kryształowej” wstrząsnęły Kurtem.
II wojna światowa Na początku 1939, dzięki interwencji ojca i wsparciu ze strony wpływowych urzędników, Gerstein został ponownie przyjęty w szeregi NSDAP, a po wybuchu wojny chciał wstąpić do armii. W marcu 1941 zgłosił się na ochotnika do Waffen-SS. Istnieje kilka wersji powodu, dla którego miał się zdecydować na ten krok. Przyczyną mogła być chęć poznania mechanizmów zbrodni ze strony SS albo chęć Gersteina do sprawdzenia swoich podejrzeń, że jego szwagierka Bertha Ebeling została uśmiercona przez SS w prowadzonym programie eutanazji Akcja T4 w zakładzie psychiatrycznym Hadamar w lutym 1941. Podczas przesłuchania przez francuskich śledczych w czerwcu 1945, Gerstein miał wstąpić do Waffen-SS ze względu na informacje o „ośrodkach eutanazji”, które miał mu przekazać biskup Stuttgartu. Wiadomo jednak, że Gerstein złożył wniosek o przyjęcie do SS przed śmiercią swojej szwagierki. Zdaniem byłego przyjaciela Gersteina, Armina Petersa, Kurt miał liczyć, że znając jego wcześniejsze losy dowództwo tej jednostki wyśle go na front, gdzie zginie, dzięki czemu odkupi swoje winy. Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem faktu dobrowolnego wstąpienia Gersteina do Waffen-SS była ciekawość i chęć obnażenia zbrodni nazistowskich. Według luterańskiego biskupa Otto Dibeliusa, Kurt pytany o to bezpośrednio po wojnie miał powiedzieć: „ktoś musi być w środku, aby być świadkiem i być świadkiem świata”. Według historyka, profesora Uniwersytetu Kalifornijskiego, informacje o niemieckich „ośrodkach eutanazji” miały stanowić bezpośrednią przyczynę do powstania u Gersteina poczucia „misji”. Motywacja Gersteina podczas wstępowania do Waffen-SS pozostała punktem spornym w przyszłych ocenach jego działań.
Waffen-SS thumb|upright=1.2|Pojemniki z cyklonem B Podstawowe szkolenie Waffen-SS rozpoczął 10 marca 1941. Odbywało się w Arnhem w Holandii oraz w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Po zakończeniu szkolenia dowództwo uwzględniło fakt wykształcenia Gersteina w zakresie inżynierii i medycyny i w czerwcu 1941 skierowało go do pracy w służbie medycznej w dziale higieny w berlińskim oddziale SS. 1 listopada 1941 otrzymał stopień SS-Untersturmführera (podporucznika). W styczniu 1942 Gerstein został kierownikiem Sanitarnego Biura Technicznego Instytutu Zdrowia Waffen-SS, gdzie opracowywał techniki dezynsekcyjne i uzdatniania wody dla oddziałów bojowych. Kolejnym zadaniem było dostarczanie cyklonu B do Auschwitz i innych obozów.
Pierwsze polecenie w tej sprawie Gerstein otrzymał 8 czerwca 1942 od Sturmbannführera , zastępcy Adolfa Eichmanna w Reichssicherheitshauptamt (RSHA). Gerstein miał udać się do Kolína w Protektoracie Czech i Moraw, pobrać z tamtejszych magazynów 100 kg cyklonu B, a następnie dostarczyć go SS-Gruppenführerowi Odilo Globocnikowi, dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim Generalnego Gubernatorstwa, który w tym czasie kierował akcją „Reinhardt”, czyli eksterminacją polskich Żydów.
Podróż do Lublina odbyła się w sierpniu. Gersteinowi towarzyszył SS-Obersturmbannführer dr , specjalista w zakresie higieny na Uniwersytecie w Marburgu (według Valerie Hébert towarzyszył im jeszcze jeden oficer SS). Odilo Globocnik poinformował przybyłych SS-manów o tym, że omawiane sprawy są objęte najwyższą klauzulą tajności i ewentualne ujawnienie informacji na zewnątrz będzie karane śmiercią. Zlecił im przygotowanie projektu przebudowy komór gazowych w obozach akcji „Reinhardt” i przestawienia ich na stosowanie cyklonu B. Do tego czasu w tamtejszych komorach gazowych stosowano tlenek węgla ze spalin silnikowych. Omawiano również kwestię sprawnej dezynfekcji dużej ilości odzieży, która pozostawała po Żydach zabijanych w obozach. Gernstein miał wówczas dostać polecenie nadzoru nad tą sprawą. W odniesieniu do omawianych spraw, Globocnik miał się wówczas powoływać na ustalenia z Hitlerem i Himmlerem, które miały zapaść podczas ich rzekomej wizyty w Lublinie. (W rzeczywistości Hitler nie odwiedzał wówczas Lublina, a Heinrich Himmler był tam 18 lipca 1942). Z lakonicznej wzmianki w raporcie Gersteina wynika, że przy okazji pobytu w Lublinie odwiedził obóz koncentracyjny na Majdanku, po którym oprowadzić miał go komendant obozu w Bełżcu, Christian Wirth.
Wizyta w Bełżcu i Treblince