Bagno zwyczajne (Rhododendron tomentosum Harmaja, syn. Ledum palustre L. 1753) – gatunek rośliny z rodziny wrzosowatych. Nazwy zwyczajowe i ludowe: bagno pospolite, bagniak, dziki rozmaryn, rozmaryn leśny. Tradycyjnie gatunek ten wydzielany był do rodzaju bagno Ledum, który okazał się zagnieżdżony w obrębie rodzaju różanecznik Rhododendron.
Rozmieszczenie geograficzne Występuje w stanie dzikim w środkowej, wschodniej i północnej Europie (zachodnia i południowa granica zasięgu biegnie przez Niemcy, Austrię, Słowację i Ukrainę), w północnej i środkowej Azji (na południu po Kazachstan i północne Chiny, w północnej części Ameryki Północnej). W strefie okołobiegunowej sięga do Ziemi Północnej, Wyspy Wrangla, Wyspy Ellesmere’a i Parry’ego oraz zachodniej Grenlandii.
W Polsce jest rozpowszechniony na całym niżu, z wyjątkiem Kujaw i Wielkopolski, gdzie jest rzadki. W górach polskich jest rzadki, zasięg występowania sięga najwyżej w Tatrach – do 1350 m n.p.m.Rams B.1984: Bagno zwyczajne – roślina użytkowa zagrożona wyginięciem. Wszechświat, t. 85, nr 4:83–85. W Karpatach najliczniej występuje na torfowiskach Kotliny Orawsko-Nowotarskiej, poza tym w Tatrach na kilku stanowiskach (Toporowy Staw Wyżni, na zboczu Ornaku poniżej Iwaniackiej Przełęczy, Molkówka, Kondrackie Rówienki). W Karpatach stwierdzono też jego występowanie na pojedynczych stanowiskach w Wyskówce poniżej Brzezin, na Hurchocim Wierchu, w Paśmie Lubania (Tokarnia), na polanie Cioski, na Pogórzu Dynowskim, Pogórzu Wiśnickim i w Bieszczadach Zachodnich (torfowisko w Wołosatym, Tarnawie, Dźwiniaczu, Litmirz).
Morfologia thumb|left|Kwiatostan thumb|left|Owoce thumb|left|Pęd i liście Pokrój Zimozielony krzew, wysokości zwykle od 0,5 do 1 m, rzadko do 1,5 m (ssp. decumbens zwykle do 0,3– 0,4 m). Pędy wzniesione lub podnoszące się, gęsto, rudawo owłosione, zwłaszcza za młodu. Starsze pędy łysiejące, z brązową korą. Liście Ulistnienie skrętoległe. Liście są skórzaste, wąskoeliptyczne lub lancetowate, długości do 5 cm i szerokości do 2–5 mm, krótkoogonkowe. Blaszka liściowa z wierzchu jest ciemnozielona i połyskująca, od spodu pokryta rudawym kutnerem, brzegiem podwinięta. Kwiaty Obupłciowe, promieniste, pięciokrotne, białe, zebrane na końcach ubiegłorocznych pędów w główkowate baldachy. Wyrastają na ogruczolonych szypułkach o długości do 2,5 cm i są szeroko otwarte. Mają 5-działkowy kielich, 5 białych, odwrotnie jajowatych, niezrośniętych płatków korony o długości 5–8 mm i 10 pręcików dłuższych od płatków. Pręciki w liczbie 10 z długimi nitkami i pylnikami bez rożków, długości ok. 1 mm. Słupek prosty, o szyjce długiej, ale krótszej od pręcików. Owoce Pięciokomorowe torebki długości 4–5 mm (u ssp. decumbens ok. 3 mm), po dojrzeniu zwieszające się ku dołowi, pękające od strony szypułki (od nasady) pięcioma klapami. Nasiona liczne, drobne (ok. 2 mm długości), spiralnie skręcone. Gatunek podobny Bagno grenlandzkie Rhododendron groenlandicum występujące w Ameryce Północnej, uprawiane też w kolekcjach botanicznych różni się mniej licznymi pręcikami (od 5 do 8) i szerszymi liśćmi.
Biologia mały|Kwitnące bagno zwyczajne na torfowisku mszarnym mały|Bagno w borze bagiennym Rozwój Krzew o pąkach zimujących ponad ziemią, zaliczany do nanofanerofitów i chamefitów. Kwitnie w maju i czerwcu. Kwiaty zapylane są przez owady. Owoce utrzymują się na pędach do wiosny następnego roku. Liście pozostają na roślinie przez kilka sezonów. Krzewy rosną wolno i są długowieczne, zdolne są do klonalnego wzrostu. Populacje w Europie Środkowej liczą zazwyczaj do kilkuset osobników, przy czym miejscowo krzewy te mogą rosnąć łanowo.
Właściwości fizyko-chemiczne, w tym trujące Roślina wydziela silny zapach i jest trująca. W całej roślinie występuje olejek eteryczny o silnym, charakterystycznym zapachu. Najwięcej jest go w liściach i kwiatach (do 2%). Głównym składnikiem olejku jest ledol, poza tym zawiera on palustrol, arbutynę, terpeny, do 10% garbników. Po spożyciu przez człowieka silnie podrażnia żołądek i jelita (wywołuje wymioty), podrażnia i uszkadza układ moczowo-płciowy, na układ nerwowy działa najpierw pobudzająco (podniecenie, drgawki) i nieco odurzająco, a następnie porażająco, może powodować zawroty i bóle głowy. W przypadku ciąży powoduje poronienie. Po spożyciu większej ilości powoduje zgon po fazie śpiączki w wyniku porażenia oddechu i mięśnia sercowego. Zgon następuje w ciągu dwóch dni – chory, który przeżyje taki okres po spożyciu ma dobre rokowanie na wyzdrowienie.
Do zatruć dochodziło w przeszłości z powodu zażywania bagna w celu wywołania poronienia oraz z powodu dodawania tego ziela do piwa, co miało zwiększać jego właściwości upajające. Ziele wykorzystywane w domostwach przeciw molom powodowało także przypadkowe zatrucia dzieci.
Toksyczne właściwości ma także pyłek, który jest trujący dla owadów. Pyłek ten uznawany jest też za przyczynę zawrotów głowy i wymiotów, zdarzających się po spożyciu jagód borówki bagiennej Vaccinium uliginosum (oba gatunki rosną często obok siebie). Toksyczny jest także miód z kwiatów tego gatunku.
Liczba chromosomów 2n = 52.
Ekologia Roślina występuje w strefie umiarkowanej na terenach podmokłych, na glebach kwaśnych (w wilgotnych borach sosnowych, w borach bagiennych, brzezinach bagiennych, na torfowiskach wysokich). Rośnie często razem z modrzewnicą pospolitą, wrzosem, żurawiną błotną i wrzoścem bagiennym. W fitosocjologii jest to gatunek charakterystyczny dla Ass. Vaccinio-uliginosi-Pinetum i gatunek wyróżniający dla Ass. Ledo-Spaghetum. W typologii siedlisk leśnych jest gatunkiem charakterystycznym dla siedlisk boru bagiennego (Bg) zarówno niżowych, jak i wyżynnych i górskich. Dalej na północy rośnie w tajdze i tundrze krzewinkowej, zwykle na mokradłach i ich brzegach, ale też nad strumieniami, w tundrze także w miejscach suchych, zasypywanych jednak śniegiem zimą.
Zwierzęta zgryzają pędy bagna niechętnie. Do wyjątków wśród zwierząt gospodarskich należą kozy.
Systematyka thumb|Niskie bagno zwyczajne z Arktyki wyróżniane w niektórych ujęciach jako subsp. decumbens lub osobny gatunek Gatunek został opisany przez Karola Linneusza w 1753 r. jako Ledum palustre, czyli przedstawiciel rodzaju bagno Ledum. Jest też jego gatunkiem typowym. W latach 90. XX wieku rodzaj Ledum zdegradowany został do rangi subsekcji w obrębie rodzaju różanecznik Rhododendron podgatunku Rhododendron i sekcji Rhododendron, najpierw na podstawie kladystyki morfologicznej, a później obserwacje te zostały potwierdzone badaniami molekularnymiKron, Kathleen A. & Judd, Walter S. (1990) Phylogenetic Relationships within the Rhodoreae (Ericaceae) with Specific Comments on the Placement of Ledum Systematic Botany (1990), 1S(1): pp. S7-68Harmaja, Harri (1991) Taxonomic notes on Rhododendron subsection Ledum (Ledum, Ericaceae), with a key to its species. Ann. Bot. Fennici 28: 171-173.
O ile pozycja systematyczna grupy Ledum w obrębie rodzaju Rhododendron jest dobrze dowiedziona, o tyle podział na gatunki w jej obrębie jest różnie przyjmowany. W wąskim ujęciu Rhododendron tomentosum to gatunek euroazjatycki. W szerszym włączany jest do tego gatunku także północnoamerykański Rhododendron subarcticum Harmaja (=Rhododendron tomentosum subsp. decumbens (Aiton) Elven & D.F.Murray). We Flora of North America do gatunku także włączono Rhododendron tolmachevii Harmaja z Rosyjskiego Dalekiego Wschodu.
Rhododendron tomentosum subsp. decumbens (Aiton) Elven & D.F.Murray (syn.: Rhododendron tomentosum (Stokes) Harmaja subsp. subarcticum (Harmaja) G.D.Wallace) w ujęciu Plants of the World Online nie jest wyodrębniany nawet jako podgatunek, lecz nazwy te traktowane są za synonimy nazwy gatunkowej. Rośliny te występują w strefie okołobiegunowej w północno-wschodniej Azji i w północnej Ameryce Północnej po zachodnią Grenlandię. Są to rośliny osiągające zwykle do 20, rzadko do 30 cm wysokości. Ich liście osiągają zwykle do 15 mm długości i 2 mm szerokości.
Zagrożenia i ochrona Roślina objęta jest w Polsce ochroną od 1957 roku. W latach 1957–2004 znajdowała się pod ochroną częściową, następnie w latach 2004–2014 ochroną ścisłą. Od 2014 roku ponownie podlega ochronie częściowej. Występuje licznie w niektórych parkach narodowych, np. w parku Białowieskim, Bieszczadzkim, Poleskim, Tatrzańskim i Słowińskim oraz w rezerwatach przyrody, np. Bór na Czerwonem czy Dury.
Zagrożeniem dla gatunku jest eksploatacja torfu i osuszanie torfowisk, na których występuje, a także masowy zbiór jego gałązek, które są sprzedawane jako środek przeciwko molom.
Zastosowanie Roślina użytkowa Roślina używana jest jako środek przeciw molom, ale odstraszać ma także: karaluchy, pluskwy, pchły i wszy. Stosowano wiązki gałązek umieszczane w szafach i skrzyniach, pod siennikami. Były one pozyskiwane w czasie kwitnienia (w maju i czerwcu), ścinano tylko młode pędy bez części zdrewniałych. Wikingowie dodawali wyciąg z bagna do piwa w celu zwiększenia jego „mocy” odurzającejKaraś Justyna, Andruszkiewicz Radosław: Dziki rozmaryn, w: „Przyroda polska” nr 5, maj 2014, ISSN 0552-430X, s. 20–21..
Roślina lecznicza Niegdyś była stosowana jako roślina lecznicza. Już Karol Linneusz w 1775 r. opisywał lecznicze właściwości bagna. Surowcem zielarskim były przede wszystkim młode pędy i liście. W medycynie ludowej bagno zwyczajne znane jest jako środek stosowany zewnętrznie o działaniu łagodzącym w zapaleniu stawów, bólach pleców i reumatyzmie, w leczeniu świerzbu, liszajów i innych chorób skóry i do płukania jamy ustnej w bólach zębów, a także wewnętrznie przeciw astmie i krztuścowi. W homeopatii ziele oraz liście bagna stosuje się jako środek drażniący skórę i przeciwgośćcowy. Świeże lub suszone liście bagna używane były przez Eskimosów i Indian jako materiał na herbatę, przy czym przyrządzana była w formie zimnych wyciągów – przy użyciu zimnej wody. Roślina wykorzystywana była do wywoływania poronień.
Roślina ozdobna Bywa uprawiany jako krzew ozdobny, chociaż bardzo rzadko ze względu na specyficzne wymagania, przy tym w uprawie krótkowieczny. Sadzony bywa na wrzosowiskach i grupach różaneczników. Łatwiejsze w uprawie i częściej spotykane w kolekcjach jest bagno grenlandzkie Rhododendron groenlandicum.
Garbarstwo Nieliczne przekazy wskazują na wykorzystanie bagna do zmiękczania skór w garbarstwie.
Roślina magiczna Odnotowanych zostało szereg wierzeń przypisujących tej roślinie funkcję ochronną – odstraszanie zła. Zatykano jej pędy m.in. w strzechach w celu ochrony domostw przed piorunami i czarami, a woźnice wozili pędy bagna dla ochrony koni.
Uprawa Gatunek jest mrozoodporny – toleruje temperatury do –29 °C. Wymaga gleb kwaśnych, bezwapiennych, próchnicznych i wilgotnych oraz stanowisk słonecznych do półcienistych. Rozmnażanie Wysiew nasion wczesną wiosną na wilgotne podłoże torfiasto-piaszczyste z przewagą torfu, przykryte od góry szybą. Po skiełkowaniu zdejmuje się szybę, ale utrzymywać trzeba stale wilgotność podłoża. Siewki można pikować po roku, wiosną. Krzew można też rozmnażać za pomocą sadzonek zielnych latem i drewniejących jesienią z pomocą ukorzeniacza – IBA. Łatwo też ukorzeniają się odkłady.
Przypisy Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 28 lutego 1957 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (). Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (). Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin ().
Kategoria:Rośliny chronione Kategoria:Rośliny trujące Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Wrzosowate