Wąwolnica – gród, potem miasto, notowane w dokumentach historycznych od 1325, 1374, Wanwelnicza 1377. Miasto już przed 1374. Utraciła prawa miejskie w 1870, a odzyskała w 2025. Położona 5 km na zachód od Nałęczowa, nad rzeką Bystrą, około 75 km na półn.-wschód od klasztoru świętokrzyskiego.

Położenie historyczne wsi: w roku 1423 powiat wąwolnicki następnie lubelski i kazimierski. Parafia własna.

Etymologia Wawelnica oznaczała pierwotnie miejsce położone wśród wody, mokradeł. Obecna pisownia Wąwolnica ukształtowała się od roku 1661.

Początki osadnictwa Ślady osadnictwa na tym terenie w tym wczesnośredniowieczne grodzisko VIII-XIII w. stwierdzono w trakcie badań archeologicznych i powierzchniowych AZP.

Badania prowadzone nad siecią osadniczą na obszarze archidiakonatu i kasztelanii lubelskiej stawiają hipotezę, że Wąwolnica była jednym z trzech najstarszych (być może najstarszym) ośrodków parafialnych obok Kazimierza Dolnego i Kurowa. Powstanie parafii datowane jest na okres XI – I połowy XII wieku, na co wskazuje między innymi jej wezwanie św. Wojciecha, którego kult miał apogeum w tym właśnie czasie. W XII wieku, kiedy w Lublinie powstaje gród kasztelański i siedziba archidiakonatu, Wąwolnica jest już zapewne ośrodkiem grodowym w sposób znaczący związanym z własnością benedyktynów sieciechowskich. Przykładem jest Dzewcza Góra (obecnie Zgórzyńskie), którą Henryk Sandomierski darował klasztorowi sieciechowskiemu po objęciu dzielnicy sandomierskiej, a więc po 1146, a przed 1166 r., kiedy to zmarł. Jeszcze przed rokiem 1252 mają benedyktyni drugą wieś Opatki (obecnie Łopatki).

Najstarsze osady grodowe w Polsce bardzo często obsługiwane byty przez benedyktynów, być może więc i w Wąwolnicy pierwsi duszpasterze wywodzili się z tego zakonu. Taka tradycja utrzymywała się w środowisku benedyktyńskim, czego świadectwem są zapiski w przechowywanym w klasztorze św. Krzyża na Łysej Górze rękopisie pochodzącym z późniejszych wieków, ale obrazującym taką tradycję.

Legenda Podanie miejscowe głosi, jakoby Krakus po wzniesieniu grodu na Wawelu, przybył tu Wisłą i założywszy na wzgórzu oblanym wodą gród, nazwał go Wawelnicą. Prawdą, jaka się mieści w tej tradycji, jest małopolskie pochodzenie pierwotnych kolonistów tych stron i wczesnego założenia grodu dla osłony tych odległych kresów państwa piastowskiego. Osadziły się tu rody Toporczyków, Gryfitów i Awdańców. Przy grodzie osadzono w okolicy milicję grodową – wieś Strzelce, oraz inne wsie służebne drobnej szlachty Zawada, Bronice, dalej nieco położona Kowala.

Wkrótce potem, a może i współcześnie do roku 1270, a przed 1325, osadzono w grodzie benedyktynów sprowadzonych z klasztoru Świętokrzyskiego. Przy grodzie założyli oni kościołek pod wezwaniem św. Marii Magdaleny.

Kalendarium wydarzeń Według Długosza miasto nad rzeką tej samej nazwy (Jan Długosz L.B. t. III s. 255).

W roku 1370 Kazimierz Wielki otoczył murami Wąwolnicę, stało się to jeszcze przed nadaniem praw miejskich. Powstanie dróg i szlaków komunikacyjnych międzygrodowych. 1349 Kazimierz Wielki ustanawia drogę dla kupców z Torunia przez Kazimierz Dolny, Wąwolnicę do Lublina 1377 znana była droga do Lublina 1448 znana była droga do Stoczka 1515 znany był szlak z Krakowa przez Wąwolnicę na Litwę 1477 przed miastem dwór Jana Kazimierskiego oficjała lubelskiego. 1557 pożar miasta – po pożarze przeniesiono Wąwolnicę na obecne miejsce 1564 mostowe na drodze z Poznania do Lublina przywłaszczone przez tenutariusza

Miasto stanowi własność królewską w tenucie kazimierskiej

1374 królowa (regentka) Elżbieta zakazuje pobierania ceł i myt od mieszczan z Wąwolnicy w całym Królestwie, od których byli wolni za panowania jej brata Kazimierza Wielkiego 1409 Władysław Jagiełło zezwala na odbywanie w Wąwolnicy targów w każdy wtorek – Co oznacza uznanie istniejących i dodanie nowych przywilejów. 1451–1452 tenutariuszką została Elżbieta wdowa po Warszu kasztelanie lubelskim i tenutariuszu kazimierskim 1454 Grot z Ostrowa tenutariusz kazimierski odstępuje ww. Elżbiecie Wielki Młyn pod Wąwolnicą w zamian za 200 korcy żyta, lub mąki rocznie. 1462–1469 tenutariuszem był Mikołaj Kazimierski z Ostrowa 1470–1480 miasto miało wówczas 10 1/2 łanów miejskich 75 łanów podmiejskich (Jan Długosz L.B. t. III s. 255). 1426 znany był Kiełcz z Wąwolnicy 1449 znany był Mikołaj Pul łaziebnik z Wąwolnicy 1453 szlachetny Bartosz z Pakosławia (powiat radomski) alias z Wąwolnicy 1463 Jadwiga dziedziczka z Węglna, żona Stanisława krawca z Wąwolnicy 1466 znana jest szlachetna Jadwiga siostra Stanisława Rarożka z Niezabitowa, żona Jana Biesa z Wąwolnicy 1470–1480 Długosz wymienia 75 łanów na przedmieściu (Jan Długosz L.B. II 568). Przedmieszczanie Wąwolniccy według Długosza: 1445–1448 szlachetny Jan Głogowiec 1449 Piotr Kot, siostrzeniec szlachetnego Imrama z Drzewc 1454 Andrzej Rybka 1458–1462 Wojciech Wróbel 1414 wójtostwo w posiadaniu Chwalisława z Jaszczowa 1417 Klemens były wójt z Wąwolnicy 1429 Michał wójt w Wawolnicy 1448 Kazimierz Jagiellończyk przenosi Wąwolnicę na prawo magdeburskie 1470–1480 do wójtostwa należy wieś Wojszyn (Jan Długosz L.B. III 72). 1518 Zygmunt I nadaje stację w Wąwolnicy Mikołajowi Firlejowi z Dąbrowicy [tenut. kazimierskiemu] na okres 2 lat. 1531–1453 wymiar pobieranego szosu 7 grzywien. Młyn o 2 kołach (Rejestr Poborowy). 1557 gwałtowny pożar strawił gruntownie Wąwolnicę. Odbudowę miasta przeniesiono na nowy teren, poświadczający tę translację dokument królewski mówi o niedogodnej lokalizacji dawnego miasta ze względu na szczupły i nie sprzyjający regularnej zabudowie teren. Król polecił Janowi Firlejowi, dzierżawcy starostwa, odbudowanie miasta na innym miejscu i uwolnił mieszkańców na lat 6 od podatków i ceł. Miasto nie podniosło się do dawnej świetności. Zapewne straty po pożarze, a także rozwój Kazimierza i Lublina przyczynił się do tego stanu. 1564 w Wąwolnicy było 112 1/2 łanów dawnych miejskich i przedmiejskich 1569 Według registru poborowego z r 1569 miasto nie dało wcale szosu. 1676 z rejestrów podatkowych wiadomo że pogłówne płaci Gałęzowski od 79 mieszczan. 1764 Istnieje Wąwolnickie starostwo niegrodowe, podług lustracji z r. 1764, składało się z miasta Wąwolnicy i z wsi: Charz, Mareczki, Bartłomiejowice i Zawada. W 1771 r. posiadał je Stanisław Małachowski, wraz z żoną, Marią, z Potockich, którzy opłacali kwarty złotych polskich 1687 groszy 21, a hiberny zł polskich 441 groszy 17. Przez pewien czas posiadała je też królowa Bona. 1827 było w mieście 141 domów,1132 mieszkańców. 1857 było w Wąwolnicy 145 domów w tym 6 murowanych, 1426 mieszkańców w tym 404 żydów. Dochody miasta wynosiły w 1857 r. 1160 rubli srebrnych 69 kopiejek. Około roku 1860 przechowywało się w archiwum miejskim w Wąwolnicy 36 sztuk oryginalnych przywilejów i potwierdzeń, poczynając od r. 1374. Z dawniejszego kościoła św. Maryi Magdaleny pozostały tylko ruiny. Istniał on do r. 1849. Kościół parafialny, pw. św. Wojciecha, z kamienia wzniesiony, zatracił cechy pierwotne wskutek przerobień. Znajduje się w nim obraz Narodzenia Matki Boskiej, pochodzący z dawniejszego kościoła. 1870 Utrata praw miejskich patrz Miejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich 1883 osada miała 115 domów 1693 mieszkańców. Benedyktyni posiadali prawo patronatu do 1819 r.

Prepozytura łysogórska Wcześniej miasto z parafią własną od 1458 r. kościół pod patronatem klasztoru świętokrzyskiego, od 1471 r. prepozytura klasztoru. Początkowo dziesięcina należy do plebana Wąwolnicy.

1458 Kazimierz Jagiellończyk ze względu na małe uposażenie, które nie wystarcza na utrzymanie coraz liczniejszego konwentu, przekazuje mu prawo patronatu i prezenty nad kościołem parafialnym w mieście Wąwolnicy, pozwala, aby zarządzał nim jeden z benedyktynów, a opat dysponował jego dochodami, w zamian zobowiązując zakonników do odprawiania w jego intencji 1 mszy tygodniowo 1458–1492 Kazimierz Jagiellończyk na własny koszt każe połączyć sklepiony murowany chór większy w kaplicy zbudowanej w kościele wąwolnickim przez Kazimierza Wielkiego z 2 kaplicami usytuowanymi w środkowej części po jego obu bokach 1461 ustanowiono rektora szkoły w WąwolnicyW. Froch, Lubelska szkoła parafialna w XV w., Roczniki Lubelskie zeszyt 9, z roku 1966, s. 195. 1470 (około tego roku) Andrzej ze Słupi OSB, występuje jako wikary lub prepozyt wąwolnicki. 1470–1480 Długosz opisuje kościół ś. Wojciecha na przedmieściu jako, murowany, fundowany przez Kazimierza Wielkiego inkorporowany do klasztoru świętokrzyskiego, filialny do murowanego kościoła ś. Marii Magdaleny w mieście. Prepozyt ma własne role i łąki oraz wieś Górę. Bierze dziesięcinę z 11,5 łanów mieszczan wartości do 10 lub do 20 grzywien z 75 łanów na przedmieściach Wąwolnicy przed bramą i na górze wartości do 50 grzywien, z wsi Bartłomiejowice, Bronice, Buchałowice, Celejów, Charz, Drzewce, Karmanowice, Kraczewice (dziś Kraczewice Prywatne i Kraczewice Rządowe), Niebrzegów, Piotrowice, Rąblów, Rogalów, Zawada [lub.], oraz tylko snopową z przedmieścia Sandomierza w kierunku Zawichostu o łącznej wartości 168-200 grzywien. Okolice zamieszkuje szlachta małopolska, przeważnie (Okszyce, Szreniawici, Jastrzębczyki, Rawici, Prusowie). Okręg parafialny: Wąwolnica, Bartłomiejowice, Bieliny, Bronice, Buchałowice, Celejów, Charz, Drzewce, Karmanowice, Kowala, Kraczewice, Łopatki, Niebrzegów, Niezabitów, Piotrowice, Rąblów, Rogalów, Wola Kowalska, Zawada (Jan Długosz L.B.t.II s. 545, 568-570 t. III 244, 247-249, 253-257, 269) 1471 papież Paweł II, przychylając się do sugestii Kazimierza Jagiellończyka i próśb opata klasztoru świętokrzyskiego oraz biorąc pod uwagę zbyt szczupłe dochody opactwa, inkorporuje doń kościół parafialny w Wąwolnicy wraz z całym uposażeniem, oddając zarząd parafii zakonnikom klasztoru, a wykonanie powyższego zlecając opatowi koprzywnickiemu 1472 Mikołaj opat koprzywnicki, wykonując wymieniony mandat papieski poleca opatowi klasztoru świętokrzyskiego wyznaczyć jednego z zakonników na administratora parafii 1472 ma miejsce erekcja bractwa Literackiego NMP w Wąwolnicy ok. 1473–1474 wikary Mikołaj z Wielkiego Koźmina, mnich świętokrzyski po 1482-przed 1505 prepozytem był Jan z Szydłowa, mnich świętokrzyski, późniejszy opat, znany kaznodzieja, zapraszany przez radę miejską do głoszenia kazań także w Lublinie 1483 Kazimierz Jagiellończyk zezwala bratu Janowi bpowi chełmińskiemu i Mikołajowi z Ostrowa [tenutariuszowi kazimierskiemu] zapisać 6 grzywien czynszu z dóbr Kazimierz i Wąwolnica na rzecz ołtarza w Wąwolnicy 1492 Stanisław z Wojczyc kanonik i oficjał sandomierski jako sędzia polubowny w sporze biskupa krakowskiego z plebanem Wąwolnickim przysądza plebanowi wszystkie dziesięciny w Pankracowicach obecnie Kraczewice – (Kraczewice Prywatne, Kraczewice Rządowe), także z nowizn uprawianych przez kmieci Marka, Marcina Cudosza i Grzegorza Długosza zwanych „Wolaninowie” 1492 kardynał Fryderyk Jagiellończyk zatwierdza wyrok Stanisława z Wojczyc doktora dekretów, kanonika i oficjała sandomierskiego, przysądzający opatowi Maciejowi i konwentowi świętokrzyskiemu [tzn. prepozyturze wąwolnickiej] dziesięciny snopowe z wsi Pankraczowice, Wolica, Zaszczytów i z 1 łana w Godowie przeciw roszczeniom biskupa krakowskiego 1492–1493 tenże na prośbę opata świętokrzyskiego Macieja z Pyzdr potwierdza przynależność dziesięcin wąwolnickich do klasztoru świętokrzyskiego do 1516 prepozytem był Klemens z Oliszowy, późniejszy opat OSB (ib. 60); 1519 prepozytem był Marcin OSB 1521 wspomniany jest dom prepozyta wąwolnickiego w Wąwolnicy (ib. 1888). 1529 prepozytem był Klemens OSB, do którego należą dziesięciny z miasta Wąwolnica, przedmieść za bramą i na górze, z folwarkiem Kębło wartości 12 grzywien oraz z wsi: Bartłomiejowice, Bochotnica Kościelna, Bronice, Charz, Drzewce, Kraczewice, Łopatki, Niezabitów, Rogalów, Wolica, o łącznej wartości wraz z kolędą ok. 68 grzywien wspomniany rektor szkoły 1531 okręg parafialny jak w latach 1470-1480 plus Cząstowice