Народная Рэспубліка Албанія () — сацыялістычная дзяржава на Балканскім паўвостраве. З 1976 года — Народная Сацыялістычная Рэспубліка Албанія ().
Абвешчана 11 студзеня 1946 года і існавала да 1992 года.
Гісторыя Камуністычная партыя Албаніі была створана ў 1941 годзе пры падтрымцы Камінтэрна. Абапіраючыся на палітычную, ваенную і эканамічную падтрымку СССР, албанскі камуністычны ўрад пад кіраўніцтвам Энвера Ходжы прыступіў да будаўніцтва сацыялізму ў адсталай аграрнай краіне. У 1949 годзе Албанія стала членам СЭУ, у 1955 годзе — Арганізацыі Варшаўскага дагавора.
Энвер Ходжа на працягу доўгіх дзесяцігоддзяў то ствараў, то разрываў адносіны з Бялградам, Масквой і Пекінам. З Югаславіяй адносіны практычна ніколі не нармалізоўваліся і з часам перараслі ў адкрытую варожасць з-за аўтаномнага края Косава і намераў Ціта стварыць Балканскую Федэрацыю, у якую ўвайшла б і Балгарыя, што Ходжа разглядаў як пагрозу суверэнітэту Албаніі.
Рознагалоссі з КПСС і Савецкім Саюзам сталі нарастаць пасля смерці Сталіна і дасягнулі піка пасля вядомага дакладу Хрушчова на XX з’ездзе ў 1956 годзе. Крытыку Албаніі выклікала збліжэнне СССР з Югаславіяй. Адначасова пагоршыліся адносіны Албаніі з астатнімі краінамі Усходняй Еўропы. Албанія ўсё больш схілялася да супрацоўніцтва з КНР, у сувязі з чым СССР звярнуўся да эканамічнага ціску на албанскае кіраўніцтва. На Маскоўскай нарадзе камуністычных і рабочых партый справа дайшла да вострай канфрантацыі паміж Албанскай партыяй працы і КПСС і яе саюзнікамі, пасля чаго эканамічная дапамога СССР цалкам спынілася. У адказ Албанія ва ўльтыматыўнай форме запатрабавала ад яго ў найкарацейшыя тэрміны вывесці ваеннаслужачых з ваенна-марской базы Влёра, у выніку чаго некалькі савецкіх падводных лодак, узбраенне і боепрыпасы дасталіся Албаніі.
З 1962 года Албанія выйшла з СЭУ, што адмоўна адбілася на яе гандлёвым балансе і эканамічнай сітуацыі. У 1968 годзе Албанія падвергла рэзкай крытыцы ўвядзенне войскаў краін Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію і выйшла з АВД. З гэтага часу албанскае кіраўніцтва і СМІ называлі савецкае кіраўніцтва няйначай, як сацыял-імперыялістамі і рэвізіяністамі. Знешняя палітыка Албаніі ў наступнае дзесяцігоддзе грунтавалася на супрацоўніцтве з КНР і максімальнай ізаляцыі ад еўрапейскіх дзяржаў. Албанія стала адзінай дзяржавай Еўропы, якая не падпісала Заключны акт НБСЕ. Албанія абвясціла сябе першай у свеце атэістычнай дзяржавай, што выказалася ў дыскрымінацыі рэлігіі і маштабных праследаваннях вернікаў (як мусульман, так і хрысціян).
На тры дзесяцігоддзі Албанія спынілася ў развіцці і практычна закрылася ад навакольнага свету — не толькі заходняга, але і камуністычнага, — закансерваваўшы ў сябе парадкі, атрыманыя ў спадчыну ад сталінскай камуністычнай сістэмы. У сярэдзіне 1970-х гадоў, пасля смерці Маа Цзэдуна і пачатку рэформаў Дэн Сяапіна, Ходжа абвясціў рэвізіянісцкім таксама і рэжым КНР. Такім чынам, ізаляцыя сталінісцкай Албаніі ў свеце стала абсалютнай.
Найноўшая гісторыя У 1985 годзе, пасля смерці Энвера Ходжы, яго месца заняў Раміз Алія. Спачатку ён спрабаваў працягваць ранейшую палітыку, але ва Усходняй Еўропе да таго часу ўжо пачаліся змены, выкліканыя гарбачоўскай палітыкай — галоснасцю і перабудовай. Урад Албаніі апынуўся пад двайным ціскам з боку ЗША, еўрапейскіх дзяржаў і свайго ўласнага народа. Пасля таго, як быў расстраляны румынскі камуністычны лідар Нікалае Чаўшэску, Алія зразумеў, што ён можа апынуцца наступным, калі нічога не зробіць. Алія, апошнім у Еўропе, падпісаў Хельсінкскія пагадненні і абавязаўся выконваць правы чалавека, дазволіў палітычныя партыі, і хоць яго ўласная партыя перамагла на выбарах у 1991 годзе, усім стала ясна, што змены не спыніць. У 1992 годзе на ўсеагульных выбарах перамогу атрымала ўжо Дэмакратычная партыя Албаніі, якая набрала 62 % галасоў.
Дзяржаўны лад Дзяржаўны лад Народнай Сацыялістычнай Рэспублікі Албанія быў класічным прыкладам таталітарнай сацыялістычнай сістэмы савецкага ўзору, якая, аднак, з цягам часу прыйшла да радыкальнай самаізаляцыі. Яго аснову складала манапольнае становішча Албанскай партыі працы (АПП), якая кіравала краінай па прынцыпе «дэмакратычнага цэнтралізму». Усе дзяржаўныя, грамадскія і гаспадарчыя інстытуты былі цалкам падкантрольныя партыі, а яе кіраўнік — Энвер Ходжа — фактычна з’яўляўся неабмежаваным правадыром на працягу ўсяго перыяду.
Канстытуцыйна ўлада была арганізавана па прынцыпу вярхоўенства Саветаў, але яны выконвалі ролю марыянеткавых органаў. Вышэйшым органам дзяржаўнай улады абвяшчаўся Народны Сход (Кувенд Папулёр), але ён сапраўды збіраўся толькі некалькі дзён на год для аднагалоснага зацвярджэння рашэнняў, падрыхтаваных палітбюро і цэнтральным камітэтам АПП. Пастаянна працаваў Прэзідыум Народнага Савета, які выконваў функцыі калектыўнага кіраўніка дзяржавы. Выканаўчую ўладу ажыццяўляў Савет Міністраў, склад якога цалкам вызначаўся кіраўніцтвам партыі.
Асаблівасцю албанскай сістэмы стала паступовае абвастрэнне ідэалагічнага курсу і поўная самаізаляцыя. Спачатку Албанія была сатэлітам СССР, пасля разрыву з ім у 1961 годзе — саюзнікам Мааісцкага Кітая. У канцы 1970-х, пасля смерці Маа Цзэдуна і пачатку рэформаў у Кітаі, Албанія абвясціла сябе адзінай сапраўднай сацыялістычнай дзяржавай у свеце і ўсталявала поўную ізаляцыю, нават забараніўшы выезд замежных турыстаў і атрыманне інфармацыі з вонкавага свету. У 1976 годзе была прынятая новая канстытуцыя, якая замацавала адмову ад любой прыватнай уласнасці, забарону рэлігіі (Албанія была абвешчаная «першай у свеце атэістычнай дзяржавай») і ізаляцыянісцкі курс.
Эканоміку цалкам кантралявала дзяржава на аснове прынцыпаў цэнтралізаванага планавання. Прысутнічала прымусовая індустрыялізацыя і калектывізацыя сельскай гаспадаркі. Пасля разрыву з усімі былых саюзнікамі краіна жыла па прынцыпе «апоры на ўласныя сілы», што прывяло да глыбокага эканамічнага заняпаду, дэфіцыту найбольш неабходных тавараў і ўзросту беднасці, нягледзячы на поўную ліквідацыю беспрацоўя.
Супрацьстаяць дзяржаве і партыі быў немагчыма з прычыны ўсёахопнай дзейнасці сістэмы бяспекі — знакамітай дзяржбяспекі «Сігурымі». Яна кантралявала ўсе сферы жыцця грамадзян, выкрываючы і жорстка падаўляючы любую, нават патэнцыйную, апазіцыю. Шырока ўжываліся палітычныя рэпрэсіі, лагеры і турмы. Кантроль над грамадствам падтрымліваўся таксама праз масавыя ідэалагічныя арганізацыі (напрыклад, Саюз албанскай моладзі працы), ад якога быў абавязаны ўдзельнічаць кожны грамадзянін.
Эканоміка Эканоміка Сацыялістычнай Албаніі была цалкам дзяржаўнай, цэнтральна-плановай і ізаляванай, пабудаванай на прынцыпах марксісцка-ленінскай ідэалогіі, якая дасягнула свайго найбольш радыкальнага і самазамкнёнага выяўлення. Яе асноўнай мэтай была не павышэнне дабрабыту насельніцтва, а хуткая індустрыялізацыя, стварэнне аўтаркіі (эканамічнай самадастатковасці) і падтрыманне ўлады Албанскай партыі працы. Уласнасць на сродкі вытворчасці была цалкам дзяржаўнай (народнай) або калектыўнай (калгаснай); прыватная гандаль і прадпрымальніцтва былі цалкам знішчаны.
Планаванне было поўным і татальным. Дзяржаўны планавы камітэт (Дзяржплан) распрацоўваў пяцігодкі і гадавыя планы, якія ўстанаўлялі дакладныя аб’ёмы вытворчасці для ўсіх галін, цэны на тавары і зарплаты. План меў характар закона, яго невыкананне лічылася дзяржаўным злачынствам. Прыярытэт аддаваўся цяжкай прамысловасці (здабыча карысных выкапняў, нафтахімія, металургія) і ваенна-прамысловаму комплексу. Лёгкая прамысловасць і сфера паслуг развіваліся па астатняму прынцыпе.
Сельская гаспадарка падверглася прымусовай і поўнай калектывізацыі. Да канца 1960-х гадоў усе сялянскія гаспадаркі былі аб’яднаны ў буйныя калгасы (асацыяцыі). Уласныя ўчасткі сялян былі рэзка абмежаваныя, а затым практычна ліквідаваныя. Гэта, у спалучэнні з нізкімі дзяржаўнымі закупнымі цэнамі і адсутнасцю стымулаў, прывяло да пастаяннага заняпаду сельскагаспадарчай вытворчасці, нягледзячы на шырокія меліярацыйныя праекты.
Да 1978 года Албанія разрывае апошнія сувязі з наведвальнікам Кітаем і застаецца без знешнеэканамічных партнёраў. Палітыка «апоры на ўласныя сілы» азначала адмову ад любога замежнага інвеставання, крэдытаў і імпарту нават тавараў першай неабходнасці. Краіна імкнулася вырабляць усё сама, што прывяло да стварэння неканкурэнтаздольных і нізкаякасных вытворчасцей.
Хоць першапачаткова (у 1950-1960-я) адзначаўся рост у цяжкай прамысловасці і будаўніцтве інфраструктуры, у доўгатэрміновай перспектыве эканоміка сышла ў глыбокі застой. Вытворчасць была нізкапрадукцыйнай, тавары — мізэрнай якасці, інавацый не было. Сістэма планавання прыводзіла да велізарных дыспрапорцый, дэфіцыту і перарасходавання рэсурсаў. Поўная забарона прыватнай ініцыятывы заглушыла любую эканамічную актыўнасць.
Нягледзячы на поўную ліквідацыю беспрацоўя (усе былі «прыстасаваныя» да працы), насельніцтва жыло ў крайняй беднасці. Існаваў востры дэфіцыт усіх тавараў: ад ежы і адзення да бытавой тэхнікі і лекаў. Кожны грамадзянін быў прымацаваны да дзяржаўнага размеркавання праз картачную сістэму. Жыллё было дзяржаўным, вельмі цесным і нізкаякасным. Нават пры наяўнасці грошай (якія мелі абмежаваны ўжытак) не было магчымасці нічога купіць.
Крыніцы
Спасылкі
Канстытуцыя Албаніі 1976 года
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Албаніі Албанія