Gatunki pieniądza na ziemiach polskich – gatunki pieniądza okresu kruszcowego obowiązujące na terytorium: państwa pierwszych Piastów (966–1138), księstw okresu rozbicia dzielnicowego, zjednoczonego Królestwa Polskiego, Korony Królestwa Polskiego, I Rzeczypospolitej, ziemiach odebranych I Rzeczypospolitej w wyniku rozbiorów.

Historię pieniądza na ziemiach polskich można podzielić na dwie, częściowo pokrywające się, epoki: gatunkową, kiedy systemy monetarne były definiowane poprzez gatunki monet, których wartość określał wykorzystany do ich bicia, wg przyjętej stopy menniczej, kruszec, nominałową, w której emitent decyduje o wartości jednostki monetarnej oraz nominałach (wielokrotnościach) będących w użyciu.

Do przejścia z jednej epoki do drugiej znacząco przyczynił się rozwój pieniądza papierowego. System kruszcowy załamał się w okresie I wojny światowej. Po jej zakończeniu próbowano go odbudować, ale do wprowadzenia pełnowartościowych monet złotych jednak nie doszło. Na świecie całkowita rezygnacja ze złotego pieniądza zaczęła się w latach 30. XX w. i została zakończona przez Stany Zjednoczone w 1971 r.

W okresie II Rzeczypospolitej, mimo ustalenia ustawowego parytetu kruszcowego złotego, obowiązujący system monetarny był dużo bardziej „nominałowy” niż „gatunkowy”, co zostało jeszcze pogłębione w okresie Polski Ludowej.

System denara Denar

Gatunek monety nazywany denarem (denarius) pojawił się na terenie Europy już w starożytności, w III w. p.n.e. w Rzymie jako wybita w srebrze równowartość 10 miedzianych asów (deni to po łacinie "po dziesięć"). W późniejszym okresie denarius oznaczał podstawową monetę srebrną. W zreformowanym systemie karolińskim tym mianem określono jednostkę podstawową będącą ekwiwalentem 1/240 masy funta karolińskiego (nominalnie ok. 1,7 grama srebra). W ten właśnie sposób denar trafił w X w. na ziemie państwa pierwszych Piastów. W tamtym okresie denary najprawdopodobniej nazywano po prostu „pieniądzem”. Lokalną produkcję rozpoczął Bolesław I Chrobry. Od tego momentu na ziemiach polskich denar panował niepodzielnie w obrocie pieniężnym do schyłku XIII w. Po raz ostatni wybito go w 1625 r.

W całym okresie bicia następowało zjawisko stopniowego, trwałego spadku wartości denara. Od schyłku X w. do końca XIII w. masa denara spadła dziesięciokrotnie – z 1,5 do 0,15 grama.

Do gatunku denara zalicza się wszystkie polskie monety bite do końca XIII w. Denarami są również „krzyżówki” – charakterystyczne monety opatrzone znakiem krzyża, napływające głównie z ziem saskich w okresie od X do XII w.

W ostatnim stuleciu okresu denarowego zmieniono technikę bicia i monety dwustronne zastąpiono jednostronnymi nazywanymi brakteatami, które również zostały dotknięte zjawiskiem stopniowej redukcji średnicy i masy. Najstarsze brakteaty miały średnicę 25 mm i masę około 0,6 grama, ostatnie zaś – to monety 10 mm o masie 0,1 grama.

Monety pod nazwą denarów, bito do czasów Zygmunta III Wazy.

Denary bite po pojawieniu się grosza dostosowano do obowiązującego wtedy systemu monetarnego poprzez określenie ich konkretnej relacji z groszem. Oznacza to, że denary XV w. nie były kontynuacją denara sprzed dwóch stuleci, mimo tej samej nazwy.

Obol Obol był gatunkiem drobnej srebrnej monety wywodzącym się ze starożytności. Nazwa pochodząca najprawdopodobniej od greckiego obelos (pol. pręt, rożen) nawiązywała do archaicznych płacideł w postaci żelaznych prętów. Jako moneta srebrna obol pojawił się najprawdopodobniej w VI w. p.n.e. w Atenach. W mennictwie karolińskim występował jako moneta o wartości ½ denara. Od X do XIII w. był bity między innymi w Niemczech, Francji i na Węgrzech. W odniesieniu do jego produkcji na ziemiach polskich istnieją rozbieżne opinie wynikające z różnych interpretacji wyników badań metrologicznych. Bez żadnych jednak wątpliwości stosowano go w tym okresie jako jednostkę obrachunkową.

Niewielka liczba oboli została wybita w czasach tzw. „wielkiej reformy” Kazimierza III Wielkiego jako najmniejsza jednostka pięciostopniowego systemu monetarnego:

1 grosz = 2 kwartniki = 4 ćwierćgrosze = 16 denarów = 32 obole.

W drugim dziesięcioleciu XXI w. znana jest tylko jedna sztuka obola Kazimierza Wielkiego z orłem na awersie i głową (królewską) na rewersie – średnica 11 mm, masa 0,25 grama.

Gatunek ten był emitowany również przez Zygmunta II Augusta w mennicy wileńskiej w ramach litewskiego systemu monetarnego opartego na kopie obrachunkowej:

1 kopa = 2 półkopki = 4 ćwierćkopki = 10 szóstaków = 15 czworaków = 20 trojaków = 30 dwojaków = 60 groszy = 300 dwudenarów = 600 denarów = 1200 oboli.

Obole Zygmunta II Augusta były bite w latach 1546–1547 na stopę polską (krakowską) – masa 0,32 grama srebra próby 109. Pojawienie się oboli w tym okresie miało związek ze skupem na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego pozostających jeszcze w obiegu półgroszy świdnickich, których kurs wymiany ustalono na 3,5 denara, czyli 3 denary i 1 obol. Wraz z wycofaniem monet śląskich produkcja oboli w Wilnie ustała i był to jednocześnie ich koniec w Rzeczypospolitej.

Według niektórych opracowań gatunkiem tożsamym z obolem, albo bardzo mu bliskim, był szeryf znany z Pomorza Zachodniego. Szeryfa określano jako jednostkę równą w zasadzie obolowi. Nazwa wywodziła się od nordyckiego skrjev, a ta z kolei być może od łacińskiego scripulum, czyli najmniejszej cząstki wagi.

Dwudenar

Brak jest wiedzy o pierwszym pojawieniu się dwudenarów, gdyż podobnie jak w przypadku obola – kryterium rozpoznania tej monety to wyłącznie interpretacja danych metrologicznych. Przypuszcza się, że moneta o masie 2 denarów mogła być emitowana sporadycznie na Pomorzu w XIII i XIV w., a według starszych źródeł także na Litwie na przełomie XIV i XV w.

Dwudenar jako moneta litewska był bity za panowania Zygmunta II Augusta w ramach reformy monetarnej Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1565 r., opartej na kopie obrachunkowej. Dwudenary bito w latach 1565–1570 – stanowiły one wtedy równowartość 1/300 kopy, czyli 1/5 grosza litewskiego. Miały masę 0,63 grama srebra próby 219 i były bite według stopy menniczej opartej na grzywnie krakowskiej (197,684 grama).

Następna emisja dwudenara została wykonana przez mennicę kurlandzką w Mitawie za czasów Stefana Batorego, w tzw. „litewskim okresie” jej działalności (1578–1579).

W systemie monetarnym Zygmunta III Wazy pojawił się również dwudenar litewski – równowartości 1/270 złotego, czyli 1/9 grosza, masy 0,67 grama srebra próby 42. Produkcja dwudenarów została zakończona przez mennicę wileńską w 1627 r. Była to ostatnia emisja dwudenarów na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Ternar (trzeciak)

W późnym średniowieczu pojawiła się moneta o wartości 3 denarów, najprawdopodobniej za czasów Władysława II Jagiełły. Było to konsekwencja dewaluacji kwartnika w latach 1396–1397 z wartości ¼ do 1/6 grosza, która bardzo skomplikowała przeliczenia pomiędzy poszczególnymi gatunkami pieniądza (wychodziło 8/3 denara za 1 kwartnik). Z tego powodu w 1398 r. przeprowadzono korektę, dokonując wymiany monet na nowe, dopasowane metrologicznie emisje i zmieniono kurs grosza obrachunkowego z 16 na 18 denarów (kurs 16 denarów obowiązywał od 60 lat). W efekcie: półgrosz = 9 denarów, mały kwartnik = 3 denary.

Nowa relacja spowodowała zmianę nazwy małego kwartnika na ternara alias trzeciaka.

Za panowania Władysława II Jagiełły produkcja ternarów (trzeciaków) była prowadzona w Krakowie w latach 1407–1414.

Na większą skalę do tego gatunku pieniądza powrócił Zygmunt I Stary w okresie reformy monetarnej z lat 1526–1535. Już pierwsza z siedmiu ordynacji menniczych, ta ogłoszona 15 października 1526 r., ponownie wprowadzała ternara, teraz równowartości 1/180 złotego polskiego, jako część systemu obrachunkowego:

1 złoty polski obrachunkowy = 5 szóstaków = 10 trojaków = 30 groszy = 60 półgroszy = 90 szelągów (pruskich) = 180 ternarów (koronnych) = 540 denarów.

Szelągi obiegały tylko w Prusach, a ternary wyłącznie w Koronie, jednak oba gatunki związane były ze sobą stałą relacją: 2 ternary za 1 szeląg. Ternar w tym okresie miał masę 0,57 grama srebra próby 188. Bito go w mennicy krakowskiej w latach 1526–1529 oraz 1545–1548.

Po raz ostatni ternar pojawił się za czasów panowania Zygmunta III Wazy. Emisji dokonano w latach: 1591 1596 1601 1616–1621.

Po reformie z 1623 r., jako trzeciak koronny, miał masę 0,57 grama srebra, ale próby zaledwie 78.

Ternary bito do 1630 r. w prywatnej mennicy Krotowskich w Łobżenicy i to mimo ustawy sejmowej z 1627 r. zabraniającej produkcji drobnych monet.

Na przełomie XVII i XVIII w. na Śląsku wybijano o nazwie ternara monety równowartości 3 halerzy. Ternary śląskie produkowano wyłącznie w miedzi. Ostatnią ich emisję przeprowadzono w 1809 r. w mennicy wrocławskiej za czasów panowania Fryderyka Wilhelma III.

System grosza Grosz

Rosnące obroty wewnętrzne oraz dynamicznie zwiększająca się wymiana międzynarodowa przyczyniły się do powstania grosza, który to gatunek wyznaczył ramy całej nowej epoki gospodarczej. Początek monecie srebrnej o większej wartości dały państwa-miasta z północnych Włoch wespół z cesarzem Fryderykiem I Barbarossą. W połowie XII w. na terenie dzisiejszych Włoch miał miejsce kryzys monetarny, w konsekwencji którego następowała skrajna redukcja masy monet. Kryzys ten wywołany był daleko posuniętą decentralizacją. Rozwiązanie tego problemu zostało zauważone przypadkiem w czasie wojny. W 1162 r. atakujący północne Włochy cesarz Fryderyk I Barbarossa, w celu łatwiejszej wymiany miejscowej monety na niemiecką, nakazał wybicie grubszego srebrnego pieniądza o masie 0,8 grama, o wartości równej dwóm denarom Mediolanu oraz dwóm i pół denara Pawii. Takiego bicia dokonał mincerz Redulf na zamku Noseda w Lombardii.

„Ciężka srebrna moneta” odniosła nieoczekiwany sukces. Zauważyła to Genua, która w 1172 r. wprowadziła do obiegu 4-denarówkę bitą identycznymi stemplami jak denar, ale o zwiększonej odpowiednio masie do mniej więcej 1,5 grama. Wtedy przyjęła się nazwa „denarius grossus” (pol. duży denar), co szybko zostało skrócone do grossus. W 1182 r. grosza wybiła Florencja. Była to moneta o masie 1,75 grama srebra o równowartości 12 miejscowych denarów. W 1202 r. emisji groszy dokonała także Wenecja – grosz wenecki zwany matapanem zrewolucjonizował handel z Bałkanami i Wschodem. Grosz wenecki wyznaczył standardy tego gatunku monety: 2,18 grama srebra próby 965.

Reforma groszowa wchodziła kolejno na inne kraje europejskie: w Anglii zrealizowano ją w 1248 i 1351 r. – sterlingi i grosze, we Francji w 1266 r. – grosze turońskie, we Flandrii i Hainaut w 1275 r. – małe grosze flandryjskie, w zachodnich Niemczech w pierwszej połowie XIV w.

Pod koniec XIII w. reforma groszowa dotarła do Europy Środkowej, gdzie szczególne znaczenia miała ta wprowadzona w Czechach, w których znajdowały się duże złoża srebra w Kutnej Horze. Działając według zaleceń specjalistów sprowadzonych z Florencji, król Wacław II otworzył w 1300 r. w Kutnej Horze centralną mennicę i rozpoczął bicie grosza praskiego, który w tamtym okresie w tej części Europy w krótkim okresie przyjął rolę „euro średniowiecza”. Dominująca rola grosza praskiego zniwelowała jakiekolwiek potrzeby innych lokalnych produkcji groszy w tej części Europy. Przyjmuje się, że grosze praskie bito według stopy menniczej:

56 monet z grzywny o masie 218 gramów (1 grosz praski to średnio 3,9 grama srebra próby 937, o równowartości 12 denarów).

Poziom rocznej produkcji wynosił 14,5 mln sztuk (55 ton srebra). Bicie monety zakończono w 1547 r.

Grosz praski, dzięki królowi Wacławowi II panującemu do 1305 r. nad częścią ziem polskich, stał się elementem lokalnego systemu monetarnego. Zasadniczym źródłem napływu tej srebrnej monety był eksport soli bocheńskiej (15 groszy za cetnar). Przyjmuje się, że w Krakowie grosz praski pojawił się między 1300 a 1305 r., a stamtąd wypłynął w: 1306 r. na Małopolskę i na Śląsk 1312 r. na Kujawy, 1314 r. na Wielkopolskę, 1325 r. na Pomorze,